V KK 27/11

WYROK Z DNIA 11 KWIETNIA 2011 R.

V KK 27/11

Wskazany w art. 5 ustawy z dnia 28 października 2002 r. o odpowie-

dzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary

(Dz. U. Nr 197, poz. 1661 ze zm.) rodzaj zawinienia podmiotu zbiorowego

w postaci culpa in eligendo i culpa in custodiento odnosi się wyłącznie do

osób wymienionych w pkt. 2 i 3 art. 3 ustawy.

Przewodniczący: sędzia SN H. Gradzik.

Sędziowie: SN D. Rysińska, SA (del. do SN) M. Cop (sprawoz-

dawca).

Prokurator Prokuratury Generalnej: Z. Siejbik.

Sąd Najwyższy w sprawie odpowiedzialności podmiotu zbiorowego

Przedsiębiorstwa Wielobranżowego „E.-P.” spółka jawna Henryk B., To-

masz B. w G., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie, w dniu 11

kwietnia 2011 r., kasacji, wniesionej przez Prokuratora Generalnego od wy-

roku Sądu Okręgowego w L. z dnia 23 marca 2010 r., utrzymującego w

mocy wyrok Sądu Rejonowego w G. z dnia 19 listopada 2009 r.,

u c h y l i ł zaskarżony wyrok sądu odwoławczego i sprawę p r z e k a z a ł

Sądowi Okręgowemu w L. do ponownego rozpoznania w postępowaniu

odwoławczym.

2

U Z A S A D N I E N I E

Wyrokiem z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie VI Ks 59/08, Sąd Re-

jonowy w G., uwzględniając wniosek Urzędu Skarbowego w G. o udzielenie

zezwolenia na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności, orzekł wobec

oskarżonego Huberta B. – wspólnika Przedsiębiorstwa Wielobranżowego

„E.-P.” spółki jawnej Hubert B., Tomasz B. w G., za popełnienie występku z

art. 77 § 2 k.k.s. w zw. z art. 77 § 1 k.k.s. i art. 6 § 2 k.k.s. i art. 9 § 3 k.k.s. –

karę grzywny w wysokości 900 zł.

W oparciu o powyższy wyrok Prokurator Rejonowy w G. – w trybie art.

27 ust. 1 ustawy z dnia 28 października 2002 r. o odpowiedzialności pod-

miotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary (Dz. U. Nr 197,

poz. 1661 ze zm. – dalej u.o.p.z.) złożył wniosek o orzeczenie odpowie-

dzialności karnej podmiotu zbiorowego – Przedsiębiorstwa Wielobranżowe-

go „E.-P.” spółka jawna Hubert B., Tomasz B. w G. za czyn zabroniony pod

groźbą kary, stanowiący przestępstwo skarbowe z art. 77 § 2 k.k.s., popeł-

nione przez wspólnika tej spółki – Huberta B. i wymierzenie temu podmio-

towi zbiorowemu – na podstawie art. 7 u.o.p.z. – kary pieniężnej w wysoko-

ści 3 000 zł.

Wyrokiem z dnia 19 listopada 2009 r. w sprawie II Ks 6/09, Sąd Rejo-

nowy w G., po rozpoznaniu wniosku prokuratora:

- orzekł odpowiedzialność podmiotu zbiorowego Przedsiębiorstwa

Wielobranżowego „E.-P.” spółka jawna Hubert B., Tomasz B. w G. za czyn

z art. 77 § 2 k.k.s. w zw. z art. 77 § 1 k.k.s. i art. 6 § 2 k.k.s. oraz art. 9 § 3

k.k.s.

- na podstawie art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 28 października 2002 r.,

u.o.p.z., orzekł wobec Przedsiębiorstwa Wielobranżowego „E.-P.” spółka

jawna Hubert B., Tomasz B. w G. karę pieniężną w kwocie 2 000 zł;

3

- na podstawie art. 624 k.p.k. zwolnił wyżej wym. Przedsiębior-

stwo z obowiązku zapłaty kosztów postępowania w sprawie.

