II PK 227/10

Sygn. akt II PK 227/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 kwietnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Zbigniew Korzeniowski

SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa P. N.

przeciwko Zarządcy Kompensacji Stoczni […]

o odszkodowanie z tytułu zakazu konkurencji,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 6 kwietnia 2011 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego z dnia 28 maja

2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Pozwem z dnia 9 września 2009 r. skierowanym przeciwko Zarządcy

Kompensacji Stoczni /.../ powód P. N. wniósł o zasądzenie od Stoczni kwoty

11.948,00 zł tytułem odszkodowania wynikającego z umowy o zakazie konkurencji

oraz zasądzenie od Stoczni na jego rzecz zwrotu kosztów procesu. W uzasadnieniu

2

pozwu wskazał, że w dniu 2 września 2008 r. zawarł ze Stocznią umowę o pracę

oraz umowę o zakazie konkurencji. W dniu 31 maja 2009 r. wygasł stosunek pracy

powoda. Podniósł, iż Stocznia mimo podpisanej umowy nie wywiązała się z

obowiązku wypłaty odszkodowania.

Sąd Rejonowy – Sąd Pracy po rozpoznaniu sprawy, wydał w dniu 12

stycznia 2010 r. wyrok, w którym zasądził od Stoczni /.../ na rzecz powoda kwotę

11.853,93 zł brutto tytułem odszkodowania za zakaz konkurencji, w pozostałej

części oddalił powództwo oraz nakazał pobrać od Stoczni na rzecz Skarbu Państwa

kwotę 592,00 zł tytułem zwrotu opłaty, od uiszczenia której powód był zwolniony.

Przedmiotem analizy sądu było ustalenie, czy umowa o zakazie konkurencji z dnia

2 września 2008 r. nadal łączy strony i jest podstawą żądania odszkodowania przez

powoda, czy też umowa ta wygasła. W ocenie sądu powództwo w zakresie żądania

głównego o zasądzenie odszkodowania zasługuje na uwzględnienie. Zakaz

konkurencji obejmujący okres po usłaniu stosunku pracy aktualizuje się w chwili,

gdy pomiędzy stronami umowy o zakazie konkurencji nie istnieje już stosunek

pracy (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 7 marca 2006 r., I PZP 5/05). Zakaz

konkurencji przestaje obowiązywać przed upływem terminu, na jaki została zawarta

umowa przewidziana w tym przepisie, w razie ustania przyczyn uzasadniających

taki zakaz lub niewywiązywania się pracodawcy z obowiązku wypłaty

odszkodowania (art. 1012

§ 2 k.p.). W umowie z dnia 2 września 2008 r. w pkt 5b

przewidziano możliwość rozwiązania umowy jedynie za pisemnym porozumieniem

stron. Bezspornym było między stronami, że umowa nie została w żaden sposób

rozwiązana ani wypowiedziana. Zgodnie z treścią art. 39 ustawy z dnia 19 grudnia

2008 r. o postępowaniu kompensacyjnym w podmiotach o szczególnym znaczeniu

dla polskiego przemysłu stoczniowego po wszczęciu postępowania

kompensacyjnego zarządca, kompensacji bądź powód mieli możliwość odstąpienia

od umowy. W tym przypadku, również bezspornym między stronami było, że żadna

ze stron nie odstąpiła od umowy o zakazie konkurencji. Umowa o pracę powoda

wygasła w dniu 31 maja 2009 r., zatem z dniem 1 czerwca 2009 r. zaczęła

obowiązywać umowa o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy. W ocenie

Sądu Rejonowego argumenty pozwanej dotyczące wygaśnięcia umowy o zakazie

konkurencji w związku z wprowadzeniem w Stoczni postępowania

3

kompensacyjnego nie są trafne. Ustawodawca rozróżnił ustawę z dnia 19 grudnia

2008 r. o postępowaniu kompensacyjnym w podmiotach o szczególnym znaczeniu

dla polskiego przemysłu stoczniowego oraz Prawo upadłościowe i naprawcze. Te

akty prawne nie wskazują aby można było stosować je na zasadzie analogii.

