III SK 44/10

Wyrok z dnia 12 kwietnia 2011 r.

III SK 44/10

Praktyką naruszającą zbiorowe interesy konsumentów określoną w art.

24 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsu-

mentów (Dz.U. Nr 50, poz. 331 ze zm.) jest dalsze stosowanie przez przedsię-

biorcę postanowienia o identycznej treści z postanowieniem wpisanym do reje-

stru w wyniku postępowania z udziałem tego samego przedsiębiorcy, któremu

zarzuca się naruszenie zakazu z art. 24 ust. 1 tej ustawy.

Przewodniczący SSN Andrzej Wróbel (sprawozdawca), Sędziowie SN: Jerzy

Kwaśniewski, Romualda Spyt.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 kwietnia 2011 r.

sprawy z powództwa D.pl Spółki z o.o. z siedzibą w K. przeciwko Prezesowi Urzędu

Ochrony Konkurencji i Konsumentów o naruszenie zbiorowych interesów konsu-

mentów, na skutek skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjne-

go w Warszawie z dnia 11 maja 2010 r. […]

1. o d d a l i ł skargę,

2. zasądził od strony powodowej na rzecz Prezesa Urzędu Ochrony Konku-

rencji i Konsumentów kwotę 270 (dwieście siedemdziesiąt ) złotych tytułem zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (dalej jako Prezes

Urzędu) decyzją z dnia 31 grudnia 2008 r. […] uznał za praktykę naruszającą zbio-

rowe interesy konsumentów w rozumieniu art. 24 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 16 lutego

2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. Nr 50, poz. 331, ze zm., dalej

jako ustawa) zamieszczenie przez D.pl Spółkę z o.o. z siedzibą w K. (dalej jako po-

wód) we wzorcu umownym pod nazwą „Regulamin świadczenia usług przez D.pl Sp.

z o.o.” (dalej jako regulamin) postanowienia o treści „D.pl sp. z o.o. zastrzega sobie

2

prawo dokonania zmian niniejszego regulaminu. Zmiany te obowiązują od chwili

udostępnienia nowej wersji Regulaminu na stronie www.d.pl”, które stanowi niedo-

zwolone postanowienie umowne wpisane do rejestru postanowień wzorców umow-

nych uznanych za niedozwolone na mocy prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego

w Warszawie - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 26 marca 2008 r.

[…]. Prezes Urzędu nałożył karę pieniężną oraz nakazał publikację treści decyzji na

stronie internetowej przedsiębiorcy oraz dwukrotną publikację sentencji decyzji w

dzienniku o zasięgu ogólnopolskim.

Powód wniósł odwołanie od decyzji Prezesa Urzędu zarzucając naruszenie

art. 24 ust. 1 pkt 1 ustawy, niezastosowanie art. 28 ustawy oraz nieadekwatność

orzeczonej kary pieniężnej do naruszenia zarzuconego powodowi.

Sąd Okręgowy w Warszawie - Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów wy-

rokiem z dnia 26 czerwca 2009 r. […] oddalił odwołanie powoda. Wyrok Sądu Okrę-

gowego oparty był na następujących ustaleniach. Powód zawierał z konsumentami

umowy o świadczenie usług z użyciem wzorca umownego zawartego w Regulaminie,

zawierającego postanowienie o treści „D.pl sp. z o.o. zastrzega sobie prawo dokona-

nia zmian niniejszego regulaminu. Zmiany te obowiązują od chwili udostępnienia no-

wej wersji Regulaminu na stronie www.d.pl”. Postanowienie o tej samej treści zostało

uznane wyrokiem Sądu Okręgowego z dnia 26 marca 2008 r. […] w sprawie z po-

wództwa Prezesa Urzędu przeciwko powodowi, za niedozwolone postanowienie

umowne i wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedo-

zwolone pod numerem 1491. W ocenie Sądu Okręgowego nie zasługiwała na

uwzględnienie argumentacja powoda zmierzająca do zakwestionowania tożsamości

postanowień - aktualnie stosowanego w nowym wzorcu z uprzednio uznanym za

niedozwolone postanowieniem poprzedniego wzorca - ze względu na odmienną

treść nowego wzorca umownego (przy zachowaniu tej samej treści spornego

postanowienia). Zdaniem Sądu Okręgowego postanowienie, którego dotyczy decyzja

Prezesa Urzędu, zawarte w pkt XII.5 […] aktualnie stosowanego wzorca umownego

jest treściowo tożsame z zawartym w poprzednim wzorcu umownym w pkt XI.4 […].

Zdaniem Sądu Okręgowego wprowadzona w nowym regulaminie zmiana w postaci

dodania punktu XII.3, przyznającego konsumentom możliwość złożenia sprzeciwu w

związku z dokonaną zmianą regulaminu, a w konsekwencji doprowadzenie do wy-

powiedzenia umowy lub utrzymania stosunku prawnego na dotychczasowych zasa-

dach, nie ma znaczenia dla oceny treści kwestionowanego postanowienia, ponieważ

3

czymś innym jest określenie wymogów w zakresie informowania konsumentów o

zmianie regulaminu, a czym innym jest określenie uprawnień stron umowy na wypa-

dek dokonania zmian w regulaminie. Ponadto, określony w pkt XII.2 termin do wnie-

sienia sprzeciwu rozpoczyna bieg z chwilą opublikowania nowej wersji regulaminu na

stronie internetowej, a nie z chwilą powiadomienia konsumenta o zmianie regulami-

nu. Na tej podstawie Sąd Okręgowy uznał stanowisko Prezesa Urzędu, zgodnie z

którym przedmiotowe postanowienie jest tożsame z postanowieniem wpisanym do

rejestru, za słuszne. Oznacza to, że spełniona została przesłanka bezprawności

działania powoda, polegająca na stosowaniu w obrocie konsumenckim postanowie-

nia wzorca umowy wpisanego do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za

niedozwolone. Takie zaś działanie powoda godzi w interes ogółu konsumentów, co

daje podstawy do uznania go za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumen-

tów.

Odnosząc się do wysokości nałożonej kary pieniężnej Sąd Okręgowy uznał,

że istniały podstawy do jej nałożenia. Powód dopuścił się praktyki naruszającej zbio-

rowe interesy, wysokość kary mieści się w granicach wyznaczonych art. 106 ust. 1

pkt 4 ustawy, wysokość kary została ustalona adekwatnie do możliwości finansowych

powoda stanowiąc 0,2% przychodów powoda oraz 2% kary maksymalnej, jaką Pre-

zes Urzędu mógł nałożyć. Ponadto, naruszenie zbiorowych interesów konsumentów

przez powoda miało charakter zawiniony.

Odnosząc się do zarzutu niezastosowania art. 28 ustawy, Sąd Okręgowy

stwierdził, że warunkiem wydania decyzji zobowiązującej jest podjęcie przez przed-

siębiorcę określonego zobowiązania. Ustawa nie określa, kto może wystąpić z ini-

cjatywą, jednakże to przedsiębiorca winien być szczególnie zainteresowany wyda-

niem decyzji zobowiązującej i wykazywać się inicjatywą w dążeniu do dokonania sto-

sownych uzgodnień. Inicjatywa ta winna przejawiać się w samodzielnym przyjęciu na

siebie określonych zobowiązań oraz uznania stanowiska Prezesa Urzędu w zakresie

oceny stosowanej praktyki. Sąd Okręgowy wyjaśnił, że w piśmie z dnia 14 listopada

2008 r. powód kwestionuje dokonaną przez Prezesa Urzędu ocenę stosowanej prak-

tyki. Dopuszcza co prawda możliwość zmiany regulaminu i wyeliminowanie kwestio-

nowanej klauzuli, ale nie przyjął na siebie zobowiązania do natychmiastowego za-

przestania stosowania tej klauzuli. Warunkował jego dokonanie względami natury

technicznej i organizacyjnej, zastrzegał, że zmiana wymaga czasu. Z tych powodów

Sąd uznał, że z punktu widzenia ochrony interesów konsumentów, bardziej efektyw-

4

ne było wydanie decyzji uznającej praktykę za naruszającą zbiorowe interesy kon-

sumentów i nakazanie zaniechania jej stosowania.

Sąd Okręgowy uznał za niezasadne zarzuty odnoszące się do nałożenia do-

datkowego obowiązku publikacyjnego, stwierdzając, że działanie Prezesa Urzędu

było zgodne z dyspozycją art. 26 ust. 2 ustawy; celem nałożenia dodatkowych obo-

wiązków jest zapewnienie wykonania nakazu, zaś nałożony obowiązek pełni funkcje

edukacyjną i prewencyjną.

Powód zaskarżył wyrok Sądu Okręgowego apelacją w całości. Zaskarżonemu

wyrokowi zarzucił naruszenie art. 321 § 1 k.p.c. z naruszeniem podstawy faktycznej

powództwa, to jest przeprowadzenie przez Sąd pierwszej instancji kontroli abstrak-

cyjnej wzorca umowy; art. 24 ust. 1 oraz art. 24 ust. 2 pkt 1 ustawy, poprzez uznanie

istnienia przesłanki bezprawności, mimo iż postanowienie stosowane przez powoda

w regulaminie świadczenia usług nie jest tożsame w swej treści z postanowieniem

wpisanym do rejestru klauzul niedozwolonych; art. 28 ustawy w związku z art. 8 oraz

11 k.p.a.; art. 106 ust. 1 pkt 4 oraz art. 26 ust. 2 ustawy, poprzez nieadekwatność

zastosowanej sankcji do stopnia naruszenia zarzucanego powodowej spółce. Powód

wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i uchylenie w całości decyzji Prezesa Urzędu,

ewentualnie uchylenie pkt II i III decyzji Prezesa Urzędu.

Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 11 maja 2010 r. […] oddalił

apelację powoda. Nie uwzględniając zarzutu naruszenia art. 321 k.p.c., Sąd Apela-

cyjny wyjaśnił, że jest on nietrafny z uwagi na przedmiot rozpoznania sprawy. Przepis

ten daje wyraz zasadzie, zgodnie z którą sąd jest związany granicami żądania po-

wództwa i nie może dysponować przedmiotem procesu poprzez określenie jego gra-

nic niezależnie od zakresu żądania przez powoda. W niniejszej sprawie powód za-

rzucał zaskarżonej decyzji naruszenie art. 24 ust. 1 pkt 1 ustawy, twierdząc, że za-

stosowana klauzula w stosowanym przez niego wzorze umowy, mimo identycznej

treści, nie jest klauzulą niedozwoloną z uwagi na zmiany wprowadzone do regula-

minu, powodujące, że jej oddziaływanie miało odmienny skutek, niż miało to miejsce

w stanie faktycznym i prawnym, na podstawie którego Sąd Okręgowy uznał, że klau-

zula o takiej treści jest klauzulą niedopuszczalną […]. Prawidłowo zatem Sąd Okrę-

gowy dokonał porównania postanowień poprzedniego regulaminu z postanowieniem

zawartymi w zakwestionowanym regulaminie i doszedł do wniosku, że dokonane w

nim zmiany w żaden sposób nie zmieniają znaczenia postanowienia zawartego w

tym regulaminie. Wbrew twierdzeniom powoda przedmiotem badania Sądu Okręgo-

5

wego nie było zagadnienia abuzywności postanowienia umowy o treści „D.pl Sp. z

o.o. zastrzega sobie prawo dokonania zmian niniejszego regulaminu. Zmiany te ob-

owiązują od chwili udostępnienia nowej wersji Regulaminu na stronie www.d.pl” ale

ustalenie, czy postanowienie to jest tożsame z klauzulą abuzywną wpisaną do reje-

stru.

Sąd Apelacyjny nie uwzględnił także zarzutu naruszenia art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1

ustawy. Przepis ten zakazuje stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy

konsumentów. Jedną z takich praktyk jest stosowanie postanowień wzorców umów,

które zostały wpisane do rejestru postanowień umownych uznanych za niedozwo-

lone. Sąd Okręgowy dokonując ustaleń co do tożsamości przedmiotowych klauzul

doszedł do wniosku, ze zmiany wprowadzone przez powoda w nowym regulaminie w

żaden sposób nie zwalniają konsumenta od uciążliwości związanej z bieżącym usta-

leniem na stronach internetowych powoda, czy przypadkiem nie nastąpiła zmiana w

treści Regulaminu świadczenia usług. Postanowienie oceniane przez Sąd Okręgowy

okazało się zatem tożsame w postanowieniem wpisanym do rejestru. Dlatego Sąd

Okręgowy zasadnie przyjął, że spełniona została przesłanka bezprawności działania.

Sąd Apelacyjny nie uwzględnił także zarzutu naruszenia art. 28 ustawy, po-

dzielając pogląd Sądu Okręgowego, zgodnie z którym zmierzając do zakończenia

postępowania w trybie art. 28 ust. 1 ustawy, powód powinien uznać stanowisko Pre-

zesa Urzędu w zakresie jego oceny stosowanej praktyki oraz przyjąć na siebie jed-

noznaczne zobowiązanie niezwłocznego zaprzestania tej praktyki. Tymczasem w

piśmie z dnia 4 listopada 2008 r. powód kwestionuje dokonaną przez Prezesa

Urzędu ocenę stosowanej praktyki i nie przyjmuje na siebie jednoznacznego

zobowiązania do natychmiastowego zaprzestania stosowania klauzuli. Nie doszło

zatem do przekroczenia zakresu uznania administracyjnego, zwłaszcza że art. 28

ustawy nie nakłada na Prezesa Urzędu obowiązku wydania decyzji zobowiązującej.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 106 ust. 1 pkt 4 oraz art. 26 ust. 2

ustawy, Sąd Apelacyjny uznał zarzut ten za niezasadny, podzielając stanowisko

Sądu Okręgowego i stwierdzając, że nie można uznać kary za zbyt wysoką w sto-

sunku do zarzuconego powodowi naruszenia. Zdaniem Sądu Apelacyjnego nałożony

dodatkowy obowiązek zmierzający do usunięcia trwających skutków naruszenia zbio-

rowych interesów konsumentów nie może zostać uznany za zbyt dolegliwy.

Powód zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego w całości skargą kasacyjną. Zaskarżo-

nemu wyrokowi zarzucił naruszenie: 1) art. 321 § 1 k.p.c., poprzez prowadzenie

6

rozpoznania i orzeczenie w sprawie ponad granice podstawy faktycznej, które wy-

znaczone zostały wniesionym przez powoda odwołaniem od decyzji Prezesa Urzędu;

2) art. 24 ust. 1 pkt 1 ustawy, poprzez uznanie, że zachodzą przesłanki uzasadnia-

jące wydanie decyzji przez Prezesa Urzędu, gdy mimo tożsamego literalnie posta-

nowienia wzorca umowy z klauzulą wpisaną do rejestru, postanowienie to nie może

zostać uznana za tożsame z uwagi na treść pozostałych postanowień nowego

wzorca, a także poprzez uznanie, że Prezes Urzędu nie przekroczył kompetencji wy-

nikających z art. 24 ust. 2 pkt 1 ustawy, uprawniających go do oceny tożsamości po-

stanowienia stosowanego przez powoda z postanowieniem wpisanym do rejestru

klauzul niedozwolonych; 3) art. 28 ustawy w związku z art. 7, 8 i 11 k.p.a., poprzez

wadliwe określenie przesłanek zastosowania art. 28 ust. 1 ustawy, co doprowadziło

do niewydania decyzji na podstawie tego przepisu.

Uzasadniając zarzut naruszenia art. 321 k.p.c. powód podnosi, że zakres po-

stępowania wszczętego wniesieniem odwołania od decyzji wydanej na podstawie art.

24 ust. 2 pkt 1 ustawy został wyznaczony treścią klauzuli wpisanej do rejestru niedo-

zwolonych postanowień umownych pod numerem 1491. Sąd winien zatem ograni-

czyć się do stwierdzenia tożsamości klauzuli wpisanej do rejestru z klauzulą stoso-

waną przez przedsiębiorcę, natomiast wszelkie ustalenia prowadzące do wykładni

postanowienia nowego wzorca umowy pod kątem jego abuzywności stanowią naru-

szenia art. 321 k.p.c. Powód twierdzi, że po wydaniu wyroku przez Sąd Okręgowy z

dnia 26 marca 2008 r. […] zastąpił poprzedni regulamin nowym, w którym wprowa-

dzono zmiany w zakresie treści oraz faktycznego oddziaływania postanowienia, które

zostało wcześniej wpisane do rejestru. Prezes Urzędu uznał, że zachodzi tożsamość

zakresowa pomiędzy postanowieniem stosowanym w nowym regulaminie a posta-

nowieniem zawartym w poprzednio stosowanym regulaminie. Tym samym Prezes

Urzędu dokonał de facto analizy nowego wzorca umowy pod kątem jego abuzywno-

ści, do czego nie był uprawniony. Tymczasem w takiej sytuacji Prezesowi Urzędu

pozostaje jedynie wytoczenie powództwa o uznania postanowienia umownego za

niedozwolone.

Uzasadniając zarzut naruszenia art. 24 ust. 2 pkt 1 powód podnosi, że jeżeli

istniały przesłanki wskazujące na potencjalną odmienność stosowanego przez przed-

siębiorcę postanowienia względem klauzuli wpisanej do rejestru klauzul niedozwolo-

nych, wówczas nie zachodzą podstawy do zastosowania art. 24 ust. 2 pkt 1 ustawy,

ponieważ nie została spełniona przesłanka bezprawności. O bezprawności zacho-

7

wania powoda można by mówić jedynie wówczas, gdyby postawienie nowego

wzorca rozszerzone literalnie o postanowienia pozostające z nim w związku funkcjo-

nalnym, uznane zostało za klauzulę niedozwoloną.

Uzasadniając zarzut naruszenia art. 28 ust. 1 ustawy powód podnosi, że zi-

dentyfikowane przez Sąd Apelacyjny przesłanki zastosowania przepisu, jak koniecz-

ność uznania bezkrytycznego stanowiska Prezesa Urzędu, przyjęcie jednoznaczne-

go zobowiązania do niezwłocznego zaprzestania praktyki, zobowiązanie się do nie-

zwłocznego zaniechania stosowania praktyk oraz przedstawienie dowodów wykona-

nia zobowiązania, nie wynikają z treści art. 28 ust. 1 ustawy. Organ powinien kierując

się art. 7, 8 i 11 k.p.a. po otrzymaniu pisma przedsiębiorcy deklarującego wolę zanie-

chania stosowania kwestionowanej przez Prezesa praktyki, winien dążyć do realizacji

stawianych przed nim zadań w sposób najbardziej efektywny, a jednocześnie

uwzględniający słuszny interes powoda, który polega na wydaniu decyzji zobowią-

zującej. Zdaniem powoda, jeżeli spełnione zostaną warunki zastosowania art. 28

ustawy, treść art. 7, 8 i 11 k.p.a. to Prezesa Urzędu powinien do wydać decyzję zo-

bowiązują. Zakres uznania, jakim dysponuje Prezes Urzędu, nie pozostaje nieograni-

czony i musi podlegać rygorom wskazanym w art. 7 k.p.a., które z kolei nakazywały

wydanie decyzji zobowiązującej.

Prezes Urzędu w odpowiedzi na skargę kasacyjną powoda wniósł o jej odda-

lenie. Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 321 k.p.c. Prezes Urzędu podniósł, że

Sąd Apelacyjny ograniczył się do badania tożsamości kwestionowanej klauzuli z

klauzulą wpisaną do rejestru, uwzględniając treść postanowienia umownego w świe-

tle pozostałych postanowień wzorca umowy. Odnosząc się do zarzutu naruszenia

art. 24 ust. 2 pkt 1 ustawy Prezes Urzędu stwierdził, że w świetle „uchwały III SZP

3/06” może uznać za praktykę w rozumieniu tego przepisu stosowanie identycznej

klauzuli, przez tego samego przedsiębiorcę we wzorcu umowy zmienionym wskutek

uznania postanowień poprzedniego wzorca za niedozwolone. Odnosząc się do za-

rzutu naruszenia art. 28 ust. 1 ustawy Prezes Urzędu stwierdził, że nie przekroczył

ram uznania administracyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna powoda okazała się bezpodstawna. W pierwszej kolejności

należało rozpoznać zarzut naruszenia art. 24 ust. 2 pkt 1 ustawy, ponieważ rozstrzy-

8

gnięcie kwestii jego zasadności wpływa na rozpoznanie zarzutu naruszenia art. 321 §

1 k.p.c. W okolicznościach niniejszej sprawy zarzut ten jest nieuzasadniony. Sąd

Najwyższy w obecnym składzie odnotowuje istniejący w piśmiennictwie spór w kwe-

stii, czy praktyką naruszającą zbiorowe interesy konsumentów w rozumieniu art. 24

ust. 2 pkt 1 ustawy jest tylko dalsze stosowanie postanowień wzorca umowy wpisa-

nego do rejestru niedozwolonych postanowień umownych, czy też stosowanie także

takich postanowień przez innych przedsiębiorców, a w tym ostatnim wypadku także

czy art. 24 ust. 2 pkt 1 ustawy obejmuje ewentualnie tylko przypadki zastosowania

postanowienia umownego o takiej samej, czy tożsamej treści. Spór ten wynika z po-

szukiwania rozwiązania dla tego problemu w analizie przedmiotu i funkcji postępo-

wania w sprawie o uznanie postanowień wzorca umów za niedozwolone oraz skut-

ków wpisu postanowienia do rejestru niedozwolonych postanowień umownych,

unormowanych w art. 47943

k.p.c. Stosownie do treści tego przepisu „wyrok prawo-

mocny ma skutek wobec osób trzecich od chwili wpisania uznanego za niedozwolone

postanowienia wzorca umowy do rejestru, o którym mowa w art. 47945

§ 2”. W świe-

tle poglądów przeważającej części doktryny wyrok uwzględniający powództwo obej-

muje prawomocnością tylko pozwanego przedsiębiorcę oraz inne podmioty, którym w

braku orzeczenia przysługiwałaby legitymacja czynna do wytoczenia powództwa w

sprawie o uznanie za niedozwolone tego samego postanowienia wzorca umowy, za-

czerpniętego z tego samego wzorca. Prawomocność rozszerzona ma w tym ujęciu

charakter jednostronny i ogranicza się tylko do tych osób, które mogłyby wytoczyć

powództwo przeciwko przedsiębiorcy stosującemu konkretne postanowienie w kon-

kretnym wzorcu. W uzasadnieniu powyższego poglądu argumentuje się, iż wpisane

do rejestru klauzule zostały uznane za niedozwolone ze względu na określony układ

praw i obowiązków stron, ukształtowanych we wzorcu. Wyjaśnia się również, że za-

kaz wykorzystywania niedozwolonych postanowień wzorca umowy ma charakter

materialnoprawny, zatem skutków uznania postanowień wzorca umowy za niedo-

zwolone należy upatrywać w przepisach prawa materialnego. Zgodnie z przeciwnym

poglądem, skutki wyroku dotyczą każdego przedsiębiorcy, przy czym wśród poglą-

dów opowiadających się za tym szerokim ujęciem istnieje rozbieżność, czy dotyczy

to tylko przypadków identyczności klauzul.

Wskazane powyżej dylematy interpretacyjne w przedmiocie skutków wpisu po-

stanowienia do rejestru niedozwolonych postanowień umownych rozstrzygnięto po-

czątkowo w orzecznictwie Sądu Najwyższego w sprawach o naruszenie zbiorowych

9

interesów konsumentów w następujący sposób. W wyroku Sądu Najwyższego z dnia

20 czerwca 2006 r., III SK 7/06 (OSNP 2007 nr 13-14, poz. 207) przyjęto, że wyrok

prawomocny ma skutek wobec osób trzecich od chwili wpisania uznanego za niedo-

zwolone postanowienia wzorca umowy do rejestru, co oznacza, iż uznanie określonej

klauzuli za niedozwoloną i wpisanie jej do rejestru działa erga omnes, a dalsze po-

sługiwanie się klauzulą wpisaną do rejestru jest zakazane w obrocie prawnym nie

tylko względem podmiotu, wobec którego to orzeczono, ale również w identycznych

lub podobnego rodzaju stosunkach prawnych zawieranych przez osoby trzecie, bez

ograniczenia w żaden sposób kategorii tych podmiotów. Pogląd ten podtrzymano i

rozszerzono w uchwale z 13 lipca 2006 r., III SZP 3/06, zgodnie z sentencją której

„stosowanie postanowień wzorców umów o treści tożsamej z treścią postanowień

uznanych za niedozwolone prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w Warsza-

wie - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów i wpisanych do rejestru, o którym

mowa w art. 47945

§ 2 k.p.c. może być uznane w stosunku do innego przedsiębiorcy

za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów”. W jej uzasadnieniu Sąd

Najwyższy odwołał się do zapatrywań prawnych wyrażonych w uchwale tego Sądu z

dnia 19 grudnia 2003 r., III CZP 95/03 (OSN 2005 nr 2, poz. 25) oraz skutków wpisu

do rejestru niedozwolonych postanowień umownych, unormowanych w art. 47943

k.p.c., uznając, że z charakteru postępowania w sprawie o uznanie postanowień

wzorca umowy za niedozwolone, służącego abstrakcyjnej ocenie abuzywności jego

postanowień oraz celu tego postępowania, jakim jest usunięcie postanowień wzorca

uznanych za niedozwolone z obrotu, wynika że wpis postanowienia do rejestru nie-

dozwolonych postanowień umownych wywołuje skutki nie tylko dla stron procesu,

lecz także wobec osób trzecich. Podobny do przyjętego w powołanej uchwale pogląd

został wypowiedziany w sprawie o uznanie postanowień wzorca umowy za niedo-

zwolone w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 5 czerwca 2007 r., I CSK 117/07 (nie-

publikowany), gdzie przyjęto, że za niedozwoloną klauzulę umowną naruszającą

zbiorowe interesy konsumentów może być uznana nie tylko klauzula umowna o

identycznej treści, jak klauzula wpisana do rejestru, o którym mowa w art. 47945

§ 2

k.p.c., ale również klauzula o treści zbliżonej, której stosowanie wywiera taki sam

skutek, jak stosowanie klauzuli wpisanej do rejestru.

Argumentacja przedstawiona w uzasadnieniu powołanych powyżej rozstrzy-

gnięć Sądu Najwyższego, w szczególności w uchwale III SZP 3/06, została zakwe-

stionowana w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 7 października 2008 r., III CZP

10

80/08 (OSNC 2009 nr 9, poz. 118), zgodnie z którą rozszerzona prawomocność wy-

roku uwzględniającego powództwo o uznanie postanowień wzorca umowy za niedo-

zwolone (art. 47943

w związku z art. 365 k.p.c.) nie wyłącza możliwości wytoczenia

powództwa przez tego samego lub innego powoda przeciwko innemu przedsiębiorcy,

niebiorącemu udziału w postępowaniu, w którym zapadł wyrok, stosującemu takie

same lub podobne postanowienia wzorca, jak wpisane do rejestru, o którym mowa w

art. 47945

§ 2 k.p.c. Sąd Najwyższy wyjaśnił, że należy wykluczyć uznanie, iż moc

wiążąca wyroku i powaga rzeczy osądzonej może rozciągać się na podobne lub na-

wet takie same postanowienia stosowane przez innego przedsiębiorcę w innym

wzorcu. Abstrakcyjna kontrola wzorca nie może prowadzić do generalnego wyłącze-

nia danej klauzuli z obrotu, rzeczą sądu bowiem jest rozstrzyganie w konkretnej

sprawie, dotyczącej określonego postanowienia konkretnego wzorca. Wydany w ta-

kiej sprawie wyrok dotyczy zatem postanowienia określonego wzorca, a nie posta-

nowienia w ogóle. Podobny pogląd wyrażono w uchwale Sądu Najwyższego z 13

stycznia 2011 r., III CZP 119/10 (niepublikowana). W świetle powyższych uchwał

wpis postanowienia do rejestru niedozwolonych postanowień umownych wywołuje

jedynie taki skutek, że uniemożliwia wniesienie kolejnego powództwa o uznanie za

niedozwolone postanowienia umownego o takiej samej treści, stosowanego w tym

samym wzorcu umownym, przez tego samego przedsiębiorcę.

Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy w obecnym składzie stwierdza,

że zgodnie z sentencją uchwały Sądu Najwyższego z 13 lipca 2006 r., III SZP 3/06

„stosowanie postanowień wzorców umów o treści tożsamej z treścią postanowień

uznanych za niedozwolone prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w Warsza-

wie - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów i wpisanych do rejestru, o którym

mowa w art. 47945

§ 2 k.p.c., może być uznane w stosunku do innego przedsiębiorcy

za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów”. Brzmienie sentencji

przedmiotowej uchwały nie przesądza zatem tego, że stosowanie przez innego

przedsiębiorcę postanowienia umownego wpisanego do rejestru niedozwolonych

postanowień umownych stanowi ipso facto praktykę naruszającą zbiorowe interesy

konsumentów. Ponadto, w uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z dnia 7 paź-

dziernika 2008 r., III CZP 80/08 podkreślono, iż poza zakresem oceny w tej sprawie

pozostawała „kwestia mocy wiążącej wyroku uwzględniającego powództwo o uzna-

nie wzorca umowy za niedozwolone w innych postępowaniach” niż postępowanie o

uznanie postanowień wzorca za niedozwolone. Uchwała ta, jak i późniejsza uchwała

11

III CZP 119/10, zapadłe przy rozpoznawaniu spraw o uznanie postanowień wzorca

umowy za niedozwolone, nie wymagają zatem skorygowania sentencji uchwały w

sprawie III SZP 3/06, lecz odpowiedniego ukierunkowania interpretacji jej uzasadnie-

nia. W orzecznictwie Sądu Najwyższego nie zachodzi bowiem rozbieżność w zakre-

sie wykładni art. 24 ust. 2 pkt 1 ustawy.

W pierwszej kolejności należy zauważyć, że zgodnie z art. 24 ust. 2 pkt 1

ustawy, praktyką naruszającą zbiorowe interesy konsumenta jest stosowanie posta-

nowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców

umowy uznanych za niedozwolone. Treść art. 24 ust. 2 pkt 1 ustawy przesądza za-

tem wyraźnie, że praktyką naruszającą zbiorowe interesy konsumentów jest stoso-

wanie we wzorcu umowy postanowienia umownego, które zostało już wpisane do

rejestru niedozwolonych postanowień umownych. Przepis art. 24 ust. 2 pkt 1 ustawy

mówi o „postanowieniach”, a dodatkowo „wzorców”, co oznacza, że nie chodzi tylko o

stosowanie postanowienia konkretnego wzorca, ale w ogóle o stosowanie postano-

wień, które skutkiem wyroku uznającego je za niedozwolone zostały wpisane do re-

jestru niedozwolonych postanowień umownych. Przepis ten nie różnicuje przy tym

między 1) stosowaniem postanowienia o danej treści przez tego samego przedsię-

biorcę, w tym samym wzorcu; 2) stosowaniem wpisanego postanowienia przez tego

samego przedsiębiorcę w zmienionym wzorcu oraz 3) stosowaniem wpisanego poro-

zumienia przez innego przedsiębiorcę. W świetle powyższego w dalszym ciągu za w

pełni uzasadniony należy uznać wyrażony w uzasadnieniu uchwały III SZP 3/06 po-

gląd, zgodnie z którym praktyką naruszającą zbiorowe interesy konsumentów jest

dalsze stosowanie postanowienia - tak jak w niniejszej sprawie - którego treść jest

identyczna z treścią postanowienia, które zostało wpisane do rejestru, przez tego

samego przedsiębiorcę, który uczestniczył w postępowaniu zakończonym wpisem do

rejestru niedozwolonych postanowień umownych. Dotyczy to jednak nie tylko dalsze-

go stosowania przez przedsiębiorcę tego samego postanowienia wzorca umowy, ale

także identycznego postanowienia w zmienionym wzorcu umowy. Zmiana wzorca

przy zachowaniu identyczności zakwestionowanego wcześniej postanowienia nie

wpływa bowiem - z uwagi na treść art. 24 ust. 2 pkt 1 ustawy - na możliwość zasto-

sowania tego przepisu. Rozpoznając apelację w sprawie z odwołania od decyzji Pre-

zesa Urzędu uznającej zachowanie powoda za praktykę naruszającą zbiorowe inte-

resy konsumentów Sąd Apelacyjny miał obowiązek zweryfikować, czy stosowane

przez powoda postanowienie umowne jest tożsame z postanowieniem wpisanym do

12

rejestru niedozwolonych postanowień umownych zarówno z punktu widzenia jego

treści, jak i w świetle wpływu wprowadzonych przez powoda zmian w treści wzorca

inkorporującego przedmiotowe postanowienie na jego abuzywność. Skoro bowiem

pod pojęciem abstrakcyjnej kontroli postanowień wzorców umowy rozumie się „po-

stanowienie konkretnego wzorca, stosowanego przez danego przedsiębiorcę, oce-

niane na tle tegoż wzorca”, zaś „rzeczą sądu [orzekającego w sprawie o uznanie po-

stanowień wzorca umowy za niedozwolone] jest rozstrzyganie w konkretnej sprawie,

dotyczącej określonego postanowienia konkretnego wzorca” (uchwała Sądu Najwyż-

szego z dnia 7 października 2008 r., III CZP 80/08, OSNC 2009 nr 9, poz. 118), ko-

nieczne jest stwierdzenie nie tylko tożsamości brzmienia postanowienia, ale także

dokonanie - wskazywanej w doktrynie - swoistej projekcji tego, czy nadal postano-

wienie to mogłoby stanowić - w razie zawarcia umowy - źródło wykreowania konkret-

nego uprawnienia lub obowiązku sprzecznego z klauzulą dobrej wiary. Przeprowa-

dzenie takiej analizy jest niewątpliwie możliwe w przypadku stosowania postanowie-

nia wpisanego do rejestru niedozwolonych postanowień umownych przez przedsię-

biorcę, który był wcześniej stroną postępowania zakończonego powyższym wpisem,

nawet jeżeli przedsiębiorca ten posługuje się klauzulą o identycznym lub tożsamym

brzmieniu w nowym wzorcu umownym, opracowanym dla zawierania tego samego

rodzaju umów, co wzorzec, który zawierał postanowienia uznane za niedozwolone.

Natomiast przeprowadzenie takiej oceny w odniesieniu do postanowień

zawartych we wzorcach innych przedsiębiorców napotyka nie tyle na trudności natury

praktycznej, co narusza wypracowane w orzecznictwie Sądu Najwyższego standardy

obowiązujące w postępowaniach, w których nakładane są wysokie kary pieniężne. Z

uwagi na sposób prowadzenia rejestru niedozwolonych postanowień umownych inni

przedsiębiorcy mogą jedynie ustalić, jaką treść mają niedozwolone postanowienia

umowne, bez możliwości przeprowadzenia samodzielnej oceny, czy stosowane

przez nich, identyczne lub tożsame w treści postanowienie umowne, naruszałoby

rozkład praw i obowiązków stron ewentualnej umowy w sposób uznany za niedo-

zwolony. Mając powyższe na względzie za nieuzasadnione należy uznać zarówno

zarzuty naruszenia art. 321 § 1 k.p.c. jak i art. 24 ust. 2 pkt 1 ustawy.

Nieuzasadniony okazał się również zarzut naruszenia art. 28 ustawy w

związku z art. 7, 8 i 11 k.p.a. Ratio legis decyzji wydawanej na podstawie art. 28

ustawy polega na uproszczeniu i skróceniu postępowania przed Prezesem Urzędu, w

sytuacji gdy po jego wszczęciu przedsiębiorca, któremu zarzuca się naruszenie

13

przepisów ustawy, a który nie zaniechał praktyki, której dotyczy przedmiotowe postę-

powanie, zobowiąże się do zaniechania kwestionowanego przez organ ochrony kon-

sumentów zachowania. W aktualnie obowiązującym modelu sądowej kontroli działal-

ności Prezesa Urzędu, wniesienie odwołania do sądu inicjuje merytoryczny spór

między przedsiębiorcą a organem ochrony konkurencji, w toku którego Sąd Okręgo-

wy w Warszawie lub Sąd Apelacyjny orzekają, czy przedsiębiorca naruszył zakaz z

art. 24 ustawy. Sądy te nie kontrolują samego postępowania przed organem ochrony

konsumentów, choć jego wadliwości mogą wpływać na merytoryczne rozstrzygnięcie

sprawy, z uwagi na konieczność zapewnienia ochrony prawom podstawowym przy-

sługującym przedsiębiorcy w postępowaniu przed organem ochrony konsumentów

oraz w postępowaniu sądowym z uwagi na represyjny charakter sankcji z tytułu na-

ruszenia zakazów ustawy (wyrok Sądu Najwyższego z 19 sierpnia 2009 r., III SK

5/09). W zakresie dotyczącym decyzji zobowiązującej oznacza to, że starania przed-

siębiorcy o jej uzyskanie, polegające na pośrednim przyznaniu się do naruszenia

przepisów ustawy i zobowiązaniu do zaniechania dalszego naruszania, nie mogą być

traktowane jako okoliczność obciążająca, ani dowód naruszenia.

Jednakże sądowa kontrola ewentualnej odmowy wydania przez Prezesa

Urzędu decyzji zobowiązującej w postępowaniu z odwołania od decyzji Prezesa

Urzędu stwierdzającej naruszenie zbiorowych interesów (i nakazującej zaniechanie

dalszego naruszania lub stwierdzającej zaniechanie) jest de lege lata utrudniona.

Ocena zasadności wydania decyzji zobowiązującej oznaczałaby bowiem, że sąd nie

rozstrzygałby merytorycznie sprawy, lecz weryfikowałby, czy nie mogła ona zostać

zakończona na wcześniejszym etapie postępowania administracyjnego decyzją,

która spośród wszystkich środków oddziaływania na zachowania przedsiębiorców,

jakie znajdują się w dyspozycji Prezesa Urzędu, jest decyzją najkorzystniejszą dla

przedsiębiorcy. Powoduje to, że sądowa kontrola odmowy wydania decyzji zobowią-

zującej może mieć miejsce jedynie wyjątkowo, w przypadku naruszenia przez odmo-

wę jej wydania podstawowych zasad porządku prawnego. W okolicznościach fak-

tycznych niniejszej sprawy taka sytuacja nie miała zaś miejsca.

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy orzekł jak na wstępie.

========================================