I UK 351/10

Sygn. akt I UK 351/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 kwietnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Iwulski (przewodniczący)

SSN Roman Kuczyński

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania B. K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o prawo do emerytury,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 22 kwietnia 2011 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 24 marca 2010 r.,

1) oddala skargę kasacyjną;

2) zasądza od Skarbu Państwa (Sądu Apelacyjnego) na rzecz

adwokata K. W. tytułem nieopłaconej pomocy prawnej

udzielonej z urzędu w postępowaniu kasacyjnym kwotę 120 zł

(sto dwadzieścia złotych) powiększoną o stawkę podatku od

towarów i usług, przewidzianą dla tych czynności.

Uzasadnienie

2

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 24

marca 2010 r. oddalił apelację ubezpieczonej od wyroku Sądu Okręgowego z dnia

7 sierpnia 2009 r., oddalającego odwołanie B. K. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych odmawiającej prawa do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym z

tytułu pracy w warunkach szczególnych.

Sąd odwoławczy przyjął za własne ustalenia faktyczne poczynione w

postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji, według których ubezpieczona

udokumentowała łącznie 19 lat, 3 miesiące i 10 dni okresów składkowych oraz 5

lat, 9 miesięcy i 25 dni okresów nieskładkowych, w tym zaliczonych przez organ

rentowy jako praca w warunkach szczególnych zostało 14 lat, 3 miesiące i 5 dni

zatrudnienia w Fabryce Obuwia od 2 listopada 1981 r. do 15 września 1996 r., z

którego to okresu wyłączono okresy pobierania zasiłku chorobowego w łącznym

rozmiarze 7 miesięcy i 12 dni. Sporny między stronami co do możliwości uznania

za pracę w warunkach szczególnych był okres pracy ubezpieczonej w Fabryce

Obuwia od 19 września 1978 r. do 1 sierpnia 1979 r., w którym była ona

zatrudniona w pełnym wymiarze czasu pracy w charakterze robotnika magazynu.

W magazynie tym nie przechowywano żadnych chemikaliów i barwników, bo

substancje potrzebne do klejenia i natłuszczania obuwia znajdowały się na

wydziałach, a nie w magazynach. W fabryce nie korzystano z barwników i

chemikaliów stosowanych przy garbowaniu i wykańczaniu skór, bowiem do

zakładu przychodziły skóry gotowe już do produkcji obuwia.

Sąd drugiej instancji zaakceptował też ocenę prawną Sądu Okręgowego, że

ubezpieczona nie wykazała co najmniej 15 – letniego okresu pracy w warunkach

szczególnych, wobec czego nie spełniła jednej z przesłanek niezbędnych po myśli

art. 32 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze

zm.; dalej jako „ustawa emerytalna”) do nabycia prawa do emerytury w wieku

obniżonym. Według Sądu Apelacyjnego, biorąc pod uwagę to, że ubezpieczona w

spornym okresie była zatrudniona w przemyśle lekkim, pracą w warunkach

szczególnych mogło być wyłącznie zatrudnienie przy produkcji spodów

obuwniczych ze skóry, gumy i tworzyw sztucznych oraz klejeniu i powlekaniu tkanin

3

obuwniczych (Wykaz A, Dział VII, pkt 12 załącznika do rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U.

Nr 8, poz. 43 ze zm.; dalej jako „rozporządzenie”). Stosownie do zarządzenia Nr 7

Ministra Przemysłu Chemicznego i Lekkiego z dnia 7 lipca 1987 r. w sprawie prac

wykonywanych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w

zakładach pracy resortu przemysłu chemicznego i lekkiego, pracą w szczególnych

warunkach była tylko taka praca robotnika magazynowego, która była

zatrudnieniem przy barwnikach i chemikaliach przy produkcji spodów obuwniczych

ze skóry, gumy i tworzyw sztucznych oraz klejeniu i powlekaniu tkanin obuwniczych

(Dział VII, pkt 12, ppkt 8). W okresie od 19 września 1978 r. do 1 sierpnia 1979 r.