Podkreślić należy, iż dopiero w art. 58 ust. 1 ustawy kompensacyjnej wskazano, że

od dnia wszczęcia postępowania kompensacyjnego do dnia jego zakończenia albo

umorzenia postępowania kompensacyjnego nie może być ogłoszona upadłość

stoczni, której dotyczy kompensacja. Postępowania w przedmiocie ogłoszenia

upadłości stoczni będące w toku, podlegają zawieszeniu z dniem wszczęcia

postępowania kompensacyjnego do dnia zakończenia albo umorzenia tego

postępowania (ust. 2). Od dnia złożenia wniosku o wszczęcie postępowania

kompensacyjnego przez stocznię do stoczni nie stosuje się przepisów o obowiązku

złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości (ust. 3). Obydwie ustawy dotyczą innych

okoliczności, określają etapy następujące po sobie. Sam ustawodawca nie

wskazuje by uregulowania jednej z nich można było zastąpić uregulowaniami

drugiej, a taka wykładnie jest niedopuszczalna. Wprowadzenie postępowania

kompensacyjnego jakkolwiek prowadzi do likwidacji zakładu nie jest tożsame z

likwidacją bądź upadłością stoczni.

Wyrokiem z dnia 28 maja 2010 r. Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych oddalił apelację Zarządcy Kompensacji. W uzasadnieniu Sąd

Okręgowy stwierdził, że zarzuty apelacji koncentrują się wokół interpretacji art. 39

ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r o postępowaniu kompensacyjnym w podmiotach o

szczególnym znaczeniu dla polskiego przemysłu stoczniowego (Dz.U. Nr 233, poz.

1569). Sąd nie podzielił wykładni wskazanego przepisu zaprezentowanej przez

apelującego. Nie można zgodzić się z twierdzeniem, iż z uwagi na brak

oświadczenia Zarządcy Kompensacji, czy od umowy odstępuje, czy też żąda jej

wykonania, i jednoczesny brak wystąpienia powoda o złożenie takiego

oświadczenia w trybie art. 39 ust. 2 ustawy o postępowaniu kompensacyjnym

umowa o zakazie konkurencji nie obowiązuje. Sąd Okręgowy zważył, że ustanie

okoliczności uzasadniających istnienie zakazu konkurencji nie oznacza zwolnienia

od wypłaty odszkodowania. Analiza obowiązujących przepisów wskazuje, że w tej

sprawie istniały trzy drogi odstąpienia od umowy o zakazie konkurencji: 1) zgodnie

4

z treścią umowy, tj zgodnie z pkt 5a i 5b umowy - umowa mogła zostać rozwiązana

jedynie za pisemnym porozumieniem stron, pracownik mógł zostać zwolniony z

zobowiązań wynikających z umowy poprzez oświadczenie stoczni wyrażone na

piśmie; 2) zarządca kompensacji mógł złożyć oświadczenie w trybie art. 39 ust. 1

ustawy o postępowaniu kompensacyjnym o odstąpieniu od umowy; 3) na pisemne

żądanie pracownika. W ocenie Sądu bezspornym było, że żadna z powyższych

okoliczności nie zaistniała. Tym samym nie można było przyjąć by umowa o

zakazie konkurencji przestała obowiązywać.

Na powyższe orzeczenie pozwany wniósł skargę kasacyjną zarzucając

naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 39 ustawy z dnia 19

grudnia 2008 r. o postępowaniu kompensacyjnym w podmiotach o szczególnym

znaczeniu dla polskiego przemysłu stoczniowego w związku z przyjęciem przez

Sądy obu instancji, iż: - Zarządca Kompensacji winien złożyć oświadczenie o

odstąpieniu od umowy o zakazie konkurencji zawartej z powodem przez Stocznię; -

do obowiązków Zarządcy Kompensacji należało ewentualne rozwiązanie powyższej

umowy, czy zwolnienie powoda z obowiązku powstrzymywania się od działań

konkurencyjnych; - wskutek braku stosownego oświadczenia Zarządcy

Kompensacji o odstąpieniu od umowy zawartej z powodem przez Stocznię uznać

należy, że umowa obowiązuje i winna być przez strony wykonywana. Podczas gdy

prawidłowa wykładnia powyższego przepisu - wykazywana przez pozwanego w

toku postępowania przed Sądami obu instancji orzekającymi w niniejszej sprawie -

w świetle wykładni analogicznego przepisu art. 98 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r.

