V CSK 334/10

Sygn. akt V CSK 334/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 kwietnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z powództwa Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych

w W.

przeciwko M.-R. Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością

w likwidacji w J.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 13 kwietnia 2011 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 8 kwietnia 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od powoda na rzecz

pozwanej kwotę 3600 zł (trzy tysiące sześćset złotych) tytułem

zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny oddalił apelację powoda Funduszu

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych w W. od wyroku Sądu Okręgowego w

K. z dnia 12 listopada 2009 r., którym oddalone zostało powództwo skierowane

przeciwko M.-R. Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w J. w likwidacji o

zapłatę kwoty 136128,41 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 4 września 2008 r.

oraz kwoty 180661,98 zł z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu.

Za podstawę rozstrzygnięcia przyjęte zostały następujące ustalenia

faktyczne i rozważania prawne:

Wyłącznym przedmiotem działalności pozwanej Spółki od czasu jej

powstania w 1995 r. było świadczenie usług transportowych w zakresie przewozów

pracowników do dwóch kopalń. Redukcja zatrudnienia w kopalniach spowodowała

zmniejszenie zapotrzebowania na świadczone przez pozwaną usługi, a to

skutkowało systematycznym pogarszaniem się jej sytuacji finansowej. Do dalszego

załamania się prowadzonej działalności doprowadził wzrost cen paliw i brak

możliwości podwyższenia ceny za świadczone usługi, a niedostatek kapitału

wykluczał zmianę profilu działalności. W toku postępowania upadłościowego

stwierdzone zostało, że pozwana nie posiada środków na pokrycie jego kosztów,

co było podstawą umorzenia tego postępowania postanowieniem z dnia 28 kwietnia

2000 r. Zbycie posiadanych pojazdów zezwoliło na wypłatę wynagrodzeń

pracownikom i częściowe zaspokojenie jednego wierzyciela. Jeszcze przez okres

trzech miesięcy po umorzeniu postępowania upadłościowego Spółka usiłowała

prowadzić działalność, ale zmuszona została do jej zakończenia, od tej pory nie

zatrudnia pracowników i faktycznie nie prowadzi działalności. W dalszym ciągu

figuruje w rejestrze handlowym, wobec braku środków na przeniesienie rejestracji

do Krajowego Rejestru Sądowego. Powód uwzględnił wniosek pozwanej

i przekazał jej w okresie od 16 sierpnia 1999 r. do 20 stycznia 2000 r. kwotę

136128,41 zł na wynagrodzenia dla 38 pracowników. Na żądanie powoda likwidator

pozwanej szczegółowo przedstawił sytuację Spółki, wskazującą, że nie ma środków

na zapłatę zadłużenia.

3

Sąd Apelacyjny uznał, że dokonana przez Sąd Okręgowy ocena

niemożności zwrócenia wypłaconych kwot i istnienia podstaw do odstąpienia od

dochodzenia ich zwrotu, stosownie do art. 10 ust. 3 ustawy z dnia 29 grudnia

1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy

(t.j. Dz. U. z 2002 r. Nr 9, poz. 85 ze zm., dalej – o.r.p.n.p.) nie wymaga rozważań,

ponieważ roszczenie powoda, wbrew odmiennemu stanowisku tego Sądu, uległo

przedawnieniu. Sąd drugiej instancji stwierdził, że przewidziane art. 10 ust. 1

o.r.p.n.p. przejście z mocy prawa na Fundusz roszczenia wobec pracodawcy lub

masy upadłości o zwrot wypłaconych świadczeń stanowi ustawowy przelew

wierzytelności, które przysługiwały pracownikom wobec pracodawcy. Znajduje tu

zastosowanie art. 518 § 1 k.c., traktujący o instytucji podstawienia, której istotą jest

wstąpienie osoby trzeciej, która spłaciła wierzyciela, w jego prawa. Konsekwencją

tego jest uznanie, że nabyta przez spłacenie pracowników wierzytelność jest tą

samą wierzytelnością, jaką mieli pracownicy względem pracodawcy, ponieważ

Fundusz spłacił dług jedynie formalnie własny, a materialnie cudzy, obciążający

pracodawcę, stosownie do art. 13, art. 183c

, art. 29, art. 78 i nast., art. 84 i nast. k.p.

