V KK 15/11

WYROK Z DNIA 6 KWIETNIA 2011 R.

V KK 15/11

W myśl art. 5 ustawy z dnia 28 października 2002 r. o odpowiedzial-

ności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary (Dz. U.

Nr 197, poz. 1661 ze zm.), w brzmieniu obowiązującym w czasie orzekania

przez Sąd Rejonowy, podmiot zbiorowy podlega odpowiedzialności, jeżeli

do popełnienia czynu zabronionego doszło w następstwie co najmniej braku

należytej staranności w wyborze osoby fizycznej, o której mowa w art. 3 pkt

2 lub 3 ustawy, lub co najmniej braku należytego nadzoru nad tą osobą –

ze strony organu lub przedstawiciela podmiotu zbiorowego.

Do kręgu tych osób nie należą te osoby, które w strukturze podmiotu

zbiorowego działają w jego imieniu lub w interesie i w ramach własnego

uprawnienia lub obowiązku, a więc w odniesieniu do spółek prawa handlo-

wego członkowie zarządu. Popełnienie czynu zabronionego przez te osoby

nie stanowi zatem podstawy prawnej do orzeczenia odpowiedzialności

podmiotu zbiorowego za czyny zabronione pod groźbą kary.

Przewodniczący: sędzia SN J. Sobczak (sprawozdawca).

Sędziowie: SN J. Matras, SA (del. do SN) M. Cop.

Prokurator Prokuratury Generalnej: B. Drozdowska.

Sąd Najwyższy w sprawie C. Agencja Ochrony Sp. z o.o. w G., ska-

zanego z art. 77 § 2 k.k.s. w zw. z art. 77 § 1 k.k.s. i art. 6 § 2 k.k.s. oraz

art. 9 § 3 k.k.s., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 6

kwietnia 2011 r., kasacji, wniesionej przez Prokuratora Generalnego na ko-

rzyść od wyroku Sądu Rejonowego w G. z dnia 20 listopada 2009 r., sygn.

akt II Ks 2/09,

2

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę p r z e k a z a ł do ponownego roz-

poznania Sądowi Rejonowemu w G.

U Z A S A D N I E N I E

Prawomocnym wyrokiem z dnia 13 grudnia 2007 r., sygn. akt VI Ks

56/07, Sąd Rejonowy w G. uwzględnił wniosek Urzędu Skarbowego w G. o

udzielenie zezwolenia na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności

przez oskarżonego Karola W. i orzekł wobec tego oskarżonego, za popeł-

nienie przez niego, w związku z pełnioną przez tegoż funkcją prezesa za-

rządu spółki „C.” Agencja Ochrony Sp. z o.o. z siedzibą w G. występku z

art. 77 § 2 k.k.s. w zw. z art. 77 § 1 k.k.s. w zw. z art. 6 § 2 k.k.s. i art. 9 § 3

k.k.s., karę grzywny w wysokości 500 zł.

Wobec treści powyższego wyroku Prokurator Rejonowy w G. złożył

wniosek o orzeczenie odpowiedzialności karnej za czyn zabroniony pod-

miotu zbiorowego „C.” Agencja Ochrony Sp. z o.o. z siedzibą w G. w posta-

ci przestępstwa skarbowego popełnionego przez prezesa zarządu tej spółki

Karola W., i o wymierzenie temu podmiotowi zbiorowemu, na podstawie art.

7 ustawy z dnia 28 października 2002 r. o odpowiedzialności podmiotów

zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary (Dz. U. Nr 197, poz. 1661

z późn. zm.) kary pieniężnej w wysokości 5 000 zł.

Wyrokiem z dnia 20 listopada 2009 r., sygn. akt II Ks 2/09, Sąd Rejo-

nowy w G., po rozpoznaniu wniosku Prokuratora Rejonowego w G., orzekł

odpowiedzialność podmiotu zbiorowego „C.” Agencja Ochrony Sp. z o.o. w

G. za czyn zabroniony opisany w art. 77 § 2 k.k.s. w zw. z art. 77 § 1 k.k.s.

w zw. z art. 6 § 2 k.k.s. i art. 9 § 3 k.k.s. oraz zasądził, na podstawie art. 7

ust. 1 ustawy z dnia 28 października 2002 r. o odpowiedzialności podmio-

3

tów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary, wobec „C.” Agencja

Ochrony Sp. z o.o. w G. karę pieniężną w kwocie 2 000 zł.

