I CSK 684/09

Sygn. akt I CSK 684/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 kwietnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z powództwa Arkadiusza Ś., Stefanii L.

i Wiesława L.

przeciwko Skarbowi Państwa - Ministrowi Gospodarki

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 6 kwietnia 2011 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 30

czerwca 2009 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

2

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 17 września 2008 r. zasądził od pozwanego

Skarbu Państwa reprezentowanego przez Ministra Gospodarki na rzecz powodów:

Stefanii L. - kwotę 247.500 zł, Wiesława L. – kwotę 282.857 zł i Arkadiusza Ś. –

kwotę 459.643 zł, każdą z tych sum z ustawowymi odsetkami od dnia 17 września

2008 r. Sąd Apelacyjny wyrokiem zaskarżonym skarga kasacyjną oddalił apelacje

pozwanego od powyższego orzeczenia, przyjmując za podstawę rozstrzygnięcia

następujące ustalenia faktyczne i ich ocenę prawną.

W dniu 14 grudnia 1949 r. Minister Handlu Wewnętrznego wydał orzeczenie

nr 8, na podstawie którego przejęte zostało na własność Państwa przedsiębiorstwo

Młyn Parowy - J. L. – B. pow. C., zorganizowane na nieruchomości o powierzchni

11.121 m2

, stanowiące własność Jana L. Orzeczeniem Ministra Skupu z dnia 9

maja 1955 r. zatwierdzono protokół zdawczo-odbiorczy tego przedsiębiorstwa.

Decyzją z dnia 13 lutego 1992 r., zmienioną dwukrotnie, Wojewoda P.

stwierdził nabycie prawa użytkowania wieczystego gruntu położonego w B. przy

ulicy D., oznaczonego w ewidencji gruntów jako działka nr 355 o powierzchni

11.100 m2

oraz własności budynków i innych urządzeń posadowionych na tym

gruncie przez Rejonowe Przedsiębiorstwo Przetwórcze Przemysłu Paszowego „B.”

w S.

Minister Gospodarki i Pracy decyzją z dniu 23 listopada 2004 r. stwierdził

nieważność orzeczenia nr 8 Ministra Handlu Wewnętrznego, a decyzją z dnia

23 marca 2005 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi stwierdził nieważność

orzeczenia Ministra Skupu z dnia 9 maja 1955 r. Wojewoda W. decyzją z dnia 18

grudnia 2006 r. stwierdził, ze decyzja Wojewody P. z dnia 13 lutego 1992 r. została

wydana z naruszeniem prawa.

Jan L. zmarł 29 lipca 1956 r. Stefania L. i Wiesław L. wywodzą swoje

uprawnienie do żądania odszkodowania ze spadkobrania, a Arkadiusz Ś. - z

nabycia od innego spadkobiercy udziału w wierzytelności z tytułu naprawienia

szkody.

3

Wartość znacjonalizowanego przedsiębiorstwa (mienia ruchomego,

budynków, budowli, maszyn oraz gruntu) – według szacunku biegłego - wynosi

1.385.000 zł.

Sąd Apelacyjny, mając na uwadze, że decyzje nadzorcze stwierdzające

nieważność orzeczeń administracyjnych z 1949 i 1955 r. zapadły po wejściu

w życie art. 4171

k.c. i odwołując do poglądu Sądu Najwyższego wyrażonego

w uchwale z 6 listopada 2008 r., III CZP 101/08 (OSNC 2009, nr 4, poz. 57),

przyjął, że zasadność roszczeń powodów podlega ocenie przez pryzmat § 2 tego

artykułu, a nie art. 160 k.p.a. Stwierdził, że powodowie wykazali wszystkie

przesłanki odpowiedzialności Skarbu Państwa za poniesioną przez nich szkodę.