Przemawia to za przyjęciem, że pracodawca nie może być w gorszej sytuacji, niż

wówczas, gdyby został pozwany przez pracowników. Przejmowana przez Fundusz

wierzytelność przechodzi na niego wraz ze wszystkimi ograniczeniami

wynikającymi z biegu przedawnienia, na co wskazuje, stosowany w drodze

analogii, art. 513 § 1 k.c. Wobec tego o terminie przedawnienia roszczeń zwrotnych

Funduszu decyduje art. 291 § 1 k.p., a skoro wypłata środków dokonana została

najpóźniej w pierwszym kwartale 2000 r., to wniesienie pozwu w dniu 22 września

2008 r. dokonane było po upływie tego terminu.

Powód oparł skargę kasacyjną na podstawie przewidzianej art. 3983

§ 1 pkt

1 k.p.c., zarzucając, że zaskarżony wyrok jest następstwem niewłaściwego

zastosowania i wykładni art. 518 § 1 k.c. oraz art. 513 k.c. w związku z art. 10 ust. 1

o.r.p.n.p., polegającego na przyjęciu, że o przedawnieniu roszczenia zwrotnego

Funduszu w stosunku do pracodawcy decyduje art. 291 § 1 k.p. Skarżący domagał

się uchylenia zaskarżonego wyroku i poprzedzającego go wyroku Sądu pierwszej

instancji oraz uwzględnienia powództwa, ewentualnie uchylenia tych wyroków

i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

4

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do art. 39813

§ 1 k.p.c. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę

kasacyjną w granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw, biorąc pod rozwagę

z urzędu nieważność postępowania. Granice rozpoznania sprawy wyznaczają

wyłącznie zarzuty naruszenia prawa podniesione w skardze kasacyjnej, w ramach

jej podstaw, objętych art. 3983

§ 1 k.p.c. Z uwagi na to, że skarżący nie powołał

zarzutów naruszenia przepisów postępowania, to przyjęte przez Sąd Apelacyjny

ustalenia faktyczne, poczynione przez Sąd Okręgowy, stanowią wiążącą podstawę

(art. 39813

§ 2 k.p.c.) oceny zarzutów naruszenia prawa materialnego.

Dochodzone przez powoda roszczenie obejmuje żądanie zwrotu świadczeń

pracowniczych wypłaconych ze środków Funduszu, przewidziane art. 10 ust. 1

ustawy z 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie

niewypłacalności pracodawcy (tj. Dz. U. z 2002 r. Nr 9, poz. 85) w brzmieniu

nadanym ustawą z dnia 28 czerwca 1995 r. o zmianie ustawy o ochronie świadczeń

pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz. U. Nr 87, poz. 435), która

weszła w życie z dniem 12 sierpnia 1995 r. Przepis ten stanowi, że dokonanie

wypłaty świadczeń pracowniczych ze środków przekazanych przez Fundusz

powoduje przejście z mocy prawa na Fundusz roszczenia wobec pracodawcy lub

masy upadłości o zwrot wypłaconych świadczeń. Analogiczne uregulowanie

zawarte zostało w art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 13 lipca 2006 r. o ochronie roszczeń

pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz. U. Nr 158, poz. 1121 ze

zm.). W powołanym uregulowaniu przyjęta została konstrukcja subrogacji

ustawowej, o jakiej mowa w art. 518 § 1 pkt 4 k.c. Na taką wykładnię art. 10 ust. 1

o.r.p.n.p. wskazuje orzecznictwo, podkreślając że określone zostały w jego

hipotezie zarówno podmiotowa, jak i przedmiotowa strona ustawowej cesji. Z mocy

ustawy dochodzi do nabycia wobec niewypłacalnego pracodawcy albo jego masy

upadłości, wypłaconych pracownikom świadczeń. Fundusz, wypłacając te

świadczenia, wstępuje w miejsce wierzycieli - pracowników dłużnika, w zakresie

zaspokojonych wierzytelności, co odpowiada art. 518 § 4 k.c. (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 28 sierpnia 2008 r., III CSK 102/08, niepubl.; postanowienie

z dnia 10 grudnia 2009 r., III CZP 109/09, niepubl.; wyrok z dnia 17 marca 2010 r.,