Wyrok ten nie został zaskarżony przez strony i uprawomocnił się z

dniem 28 listopada 2009 r.

Od wyroku tego kasację wniósł Prokurator Generalny zarzucając

przedmiotowemu orzeczeniu „rażące i mające istotny wpływ na treść wyro-

ku naruszenie przepisów prawa materialnego – art. 3 i 5 ustawy z dnia 28

października 2002 r. o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny

zabronione pod groźbą kary (Dz. U. Nr 197, poz. 1661 ze zm.) poprzez wy-

rażenie błędnego poglądu prawnego, że przepisy te mogą być podstawą

odpowiedzialności podmiotu zbiorowego „C.” Agencja Ochrony Sp. z o.o.

za czyn zabroniony pod groźbą kary, popełniony przez prezesa zarządu tej

spółki – Karola W.”.

W oparciu o przytoczony zarzut Prokurator Generalny wniósł o uchy-

lenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpozna-

nia Sądowi Rejonowemu w G.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja Prokuratora Generalnego jest zasadna z przyczyn podnie-

sionych w jej uzasadnieniu i podlega uwzględnieniu.

Przychylić się należy do argumentu Prokuratora Generalnego, że do-

szło w ramach rozpoznawania sprawy o sygn. akt II Ks 2/09 do rażącego

oraz posiadającego istotny wpływ na treść zapadłego wyroku Sądu Rejo-

nowego w G. naruszenia prawa w postaci obrazy art. 5 ustawy z dnia 28

października 2002 r. o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny

zabronione pod groźbą kary. Słusznie w tym względzie odwołuje się Proku-

rator Generalny do argumentacji zawartej w postanowieniu Sądu Najwyż-

szego z dnia 5 maja 2009 r., IV KK 427/08, OSNKW 2009, z. 7, poz. 57

oraz do wywodów uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia

3 listopada 2004 r., K 18/03, OTK-A z 2004 r., nr 10, poz. 103. Dodatkowo

4

wskazać należy na wywody zawarte w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 24

marca 2011 r., V KK 417/10 (niepubl).

Szczegółowo opisana w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 5

maja 2009 r., IV KK 427/08, historia powstania obecnej redakcji przepisu

art. 5 omawianej ustawy (oraz zakresu, w jakim przyczynił się do tego

przywołany wyrok Trybunału Konstytucyjnego) wywarła wpływ nie tylko na

aktualną treść tego przepisu, ale także, może przede wszystkim, na dozwo-

lone kierunki sądowej interpretacji tegoż. Stąd też wydaje się niezbędna

uważna lektura przytoczonego postanowienia Sądu Najwyższego, gdyż

zawiera ono niezwykle cenne wywody w tym zakresie. Konkluzję jego wy-

wodów stanowi stwierdzenie, iż „nie ma możliwości wyinterpretowania (...)

jakichś «ogólnych zasad» odpowiedzialności podmiotu zbiorowego, zarów-

no z treści znowelizowanej ustawy, jak i z innych aktów prawnych. To usta-

wa o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych w wyczerpujący i komplek-

sowy sposób reguluje przesłanki ich odpowiedzialności. (...) sugestie kasa-

cji, że «zawinienie» podmiotu zbiorowego wiązać by można z winą osoby

nim zarządzającej (z kręgu wskazanych w art. 3 pkt 1 u.o.p.z.), zaakcepto-

wane być nie mogą. Przy innym modelu odpowiedzialności podmiotów

zbiorowych utożsamianie takie byłoby możliwe, np. modelu opartym na tzw.