Od wyroku tego apelację wniósł obrońca podmiotu zborowego, zarzu-

cając orzeczeniu rażącą niewspółmierność wymierzonej podmiotowi zbio-

rowemu kary pieniężnej.

Sąd Okręgowy w L. wyrokiem z dnia 23 marca 2010 r. w sprawie IV

Ka 133/10 utrzymał w mocy zaskarżony wyrok, uznając apelację za oczywi-

ście bezzasadną.

Kasację od powyższego wyroku na podstawie art. 521 k.p.k. i art. 40

u.o.p.z. wniósł Prokurator Generalny, zaskarżając go w całości, na korzyść

podmiotu zbiorowego – Przedsiębiorstwa Wielobranżowego „E.-P.” spółka

jawna Hubert B., Tomasz B. w G., zarzucając, na zasadzie art. 523 § 1

k.p.k., art. 526 § 1 k.p.k. i art. 537 § 1 i 2 k.p.k. w zw. z art. 22 u.o.p.z. wy-

rokowi rażące i mające istotny wpływ na treść orzeczenia naruszenie prze-

pisu prawa karnego procesowego – art. 433 § 1 k.p.k. i art. 440 k.p.k., po-

legające na zaniechaniu dokonania wszechstronnej kontroli odwoławczej

zaskarżonego apelacją obrońcy wyroku sądu pierwszej instancji i utrzyma-

nia go w mocy, mimo iż podlegał on uchyleniu lub zmianie na korzyść pod-

miotu zbiorowego, gdyż wydany został z rażącą obrazą art. 3 i 5 u.o.p.z.,

poprzez wyrażenie błędnego poglądu prawnego, że przepisy te mogą być

podstawą odpowiedzialności podmiotu zbiorowego „E.-P.” spółka jawna, za

czyn zabroniony pod groźbą kary, popełniony przez wspólnika tej spółki –

Huberta B.

Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Są-

dowi Okręgowemu w L. do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwo-

ławczym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja jest zasadna.

4

Zgodzić się należy z wnoszącym kasację, że Sąd odwoławczy, wbrew

przepisom prawa karnego procesowego – art. 433 § 1 k.p.k. i art. 440

k.p.k., zaniechał dokonania wszechstronnej kontroli odwoławczej zaskarżo-

nego apelacją orzeczenia sądu pierwszej instancji i błędnie utrzymał go

mocy, mimo iż podlegał on uchyleniu lub zmianie na korzyść podmiotu zbio-

rowego, gdyż wydany został z rażącym i mającym istotny wpływ na treść

wyroku naruszeniem przepisów prawa materialnego.

Zgodnie z art. 3 u.o.p.z., obowiązującej w dacie orzekania w niniejszej

sprawie, zmienionej ustawą z dnia 28 lipca 2005 r. o zmianie ustawy o od-

powiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą

kary (Dz. U. Nr 180, poz. 1492), podmiot zbiorowy podlega odpowiedzial-

ności za czyn zabroniony, którym jest zachowanie osoby fizycznej:

1. działającej w imieniu lub w interesie podmiotu zbiorowego w ra-

mach uprawnienia lub obowiązku do jego reprezentowania, podejmowania

w jego imieniu decyzji lub wykonywania kontroli wewnętrznej albo przy

przekroczeniu tego uprawnienia lub niedopełnieniu tego obowiązku;

2. dopuszczonej do działania w wyniku przekroczenia uprawnień lub

niedopełnienia obowiązków przez osobę, o której mowa w pkt. 1;

3. działającej w imieniu lub w interesie podmiotu zbiorowego, za zgo-

dą lub wiedzą osoby, o której mowa w pkt. 1

- jeżeli zachowanie to przyniosło lub mogło przynieść podmiotowi

zbiorowemu korzyść chociażby niemajątkową.