Utrata własności przedsiębiorstwa, w tym wchodzącej w jego skład nieruchomości

gruntowej, pozostaje w normalnym związku przyczynowym z wydaniem orzeczenia

nacjonalizacyjnego w 1949 r. Gdyby bowiem orzeczenie to nie zostało wydane,

nie zostałaby wydana decyzja o oddaniu gruntu w wieczyste użytkowanie.

Powodowie domagali się naprawienia szkody spowodowanej wydaniem

orzeczeń administracyjnych. Choć pierwotnie w pozwie żądali zasądzenia z tego

tytułu kwot niższych, to doprecyzowanie tych żądań po oszacowaniu przez biegłego

wartości utraconego mienia, stosownie do cen obowiązujących w dacie

orzekania (art. 363 § 2 k.c.), nie może być poczytywane za zgłoszenie nowych

roszczeń. Nie ma więc podstaw do uznania, że sprecyzowane ostatecznie

w pismach procesowych z dnia 14 kwietnia 2008 r. oraz z dnia 13 czerwca 2008 r.

żądania – w części przekraczającej zgłoszone w pozwie - uległy przedawnieniu

(art. 4421

§ 1 k.c.).

W skardze kasacyjnej opartej na podstawie określonej w art. 3983

§ 1 k.p.c.

pozwany podniósł zarzuty błędnej wykładni:

- art. 361 § 2 k.c. w związku z art. 4171

§ 2 k.c., art. 236 § 1 k.c. i art. 33 ust. 1

i 2 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst

jedn.: Dz. U. z 2004 r. Nr 261, poz. 2603 ze zm.) przez przyjęcie,

że powodowie ponieśli szkodę m.in. w postaci utraty prawa własności

nieruchomości wskutek wadliwych orzeczeń administracyjnych, chociaż

stwierdzona została ich nieważność;

4

- art. 361 § 1 k.c. w związku z art. 4171

§ 2 k.c. przez przyjęcie, że pomiędzy

wskazywaną przez powodów szkodą a zdarzeniem w postaci wydania

orzeczeń z dnia 14 grudnia 1949 r. i z dnia 9 maja 1955 r. zachodzi

adekwatny związek przyczynowy;

- art. 123 § 1 pkt 1 k.c., art. 442 § 1 k.c. i art. 4421

§ 1 k.c. w związku z art. 2

ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz. U.

Nr 80, poz. 538) przez przyjęcie, że część żądania powodów wynikająca

z rozszerzonego powództwa nie uległa przedawnieniu.

Skarżący zarzucił też naruszenia art. 363 § 2 k.c. przez jego niewłaściwe

zastosowanie i przyjęcie, że nakaz orzekania według stanu rzeczy istniejącego

w chwili zamknięcia rozprawy, z uwzględnieniem wysokości odszkodowania według

cen z daty ustalenia odszkodowania, usprawiedliwia przerwanie biegu

przedawnienia do wysokości zasądzonego odszkodowania, niezależnie od granic

pierwotnego żądania określonego w pozwie.

Powołując się na te zarzuty pozwany wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku i zmianę wyroku Sądu pierwszej instancji przez oddalenie powództwa, bądź

też przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

U podstaw zaskarżonego wyroku legł pogląd, mający swoje zakorzenienie

w licznych wypowiedziach doktryny i judykatury, że podstawę oceny roszczeń

odszkodowawczych z tytułu wadliwej decyzji administracyjnej wydanej przed dniem

1 września 2004 r., której nieważność stwierdzono po tej dacie, stanowi art. 4171

§ 2 k.c. Jakkolwiek skarżący zapatrywania tego nie kwestionował, zauważyć

należy, że w związku z rozbieżnościami zarysowanymi w orzecznictwie na tle

rozgraniczenie zastosowania uchylonego z dniem 1 września 2004 r. art. 160 k.p.a.

i ustanowionego z mocą od tego dnia art. 4171

§ 2 k.c., Sąd Najwyższy w uchwale

pełnego składu Izby Cywilnej z dnia 31 marca 2011 r., III CZP 112/10 (niepubl.)