teorii identyfikacji, w której wina osób podmiotem zarządzających utożsa-

miana jest z winą samego podmiotu (por. B. Nita; op. cit., s. 70 i n.). Jed-

nakże obowiązującej ustawie teoria ta jest obca, a próbie interpretacyjnej

podążającej w tym kierunku jednoznacznie sprzeciwia się stanowisko Try-

bunału Konstytucyjnego wyrażone w powoływanym już wyroku z dnia 3 li-

stopada 2004 r. W uzasadnieniu Trybunał wprost stwierdził, że «czysto

obiektywna odpowiedzialność represyjna, oparta wyłączne na fakcie odnie-

sienia przez dany podmiot zbiorowy korzyści (...), wykracza poza standardy

stanowienia prawa represyjnego w państwie prawa». Jeśli ustawodawca

nie przewidział żadnych przesłanek, w oparciu o które możliwe jest ustale-

5

nie własnej «winy» podmiotu zbiorowego, to jego odpowiedzialność odwo-

łująca się wyłącznie do winy prawomocnie skazanej osoby fizycznej, o któ-

rej mowa w art. 3 ust. 1 u.o.p.z., byłaby właśnie odpowiedzialnością obiek-

tywną, niezależną od własnego zawinienia”. Wymowa tegoż postanowienia

jest więc dla omawianej kwestii jednoznaczna.

Wywód Sądu został, ponadto, wzmocniony kilkoma glosami aprobują-

cymi. I tak, np. w glosie M. Borkowskiego, Lex/el/2010 wykazano, że „w

przypadku założenia, że odnośnie do kategorii osób, o których mowa w art.

3 pkt 1 u.o.p.z., celem pociągnięcia podmiotu zbiorowego do odpowiedzial-

ności za czyny zabronione pod groźbą kary nie jest konieczne wykazywanie

przesłanki odpowiedzialności objętej art. 5 u.o.p.z., mielibyśmy do czynienia

z kuriozalną sytuacją, polegającą na tym, że podmiot zbiorowy zawsze po-

nosiłby odpowiedzialność, jeżeli czynu zabronionego dopuściła się osoba

wskazana w art. 3 pkt 1 u.o.p.z., natomiast w zakresie osób wskazanych w

art. 3 pkt. 2 – 3 u.o.p.z. podmiot zbiorowy mógłby uwolnić się od odpowie-

dzialności, wykazując brak winy w wyborze lub nadzorze nad taką osobą.

Co więcej, z uwagi na jednoznaczne brzmienie znowelizowanego art. 5

u.o.p.z., w przypadku gdyby podstawę dla pociągnięcia podmiotu zbioro-

wego do odpowiedzialności stanowić miał czyn zabroniony popełniony

przez osobę wskazaną w art. 3 pkt 1 u.o.p.z., podmiot zbiorowy nie mógłby

powoływać się na brak winy w wyborze lub nadzorze nad taką osobą, po-

nieważ art. 5 u.o.p.z. dopuszcza odniesienie się do tych przesłanek winy

wyłącznie w zakresie osób wskazanych w art. 3 pkt. 2 – 3 ustawy.

Uwzględniając przyjętą w ustawie konstrukcję odpowiedzialności podmiotu

zbiorowego za czyny zabronione pod groźbą kary, nie można również ar-

gumentować, że «zawinienie» podmiotu zbiorowego należałoby powiązać

wyłącznie ze stwierdzeniem winy osoby nim zarządzającej (tj. osoby z krę-

gu wskazanego w art. 3 pkt 1 u.o.p.z.). W konsekwencji uznać trzeba, że

skoro art. 5 u.o.p.z., ustanawiając przesłanki zawinienia podmiotu zbioro-

6

wego, pominął wskazanie przesłanek własnej odpowiedzialności podmiotu

zbiorowego za czyny osób wymienionych w art. 3 pkt 1 u.o.p.z., przy nie-

wprowadzeniu jakichkolwiek innych zasad odpowiedzialności podmiotu za

działania osób nim zarządzających, brak jest możliwości pociągnięcia pod-

miotu zbiorowego do odpowiedzialności w ustawie przewidzianej za czyny

zabronione tej kategorii osób”. Dodatkowo, autor tej trafnej glosy zauważa

w niej, iż „Jako przykład sytuacji, która prowadzić będzie do uniknięcia od-

powiedzialności przez korporację, może być przestępstwo określone w art.