Prawo upadłościowe i naprawcze - prowadzi do wniosku, iż umowa łącząca strony

znajduje się w stanie zawieszenia i nie podlega wykonaniu przez żadną ze stron.

Mając powyższe na uwadze pozwany wniósł o uchylenie w całości wyroku Sądu

Okręgowego z dnia 28 maja 2010 r. oraz uchylenie w zakresie pkt I i III

poprzedzającego go wyroku Sądu Rejonowego z dnia 12 stycznia 2010 r. i

przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania za wszystkie instancje, ewentualnie o

orzeczenie co do istoty sprawy poprzez oddalenie powództwa w całości i

zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego kosztów postępowania, w tym kosztów

zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

5

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się bezzasadna. Stosownie do art. 1012

§ 1 k.p.,

w umowie o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy określa się okres

obowiązywania zakazu konkurencji i ten element przedmiotowo istotny określa

umowę o zakazie konkurencji jako umowę terminową. Celem takich umów jest

zagwarantowanie stronom pewności co do trwania zobowiązania zasadniczo przez

czas w umowie oznaczony, skrócenie czasu trwania umowy zaburza zatem

założoną stabilizację. Przepisy Kodeksu pracy nie przewidują wcześniejszego

rozwiązania umowy o zakazie konkurencji, ale też umowa ta nie jest objęta

zakazem jej skrócenia wynikającym z innych przepisów, także przepisów Kodeksu

cywilnego stosowanych odpowiednio (art. 300 k.p.). Zważywszy, że możliwość taka

nie sprzeciwiałaby się właściwości lub naturze takiej umowy, jak też że nie ma

argumentów natury socjalnej lub etycznej, które nakazywałyby szczególne jej

wzmocnienie, Sąd Najwyższy przyjął, iż do umów o zakazie konkurencji mają

zastosowanie ogólne zasady dotyczące rozwiązywania umów i w konsekwencji

dopuścił ich wcześniejsze rozwiązywanie. W związku z tym umowa o zakazie

konkurencji może być rozwiązana w taki sposób, w jaki doszło do jej nawiązania,

czyli w drodze porozumienia stron. W tym samym trybie może nastąpić zmiana

zawartej umowy, a ponadto strony mogą w umowie zamieścić postanowienia

przewidujące wcześniejsze rozwiązanie umowy przez wypowiedzenie, prawo

odstąpienia lub ziszczenie się określonego warunku rozwiązującego (por. uchwałę

Sądu Najwyższego z dnia 11 kwietnia 2001 r., III ZP 7/01, OSNAPUS 2002 nr 7

poz. 155 oraz wyroki z dnia 26 lutego 2003 r., I PK 16/02, OSNP 2004 nr 14, poz.

239, z dnia 26 lutego 2003 r., I PK 139/02, OSNP 2004 nr 14, poz. 241, z dnia 12

lutego 2004 r., I PK 398/03, OSNP 2005 nr 1, poz. 5, z dnia 1 marca 2005 r. I PK

96/04, niepublikowany). Dokonując wykładni art. 39 ustawy z dnia 19 grudnia 2008

r. o postępowaniu kompensacyjnym w podmiotach o szczególnym znaczeniu dla

polskiego przemysłu stoczniowego należy mieć na uwadze wskazany wyżej

charakter prawny umowy o zakazie konkurencji, w szczególności, że jest to umowa

znajdująca się na granicy między prawem pracy a prawem cywilnym. Umowa o

zakazie konkurencji w tym sensie jest szczególną umowa wzajemną. Umowy

wzajemne to takie umowy wzajemnie zobowiązujące, w których świadczeniu jednej

6

ze stron odpowiada świadczenie drugiej. Jest to więc ogromna większość umów

zawieranych w obrocie. Umowami wzajemnymi są przykładowo: sprzedaż,

zamiana, najem, dzierżawa, leasing, zlecenie, umowa o dzieło czy umowa o roboty

budowlane. Można zatem stwierdzić, że przepis art. 39 powołanej ustawy odnosi

się przede wszystkim do tego rodzaju umów zawieranych w obrocie gospodarczym.