Warunkiem odpowiedzialności podmiotu zbiorowego jest konieczność

potwierdzenia czynu zabronionego osoby fizycznej jednym z orzeczeń kar-

nych wymienionych w art. 4 u.o.p.z. (w brzmieniu nadanym w art. 1 pkt 3

cytowanej wyżej ustawy z dnia 28 lipca 2005 r.) a także możliwość przypi-

sania temu podmiotowi zawinienia. Przesłanki zawinienia określa art. 5

u.o.p.z (w brzmieniu nadanym w art. 1 pkt 4 cytowanej wyżej ustawy z dnia

28 lipca 2005 r.), który stanowi, iż podmiot zbiorowy podlega odpowiedzial-

5

ności, jeżeli do popełnienia czynu zabronionego doszło w następstwie co

najmniej braku należytej staranności w wyborze osoby fizycznej, o której

mowa w art. 3 pkt. 2 lub 3, lub co najmniej braku należytego nadzoru nad tą

osobą ze strony organu lub przedstawiciela podmiotu zbiorowego.

W niniejszej sprawie nie ulega wątpliwości, iż spełnione zostały, wy-

mienione w art. 3 i 4 u.o.p.z., przesłanki do pociągnięcia podmiotu zbioro-

wego Przedsiębiorstwa Wielobranżowego „E.-P.” spółka jawna Hubert B.,

Tomasz B. w G. do odpowiedzialności.

Hubert B. jako wspólnik tej spółki należy bowiem do kategorii osób

wskazanych w pkt. 1 art. 3 u.o.p.z., a fakt popełnienia przez niego prze-

stępstwa przeciwko obowiązkom podatkowym, określonego w art. 77 § 1

k.k.s. potwierdzony został prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego w G.

z dnia 19 listopada 2009 r., sygn. akt II Ks 6/09.

Nie została jednak spełniona przesłanka materialnoprawna określona

w art. 5 u.o.p.z.

Z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie II Ks 6/09 Sądu

Rejonowego w G. wynika, że spółka ta jest spółką osobową – jawną, którą

tworzą dwaj wspólnicy: Hubert B. i Tomasz B. i każdy z nich jest uprawnio-

ny do reprezentowania spółki jednoosobowo.

Zgodnie z art. 29 § 1 i 39 § 1 k.s.h. każdy ze wspólników ma prawo do

reprezentowania spółki, jak również prawo i obowiązek prowadzenia jej

spraw.

Z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie VI Ks 59/08 wy-

nika, że osobą uprawnioną i zobowiązaną do zajmowania się sprawami ma-

jątkowymi spółki, w tym w zakresie rozliczeń podatkowych, był w roku 2007

- w okresie popełnienia czynu z art. 77 § k.k.s., wspólnik Hubert B.

Dokonując oceny zaskarżonego kasacją wyroku o sygn. akt IV Ka

133/10, przez pryzmat zgromadzonych w sprawie dowodów, ocenę stano-

wisk zaprezentowanych w uzasadnieniu wniosku prokuratora i pisemnych

6

motywach wyroku Sądu pierwszej instancji przyjąć należy, że zarówno

wnioskodawca – prokurator jak i orzekające sądy, określonego w art. 5

ustawy, zawinienia podmiotu zbiorowego upatrywali w braku ze strony To-

masza B., wspólnika spółki osobowej, jakiejkolwiek kontroli nad działaniami

drugiego ze wspólników, tj. Huberta B., nie dostrzegając zmian (lub pomija-

jąc je) jakie przyniosła obowiązująca już wówczas – w chwili orzekania są-

dów – ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o zmianie ustawy o odpowiedzialności

podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary, która weszła

w życie w dniu 5 października 2005 r. Potrzeba dokonania zmian ustawy

była wynikiem stwierdzenia przez Trybunał Konstytucyjny m. in. niezgodno-

ści przepisu art. 5 u.o.p.z. w brzmieniu wówczas obowiązującym z art. 2 i

art. 42 ust. 1 Konstytucji RP (wyrok z dnia 3 listopada 2004 r., K 18/03,

OTK – A 2004 nr 10, poz. 103).W obecnym brzmieniu przepis art. 5 u.o.p.z.