II CSK 506/09, niepubl.). Pogląd ten akceptuje Sąd Najwyższy w rozpoznawanej

5

sprawie, ponieważ dochodzone roszczenie stanowi spłacony przez Fundusz dług

niewypłacalnego pracodawcy, do czego zobowiązywały go przepisy ustawy z dnia

28 grudnia 1993 r., będące przepisami szczególnymi w rozumieniu art. 518 § 1 pkt

4 k.c. Nabycie drogą ustawowej cesji roszczenia przeciwko dłużnikowi spłaconego

wierzyciela oznacza, że doszło do podmiotowej zmiany po stronie uprawnionego do

żądania zapłaty, czyli podstawienia Funduszu w miejsce pracowników.

Nie dochodzi natomiast do zmiany samego roszczenia (wierzytelności), które

zachowuje swoje dotychczasowe właściwości - takie, jakie miało, gdy przysługiwało

zaspokojonemu wierzycielowi, dotyczy to także przedawnienia. Takie stanowisko

wyrażone zostało w orzecznictwie (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 31 maja

1985 r., III CRN 148/85, OSNC 1986/3/34; z dnia 18 maja 2004 r., IV CK 340/03,

niepubl.; z dnia 18 listopada 2005 r. IV CK 203/05, niepubl.; dnia 15 stycznia

2010 r., I CSK 166/09, niepubl.) i znajduje również zastosowanie w rozpoznawanej

sprawie. Subrogacja ustawowa jest formą sukcesji pod tytułem szczególnym

wierzytelności określonej zakresem spłaty, dokonanej przez nabywcę i z racji

podobieństwa do cesji wierzytelności, do oceny skutków wstąpienia w prawa

wierzyciela mają zastosowanie przepisy o przelewie wierzytelności, w tym również

art. 513 k.c. U podstaw świadczenia Funduszu leży stosunek pracy, który łączył

wierzycieli z dłużnikiem, zobowiązanym do wypłacenia wynagrodzeń w oparciu

o art. 29, art. 13 i art. 78 k.p., na co wprost wskazują przepisy art. 2 i art. 5 o.r.p.n.p.

Charakter wierzytelności nabytej przez Fundusz określony został w art. 1 o.r.p.n.p.

jako roszczenie pracownicze, a zakres zaspokojenia go w art. 6 do art. 9 o.r.p.n.p.

Wykładnia językowa użytych w tej ustawie zwrotów, jej cel oraz analiza rodzaju

świadczeń wymienionych w art. 6 skłania do przyjęcia, że są to roszczenia

związane ze stosunkiem pracy. Pobranie z należnych pracownikom świadczeń

zaliczek na podatek dochodowy od osób fizycznych i składek na ubezpieczenie

społeczne (art. 9 ust. 2 o.r.p.n.p.) nie stanowi o innym niż pracowniczy charakterze

wypłaconych świadczeń. Zapłata tych zobowiązań pracowników dokonywana jest

z ich wynagrodzeń za pracę, a pracodawca pełni jedynie rolę płatnika (art. 31

ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych – tj.

Dz. U. z 2000 r. Nr 14, poz. 176 oraz art. 17 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 13 października

1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych – Dz. U. Nr 137, poz. 887,

6

obie w brzmieniu obowiązującym w okresie przekazywania środków). Objęte art. 6

ust. 2 pkt 4 o.r.p.n.p. składki na ubezpieczenia społeczne należne od

pracodawców, przewidziane ustawą z dnia 13 października 1998 r., (art. 16 ust. 1,

2, 3) dotyczą ubezpieczenia społecznego pracowników i prowadzą do uzyskania

przez nich ochrony ubezpieczeniowej. W relacji pracodawca-płatnik składek

i pracownik-ubezpieczony, ten drugi jako uprawniony miał prawo do żądania

spełnienia tego obowiązku przez pracodawcę, ponieważ obowiązek ten związany

jest ze stosunkiem pracy i kreuje jego uprawnienie do świadczeń objętych ochroną

ubezpieczeniową. W ramach tego powiązania nie dochodzi do powstania innego

stosunku prawnego, a poza jego zakresem pozostaje obowiązek pracodawcy

względem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Z tych też względów wymienione

składki zaliczone zostały powołanym uregulowaniem do roszczeń pracowniczych.