Celem wskazanej normy prawnej jest umożliwienie takiego ukształtowania sytuacji

prawnej stoczni, która stwarza warunki do efektywnego i szybkiego spieniężenia jej

majątku. Proces kompensacji należy rozumieć jako sprzedaż składników majątku

spółek: Stocznia /.../ i Stocznia /.../ Sp. z o.o., zaspokojenia roszczeń wierzycieli

stoczni i ochrony praw pracowników tych stoczni. Zgodnie z art. 58 powołanej

ustawy postępowanie kompensacyjne jest odrębną instytucją prawną od upadłości,

i ma uprzedni charakter niż postępowanie upadłościowe, skoro zgodnie z tym

przepisem od dnia wszczęcia postępowania kompensacyjnego do dnia jego

zakończenia bądź umorzenia nie może być ogłoszona upadłość stoczni. Ponadto

przedmiotowa ustawa expresis verbis wskazuje w art. 33, iż po wszczęciu

postępowania kompensacyjnego zmiana lub wygaśniecie stosunku prawnego,

którego stroną jest stocznia, jest możliwe tylko według przepisów tej ustawy. Jeżeli

zobowiązania z takiej umowy nie zostały wykonane w całości lub w części, to do

decyzji zarządcy kompensacji pozostawione jest, czy od umowy odstąpi, czy też

wykona zobowiązanie stoczni i zażąda wykonania przez drugą stronę. To

jednostronne uprawnienie kształtowania stosunku prawnego łączącego dłużnika z

jego kontrahentami służyć ma podniesieniu efektywności postępowania

kompensacyjnego i wykonaniu tylko tych umów, które są dla majątku stoczni

korzystne. Zarządca winien poddać analizie ekonomicznej wszystkie umowy

zawarte przez stocznię (niewykonane) i na podstawie tej analizy podjąć decyzję co

do odstąpienia lub wykonania umowy. Drugiej stronie prawo wyboru nie służy, a

decyzją zarządcy jest związana. Może jedynie żądać, aby zarządca w terminie 3

miesięcy oświadczył, czy umowę wykonuje, czy też od jej wykonania odstępuje. W

ocenie Sądu Najwyższego postulowane przez stronę skarżącą stosowanie

względem art. 39 powołanej ustawy wykładni analogicznej do przepisu art. 98

ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze jest

niedopuszczalne, w szczególności nie jest zasadne stosowanie w niniejszej

7

sprawie domniemania, jakie dopuszcza się przy wykładni z art. 98 ust. 2 ustawy -

Prawo upadłościowe i naprawcze, iż milczenie zarządcy przez czas dłuższy niż 3

miesiące od złożenia żądania wypowiedzenia się co do losów umowy przez byłego

pracownika stoczni uważa się, iż zarządca od umowy odstąpił. Także nie można

uznać za zasadne argumentów skarżącego, iż wskutek braku stosownego

oświadczenia zarządcy kompensacji o odstąpieniu od umowy, umowa łącząca

strony znajduje się w stanie zawieszenia i nie podlega wykonaniu przez żadną ze

stron. W świetle ugruntowanego stanowiska Sądu Najwyższego, bazującego na

oczywistej tezie, że niewykonanie zobowiązania z umowy wzajemnej nie prowadzi

do jego wygaśnięcia (por. art. 487 - 497 k.c.), nie można zgodzić się z

twierdzeniem, w myśl którego z uwagi na brak oświadczenia zarządcy kompensacji,

czy od umowy odstępuje, czy też żąda jej wykonania, i jednoczesny brak

wystąpienia powoda o złożenie takiego oświadczenia w trybie art. 39 ust. 2 ustawy

o postępowaniu kompensacyjnym, umowa o zakazie konkurencji nie obowiązuje, a

przewidziane w art. 1012

k.p. roszczenie o odszkodowanie wygasa. W takiej

sytuacji wręcz przeciwnie, w razie nie wywiązywania się pracodawcy z obowiązku

wypłaty odszkodowania, działanie takie zgodnie z art. 1012

§ 2 k.p. nie pozbawia

pracownika roszczenia o odszkodowanie.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814

k.p.c.,

orzekł jak w sentencji.