ubezpieczona wykonywała pracę związaną z produkcją spodów obuwniczych ze

skóry, gumy i tworzyw sztucznych oraz klejeniem i powlekaniem tkanin

obuwniczych na stanowisku robotnika magazynowego, nie będąc jednak

zatrudnioną przy barwnikach i chemikaliach, co wyklucza uwzględnienie spornego

okresu do wymaganego stażu pracy w warunkach szczególnych.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wywiodła ubezpieczona,

reprezentowana przez pełnomocnika z urzędu, zarzucając naruszenie art. 32 ust. 1

i 2 w związku z art. 46 ust. 1 ustawy emerytalnej przez ich niezastosowanie oraz §

4 ust. 1 rozporządzenia w związku z przepisami Działu VII Wykazu A załącznika do

rozporządzenia, przez ich niewłaściwe zastosowanie i błędną wykładnię, które to

uchybienia polegały na uznaniu, że praca w fabryce obuwia na stanowisku

robotnika magazynu, w którym składowano sztuczne skóry do produkcji obuwia, nie

stanowi pracy w warunkach szczególnych i uznaniu, że jedynie praca robotnika

magazynowego zatrudnionego przy barwnikach i chemikaliach stanowi taką pracę.

Opierając skargę na takich podstawach, skarżąca wniosła o uchylenie

wyroku Sądu Apelacyjnego i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego

rozpoznania, ewentualnie o orzeczenie co do istoty sprawy przez zmianę decyzji

organu rentowego odmawiającej ubezpieczonej prawa do emerytury.

Pełnomocnik reprezentujący skarżącą w postępowaniu kasacyjnym z urzędu

wniósł nadto o przyznanie od Skarbu Państwa niepokrytych przez ubezpieczoną

kosztów zastępstwa procesowego.

4

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 32 ust. 1 w związku z art. 46 ustawy emerytalnej,

ubezpieczonym urodzonym po dniu 31 grudnia 1948 r. a przed dniem 1 stycznia

1969 r., będącym pracownikami, o których mowa w ust. 2-3 art. 32 ustawy,

zatrudnionymi w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze,

przysługuje emerytura w wieku niższym niż określony w art. 27 pkt 1 ustawy

emerytalnej. W myśl ust. 2 art. 32 ustawy emerytalnej, dla celów ustalenia

uprawnień, o których mowa w ust. 1, za pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach uważa się pracowników zatrudnionych przy pracach o

znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub

wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na

bezpieczeństwo własne i otoczenia. Natomiast stosownie do ust. 4 art. 32, wiek

emerytalny, o którym mowa w ust. 1, rodzaje prac lub stanowisk oraz warunki, na

podstawie których osobom wymienionym w ust. 2 i 3 przysługuje prawo do

emerytury, ustala się na podstawie przepisów dotychczasowych. Sąd Najwyższy w

uchwale z dnia 13 lutego 2002 r., III ZP 30/01 (OSNP 2002 nr 10, poz. 243)

wskazał jako nadal stosowane „przepisy dotychczasowe" tylko niektóre przepisy

rozporządzenia, wyłączając dalsze obowiązywanie tych, które zawierały

upoważnienie dla ministrów, kierowników urzędów centralnych i centralnych

związków spółdzielczych do ustalenia wykazu stanowisk pracy w podległych im

zakładach pracy. Stwierdził, że odesłanie do wykazów obejmujących świadczenie

pracy w warunkach szczególnych nie obejmuje przepisów kompetencyjnych § 1

ust. 2-3 rozporządzenia. To pozwala na wniosek, że ustanowione przed dniem

wejścia w życie ustawy o emeryturach i rentach przepisy, o których mowa w

odesłaniu, to tylko przepisy rozporządzenia, a wśród nich § 2 ust. 1 stanowiący, iż

okresami pracy uzasadniającymi prawo do świadczeń na zasadach określonych w

rozporządzeniu są okresy, w których praca w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy

obowiązującym na danym stanowisku pracy, § 4-8a określające wiek emerytalny i

staż wymagany od pracowników wykonujących prace wyszczególnione w

wykazach A i B stanowiących załącznik do rozporządzenia oraz właśnie te wykazy.

Nasuwa się zatem wniosek, że upadek kompetencji do tworzenia wykazów

5

obejmujących stanowiska, na których świadczona jest praca w szczególnych

warunkach, pozbawił mocy akty niższego rzędu, wydane na poziomie resortowym,

zawierające wykazy prac w szczególnych warunkach wykonywanych w

poszczególnych zakładach.

Określenie rodzajów prac lub stanowisk pracy oraz warunków, na podstawie

których przysługuje prawo do emerytury w wieku niższym niż powszechny,

powierzone zostało w art. 55 ustawy z 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu

emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) Radzie

Ministrów, z czego wypływa wniosek, że upoważnienie wynikające z § 2 ust. 2 tego

rozporządzenia nie stwarzało podstawy prawnej do wydawania aktów

wykraczających poza regulację rozporządzenia, lecz obejmowało tylko ustalenie

przez właściwych ministrów, kierowników urzędów centralnych oraz centralnych

związków spółdzielczych (w porozumieniu z Ministrem Pracy, Płac i Spraw

Socjalnych) w podległych i nadzorowanych zakładach pracy stanowisk pracy, na

których są wykonywane prace w szczególnych warunkach. Tylko w granicach i na

podstawie rozporządzenia wymienione podmioty mogły wskazać, na których

stanowiskach w podległych im zakładach pracy wykonywane są prace

wyszczególnione w wykazach - załącznikach do rozporządzenia jako prace w

szczególnych warunkach, nigdy zaś ustanawiać wykazy nowych stanowisk pracy

jako pracy wykonywanej w szczególnych warunkach. Wykazy resortowe mają

zatem charakter informacyjny, techniczno-porządkujący, uściślający. Taki wykaz

resortowy ułatwia identyfikację określonego stanowiska pracy jako stanowiska

pracy w szczególnych warunkach - w szczególności, jeśli w wykazie stanowiącym

załącznik do rozporządzenia nie wymienia się konkretnych stanowisk, lecz operuje

się pojęciem ogólnym. Innymi słowy, zarządzenia resortowe mogą mieć znaczenie

jedynie w sferze dowodowej. Z faktu, że właściwy minister, kierownik urzędu

centralnego, czy centralny związek spółdzielczy, w porozumieniu z Ministrem

Pracy, Płac i Spraw Socjalnych, ustalił w podległych i nadzorowanych zakładach

pracy, że dane stanowisko pracy jest stanowiskiem pracy w szczególnych

warunkach, może płynąć domniemanie faktyczne, że praca na tym stanowisku w

istocie wykonywana była w takich warunkach i odwrotnie, brak konkretnego

stanowiska pracy w takim wykazie może - w kontekście całokształtu ustaleń

6

faktycznych - stanowić negatywną przesłankę dowodową (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 25 lutego 2010 r., II UK 218/09, LEX nr 590247).

Reasumując, dla określenia, czy praca była wykonywana przez

ubezpieczonego w warunkach szczególnych podstawowe znaczenia mają wykazy

zawarte w załączniku A do rozporządzenia, czyli jak wskazał Sąd Apelacyjny,

biorąc pod uwagę charakter zatrudnienia ubezpieczonej w spornym okresie, pracą

w szczególnych warunkach mogłaby być wyłącznie praca przy produkcji spodów

obuwniczych ze skóry, gumy i tworzyw sztucznych oraz klejeniu i powlekaniu tkanin

obuwniczych (Dział VII, pkt 12), których to czynności bezsprzecznie nie wykonuje

robotnik magazynowy, niezależnie od tego, czy w magazynie składowane są

barwniki i chemikalia. Wymienienie stanowiska pracy robotnika magazynowego

przy barwnikach i chemikaliach wyłącznie w akcie resortowym (zarządzeniu Nr 7

Ministra Przemysłu Chemicznego i Lekkiego z dnia 7 lica 1987 r.), bez

jakiegokolwiek odniesienia do stanowisk pracy wykonywanej w szczególnych

warunkach ujętych w jednym z działów wykazu A - załącznika do rozporządzenia –

oznacza bowiem, że prace te nie są pracami, o których mowa w art. 32 ust. 2

ustawy emerytalnej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 lutego 2010 r., II UK

188/09, LEX nr 590237).

Z tych względów stanowisko Sądu odwoławczego, według którego w

spornym okresie skarżąca nie wykonywała pracy w warunkach szczególnych, jest

prawidłowe, a zarzuty skargi kasacyjnej należy uznać za nieusprawiedliwione.

Mając to na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39814

k.p.c.).