uznał, że do roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej ostateczną decyzja

administracyjną wydaną przed dniem 1 września 2004 r., której nieważność lub

wydanie z naruszeniem art. 156 § 1 k.p.a. stwierdzono po tym dniu, ma

zastosowanie art. 160 § 1, 2, 3 i 6 k.p.a. Z przyjętych za podstawę zaskarżonego

5

orzeczenia wiążących ustaleń faktycznych wynika, że sytuacja taka wystąpiła

w rozpoznawanej sprawie. Pogląd wyrażony w powyższej uchwale ma zatem dla

oceny zasadności skargi kasacyjnej istotne znaczenie, gdyż część podniesionych

w niej zarzutów została powiązana z naruszeniem przepisów, które nie mają

w sprawie zastosowania (art. 4171

§ 2, art. 442 § 1, art. 4421

§ 1 k.c. w związku

z art. 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny).

Próba podważenia zaskarżonego wyroku w drodze zarzutu ich błędnej wykładni nie

mogła wywrzeć zamierzonego skutku.

Wbrew odmiennemu zapatrywaniu skarżącego, Sąd Apelacyjny prawidłowo

uznał, że mimo wydania w dniach 23 listopada 2004 r. i 25 marca 2005 r. decyzji

stwierdzających nieważność orzeczeń nacjonalizacyjnych wydanych w 1949

i 1955 r. ze skutkiem ex tunc powodowie ponieśli szkodę w postaci utraty prawa

własności wszystkich składników majątkowych wchodzących w skład

znacjonalizowanego przedsiębiorstwa, w tym prawa własności nieruchomości,

i że szkoda ta pozostaje w adekwatnym związku przyczynowym z tymi

orzeczeniami.

Występujący w ostatnich latach problem skutków prawnych podważenia

decyzji administracyjnych stwierdzających przejęcie lub stanowiących podstawę

nabycia własności określonych nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa,

a w konsekwencji także na rzecz jednostek samorządu terytorialnego w wyniku ich

komunalizacji, był przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego przy podejmowaniu

uchwały w składzie siedmiu sędziów z dnia 15 lutego 2011 r., III CZP 90/10

(niepubl.). W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy rozważając kwestię

odpowiedniego zharmonizowania reguły wyrażonej w art. 232 k.c. ze skutkami

prawnymi nabycia użytkowania wieczystego w wyniku działania rękojmi określonej

w art. 5 u.k.w.h. uznał, że ochrona udzielona osobie trzeciej powinna prowadzić nie

tylko do prostego nabycia prawa użytkowania wieczystego od osoby

nieuprawnionej (podstawowy skutek konstytutywnego działania rękojmi),

ale nabycia w takim kształcie jurydycznym i konfiguracji podmiotowej (użytkownik –

Skarb Państwa), w jakim prawo użytkowania wieczystego występuje w obrocie

prawnym de lege lata (dalszy skutek konstytutywnego działania rękojmi).

Uzyskanie własności przez Skarb Państwa stanowi zatem wtórny i niesamodzielny

6

(bo pochodny) skutek służący zapewnieniu jak najpełniejszej ochrony prawnej

osobie trzeciej (nabywcy użytkowania wieczystego), działającego w zaufaniu do

treści wpisu do księgi wieczystej. Prawny sens takiej ochrony wyraża się też

w odpowiednim ukształtowaniu stosunku prawnorzeczowego: użytkownik wieczysty

– Skarb Państwa, zgodnie z treścią aktualnego wpisu do księgi wieczystej przy

uwzględnieniu ogólnego i szczegółowego reżimu prawnego tego stosunku. Zgodnie

z taką interpretacją art. 5 u.k.w.i.h., nabycie własności gruntu przez Skarb Państwa

stanowi wtórny skutek prawny działania zasady rękojmi, przy założeniu potrzeby

stworzenia właściwej ochrony prawnej dla użytkownika wieczystego.