Podkreślenia wymaga, że zgodnie z art. 10 ust. 2 o.r.p.n.p. roszczenia Funduszu

przy dochodzeniu zwrotu wypłaconych świadczeń korzystają z takiej samej ochrony

prawnej, jaką odrębne przepisy przewidują dla należności za pracę. Łączyć to

należy z kolejnością zaspokajania w drodze egzekucji sądowej (art.1025 § 1 pkt 3

i 6 k.p.c.), w ramach postępowania upadłościowego (art. 204 § 1 pkt 1 pr. upadł.,

art. 342 ust. 1 pkt 2 pr. upadł. i napr.), co wskazane zostało w uchwale Sądu

Najwyższego z dnia 29 kwietnia 2008 r., III CZP 28/08, OSNC 2009/6/84 i w wyroku

z dnia 28 sierpnia 2008 r. III CSK 102/08, niepubl., czy też z obowiązkiem

ponoszenia opłat sądowych (art. 96 ust. 1 pkt 4 u.k.s.c.). Tożsamość przedmiotowa

roszczenia dochodzonego przez Fundusz na podstawie art. 10 ust. 1 o.r.p.n.p., nabytej

z mocy ustawy wierzytelności pracownika, wynikającej ze stosunku pracy, w zakresie

dokonanego zaspokojenia, wskazuje na to, że również dla oceny przedawnienia

zastosowanie znajduje art. 291 § 1 k.p. Uregulowanie to odnosi się do roszczeń

wynikających ze stosunku pracy oraz związanych ze stosunkiem pracy, jeśli mają

podstawę w przepisach prawa pracy, a zatem decyduje również o przedawnieniu

omówionego roszczenia Funduszu. Nie zasługuje na podzielenie stanowisko

skarżącego, że dochodzone roszczenie ma odszkodowawczy charakter i nie jest

związane ze stosunkiem pracy. Nie ma podstaw do uznania, że dokonanie przez

Fundusz ustawowo przewidzianej wypłaty świadczeń, również ustawowo

określonych stanowi jego szkodę, wywołaną przez pracodawcę. Skarżący nie

7

podaje z jakim zdarzeniem należałoby wiązać powstanie szkody, zwłaszcza

że żądanie wywodzi z ustawowo przyznanego uprawnienia, którego rozmiar określa

ustawa. Chybiony jest także zarzut nierozpoznania sprawy w postępowaniu

odrębnym w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych (art. 459

k.p.c. i art. 476 § 1 k.p.c.), z uwagi na odmienne ukształtowanie stron, wywołane

wcześniej omówioną zmianą podmiotową, będącą następstwem zaspokojenia

pracownika, który nie jest stroną tego postępowania.

Zgodnie z treścią art. 6 ust. 2 o.r.p.n.p. zaspokojenie ze środków Funduszu

dotyczy jedynie należności głównych, a zatem nie obejmuje odsetek należnych

pracownikom za opóźnienie w zapłacie roszczeń pracowniczych. Na ogólnych

zasadach (art. 481 § 1 k.c.) przysługują Funduszowi odsetki za opóźnienie

ze zwrotem wypłaconych świadczeń i tego roszczenia dotyczy druga

z dochodzonych kwot. Podniesiony przez pozwaną zarzut przedawnienia tej

wierzytelności należało ocenić na gruncie art. 118 k.c., dotyczącego roszczeń

o świadczenia okresowe, który przewiduje dla nich trzyletni termin. Nie zostało

zakwestionowane ustalenie wymagalności wypłaconych świadczeń, które podlegały

zwrotowi - na pierwszy kwartał 2000 r. - a zatem wniesienie pozwu w dniu

22 września 2008 r. wskazuje na to, że i to roszczenie uległo przedawnieniu.

Z powyższych względów skarga kasacyjna nie zasługiwała

na uwzględnienie, ponieważ zaskarżony wyrok, mimo częściowo błędnego

uzasadnienia odpowiada prawu. Na podstawie art. 39814

k.p.c. skarga kasacyjna

podlegała oddaleniu.