16 u.o.p.z., popełnione przez prezesa tego podmiotu zbiorowego, działają-

cego w imieniu tego podmiotu w ramach uprawnienia do jego reprezento-

wania, które przyniosło temu podmiotowi korzyść majątkową oraz zostało

stwierdzone prawomocnym wyrokiem. W takiej sytuacji nie można przypi-

sać podmiotowi zbiorowemu zawinienia w wyborze i nadzorze, gdyż obec-

na konstrukcja ustawy wymaga dla pociągnięcia podmiotu zbiorowego do

odpowiedzialności, spełnienia przesłanki określonej w art. 5 u.o.p.z.”. Zau-

ważyć należy, iż właśnie taka sytuacja faktyczna zachodzi na gruncie ni-

niejszej sprawy.

Bezspornym jest więc, że w myśl art. 5 u.o.p.z., w brzmieniu obowią-

zującym w czasie orzekania przez Sąd Rejonowy, podmiot zbiorowy podle-

ga odpowiedzialności, jeżeli do popełnienia czynu zabronionego doszło w

następstwie co najmniej braku należytej staranności w wyborze osoby fi-

zycznej, o której mowa w art. 3 pkt 2 lub 3, lub co najmniej braku należyte-

go nadzoru nad tą osobą – ze strony organu lub przedstawiciela podmiotu

zbiorowego. Zgodnie zaś z przepisem odesłania, tj. art. 3 pkt. 2 i 3 ustawy,

tą osobą fizyczną jest osoba dopuszczona do działania przez osobę działa-

jącą w imieniu lub w interesie podmiotu zbiorowego w ramach uprawnienia

lub obowiązku do jego reprezentowania, podejmowania w jego imieniu de-

cyzji lub wykonywania kontroli wewnętrznej, bądź też osoba działająca w

7

imieniu lub w interesie podmiotu zbiorowego, za zgodą lub wiedzą osoby

działającej w imieniu lub interesie podmiotu zbiorowego.

Do kręgu tych osób nie należą więc te osoby, które w strukturze pod-

miotu zbiorowego działają w jego imieniu lub w interesie i w ramach wła-

snego uprawnienia lub obowiązku – w odniesieniu do spółek prawa han-

dlowego – członkowie zarządu. Popełnienie czynu zabronionego przez te

osoby nie stanowi zatem podstawy prawnej do orzeczenia odpowiedzialno-

ści podmiotu zbiorowego za czyny zabronione pod groźbą kary.

Zgodnie z uregulowaniami odnośnej ustawy przesłanką nałożenia ta-

kiej odpowiedzialności jest popełnienie czynu zabronionego przez osobę

wymienioną tu w art. 3 pkt 2 lub 3 ustawy, jednak przy spełnieniu zarazem

wskazanej wyżej przesłanki zawinienia określonej w jej art. 5, tj., gdy do

popełnienia takiego czynu dochodzi w następstwie co najmniej braku nale-

żytej staranności w wyborze tej osoby fizycznej (culpa in eligendo), lub co

najmniej braku należytego nadzoru nad tą osobą (culpa in custodiendo) –

ze strony organu lub przedstawiciela podmiotu zbiorowego. Z konstrukcji

przepisów ustawy wynika zatem, że nie ma podstaw do orzeczenia odpo-

wiedzialności podmiotu zbiorowego za czyn zabroniony popełniony przez

członków organu zarządzającego tego podmiotu.

Z przytoczonymi stanowiskami judykatury oraz doktryny Sąd Najwyż-

szy w pełni się zgadza. W świetle przedstawionych wywodów za wadliwe i

naruszające w sposób rażący przepis art. 5 ustawy z dnia 28 października

2002 r. o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione

pod groźbą kary należy uznać rozstrzygnięcie zawarte w wyroku Sądu Re-

jonowego w G. Dlatego też należało uchylić zaskarżone orzeczenie i spra-

wę przekazać Sądowi Rejonowemu w G. do ponownego rozpoznania. Sąd

ten powinien mieć na uwadze, przy ponownym rozpoznawaniu niniejszej

sprawy, przedstawione poglądy na omawianą materię.