W konsekwencji wykładnia taka, przewidująca dwa skutki prawne, determinuje

także sposób ochrony byłego właściciela gruntu, pozostaje mu bowiem roszczenie

odszkodowawcze przeciwko Skarbowi Państwa (jednostce samorządu

terytorialnego) z racji definitywnej utraty prawa własności gruntu w odpowiednim

czasie, tj. w chwili uzyskania przez te podmioty statusu właścicieli gruntu.

Skutek wtórny działania zasady rękojmi nie eliminuje stanu bezprawności działania

Skarbu Państwa w związku z przejęciem gruntu byłego właściciela, ale sanuje

pierwotną – wadliwą - decyzję administracyjną w tym sensie, że pozwala uznać

stan prawnorzeczowy (zmianę właściciela gruntu) wytworzony przez tę decyzję

za definitywny w sferze obrotu cywilnoprawnego.

Skład orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela przytoczone

zapatrywanie, co nie pozwala uznać za usprawiedliwione - opartych na odmiennym

założeniu - podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów naruszenia art. 361 § 1

k.c., jak również tego przepisu w związku z art. 236 § 1 k.c. i art. 33 ust. 1 i 2

ustawy z dnia 21 grudnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami.

Niewątpliwie ma racje skarżący twierdząc, że przerwanie biegu

przedawnienia na podstawie art. 123 § 1 pkt 1 k.c. następuje, co do zasady,

w granicach żądania pozwu. Jeżeli powód dochodzi pozwem części roszczenia,

to wniesienie pozwu nie przerywa biegu przedawnienia co do tej części roszczenia,

która nie została nim nie objęta. Przerwanie przedawnienia rozszerzonego

roszczenia może nastąpić dopiero z chwilą rozszerzenia powództwa.

7

W sprawie niniejszej powodowie dochodzili roszczeń odszkodowawczych

określonych w pozwie kwotowo z zastrzeżeniem - z uwagi na specyficzne cechy

przedmiotu utraconej własności, niewystępującego już w obrocie cywilnoprawnym

(przedsiębiorstwa stanowiącego młyn parowy) - ich doprecyzowania po

sporządzeniu stosownej wyceny przez biegłego. Powodowie zgłosili w ten sposób

żądania odzwierciedlające ich wolę uzyskania odszkodowania w wysokości

odpowiadającej poniesionej szkodzie, niemożliwej do określenia w chwili wnoszenia

powództwa. Prawidłowo zatem Sąd Apelacyjny uznał, że ich zamiarem nie było

ograniczenie roszczeń odszkodowawczych do kwot oznaczonych w pozwie, a więc

dochodzenia ich jedynie w części (zob. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego

z dnia 17 kwietnia 2009 r., III CSK 298/08, niepubl.). Modyfikacja żądań pozwu

dokonana pismami procesowymi z dnia 8 kwietnia 2008 r. i z dnia 9 czerwca

2008 r. w istocie nie była zmianą powództwa wywierającą wskazane przez

skarżącego skutki w zakresie przedawnienia. Zarzut naruszenia art. 123 § 1 pkt 1

k.c. okazał się więc chybiony niezależnie od tego, że został wadliwie powiązany

z art. 442 § 1, art. 4421

§ 1 k.c. i art. 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r., zmieniającej

Kodeks cywilny.

Przewidziany w art. 363 § 2 k.c. nakaz orzekania o wysokości

odszkodowania według cen z daty ustalenia odszkodowania – co trafnie podniósł

skarżący – nie usprawiedliwia przerwania biegu przedawnienia roszczeń

niezgłoszonych w pozwie. Zarzut naruszenia tego przepisu, z uwagi na wskazane

wyżej okoliczności, nie mógł być uwzględniony.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c. orzekł,

jak w sentencji.