przewiduje, że podmiot zbiorowy podlega odpowiedzialności, jeżeli do po-

pełnienia czynu zabronionego doszło w następstwie co najmniej braku na-

leżytej staranności w wyborze osoby fizycznej, o której mowa w art. 3 pkt 2

lub 3, lub co najmniej braku należytego nadzoru nad tą osobą – ze strony

organu lub przedstawiciela podmiotu zbiorowego. Analiza tego przepisu nie

pozostawia żadnych wątpliwości, że wskazany tam rodzaj zawinienia pod-

miotu zbiorowego w postaci culpa in eligendo i culpa in custodiento odnosi

się tylko i wyłącznie do osób wymienionych w pkt. 2 i 3 art. 3 ustawy i zgo-

dzić się należy w zupełności z wnoszącym kasację, że dokonywanie innej,

rozszerzonej wykładni ponad tę, jaka wynikać może z analizy art. 5 ustawy,

byłoby nieuprawnione (patrz postanowienie SN z dnia 5 maja 2009 r., IV KK

427/08, OSNKW 2009, z. 7, poz. 57, w którym słusznie wykluczono możli-

wość „wyinterpretowania jakichś ogólnych zasad odpowiedzialności pod-

miotu zbiorowego zarówno w treści znowelizowanej ustawy, jak z innych

aktów prawych”).

7

Mając na uwadze tak dokonaną interpretację art. 5 powołanej ustawy

podkreślenia wymaga, że skoro ten przepis ogranicza się wyłącznie do od-

wołania do osób fizycznych, wymienionych w art. 3 pkt 2 i 3, pomijając

przesłanki własnej odpowiedzialności podmiotu zbiorowego w postaci tzw.

winy organizacyjnej, za czyny osób wskazanych w art. 3 pkt 1 ustawy, to

jest za czyny popełnione przez wspólników spółki, w rozpatrywanym przy-

padku – jawnej, to stwierdzić należy, że ustały przesłanki własnej odpowie-

dzialności podmiotu zbiorowego za czyny osób wymienionych w art. 3 pkt 1

ustawy. Brak jakichkolwiek innych zasad (na co wyżej wskazano) odpowie-

dzialności podmiotu zbiorowego za działania osób, które nim zarządzają,

spowodował brak możliwości pociągnięcia go do odpowiedzialności za czy-

ny zabronione tej kategorii osób.

Mając to na względzie uznać należy, że sądy a quo i ad quem w spo-

sób nieuprawniony dokonały rozszerzonej wykładni art. 5 u.o.p.z., poprzez

automatyczne odniesienie przesłanek zawinienia w postaci culpa in eligen-

do i culpa in custodiento, statuujących odpowiedzialność podmiotu zbioro-

wego za czyny popełnione przez osoby wymienione w art. 3 pkt. 2 i 3 tej

ustawy do nie wymienionych w tymże art. 5 członków organu zarządzają-

cego podmiotem zbiorowym, tj. osób określonych w art. 3 pkt 1 u.o.p.z.

Powyższe musi prowadzić do wniosku, że wyrok Sądu Rejonowego w

G., uznający odpowiedzialność podmiotu zbiorowego „E.-P.” spółka jawna,

za czyn popełniony przez wspólnika spółki, i utrzymujący go w mocy wyrok

Sądu Okręgowego w L., wydane zostały z rażącym naruszeniem art. 3 i 5

wyżej wym. ustawy, na skutek błędnej wykładni tych przepisów a uchybie-

nie to miało istotny wpływ na treść orzeczenia.

W związku z tym, że w przypadku negatywnego rozpoznania wniosku

złożonego na podstawie art. 27 omawianej ustawy, Sąd wydaje wyrok od-

dalający wniosek, a tego rodzaju decyzja nie należy z kolei do kręgu orze-

czeń wymienionych w art. 537 § 2 k.p.k. oraz mając na uwadze, że w ni-

8

niejszej sprawie nie zachodzi również żadna z ustawowych przesłanek

umorzenia postępowania, określonych w art. 17 k.p.k., jak i brak jest pod-

staw do wydania wyroku uniewinniającego, niezbędnym było uchylenie za-

skarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w L. do po-

nownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym.