I UK 368/10

Sygn. akt I UK 368/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 kwietnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący)

SSN Maciej Pacuda

SSN Romualda Spyt (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania P. K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o rentę socjalną,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 19 kwietnia 2011 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 15 kwietnia 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia 16 października 2007 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych

odmówił wnioskodawcy – P. K. - renty socjalnej, uzasadniając to tym, że z

2

orzeczenia komisji lekarskiej z dnia 5 października 2007 r. wynika, że

wnioskodawca nie jest osobą całkowicie niezdolną do pracy

Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 4

czerwca 2009 r. uwzględnił odwołanie P. K. od tej decyzji w ten sposób, że przyznał

wnioskodawcy rentę socjalną od sierpnia 2007 roku do czerwca 2009 r.

Sąd Okręgowy ustalił, że wnioskodawca nie słyszy od 7 miesiąca życia.

Wnioskodawca był leczony od dzieciństwa i pomimo że używa aparatów

słuchowych, słyszy jedynie szum. P. K. nie mówi, porozumiewa się z rodziną za

pomocą gestów, częściowo tylko odczytuje mowę z ruchu ust. Uczy się w szkole

średniej dla dzieci niesłyszących. Dla wyjaśnienia kwestii stanu zdrowia

wnioskodawcy, Sąd Okręgowy dopuścił dowód z opinii biegłych otolaryngologa,

psychiatry, psychologa i laryngologa – foniatry.

Biegły psycholog stwierdził u P. K. przeciętne możliwości intelektualne, ze

znacznymi deficytami dotyczącymi sfery werbalnej, w związku z trwałym

upośledzeniem słuchu i praktyczną niemotą. Biegły ocenił, że z punktu widzenia

psychologicznego aktualne naruszenie sprawności organizmu u wnioskodawcy jest

przyczyną całkowitej niezdolności do pracy, której czas trwania rokuje się na czas

potrzebny do ukończenia szkoły. Uzasadniając swoje stanowisko, biegły podał, że

wnioskodawca prezentuje cechy osobowości nie w pełni dojrzałej, jest labilny

emocjonalnie, nie pełni ról społecznych, posiada znacznie zawężony zasób

rozumianych słów, nie potrafi przekazywać otoczeniu i odbierać skomplikowanych

zadań, poleceń, informacji. Na podstawie tej opinii Sąd pierwszej instancji uznał, że

P. K. jest całkowicie niezdolny do pracy, a w związku z tym spełnia wszystkie

przesłanki, od których uzależnione jest nabycie prawa do renty socjalnej.

Powyższy wyrok zaskarżył apelacją organ rentowy, wnosząc o jego zmianę,

poprzez oddalenie odwołania od decyzji z dnia 16 października 2007 r. Apelujący

zarzucił naruszenie prawa procesowego: art. 233 § 1 k.p.c., poprzez naruszenie

zasady swobodnej oceny dowodów.

Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 15

kwietnia 2010 r. zmienił zaskarżony wyrok, oddalając odwołanie.

W pisemnych motywach rozstrzygnięcia Sąd wskazał, że w związku z

zarzutami apelacji stwierdził potrzebę uzupełnienia postępowania dowodowego i

3

dopuścił dowód z opinii biegłego lekarza psychiatry, który po przeprowadzeniu

badania stwierdził u wnioskodawcy łagodne zaburzenia emocjonalne u osoby z

głębokim niedosłuchem na granicy z głuchotą. Biegły stwierdził, że zaburzenia to

nie powodują u wnioskodawcy całkowitej niezdolności do pracy. Zdaniem Sądu,

biegły psycholog trafnie zauważył, iż wnioskodawca jest labilny emocjonalnie oraz

emocjonalnie niedojrzały, jak również potrzebuje pomocy osób trzecich w

załatwianiu różnych spraw, jednak nie jest prawdą, że wnioskodawca nie pełni ról

społecznych, bowiem pomimo kalectwa ukończył szkołę średnią, zdał maturę,

obecnie jest studentem i prawidłowo funkcjonuje w rodzinie, zatem pełni relacje

społeczne adekwatne do swojej niepełnosprawności. Ponadto biegły wskazał, że

wnioskodawca nie jest i nie był leczony psychiatrycznie.

W ocenie Sądu Apelacyjnego materiał dowodowy w sposób jednoznaczny

wyjaśnił kwestię stanu zdrowia P. K. Sąd podkreślił, że wszyscy lekarze opiniujący

wnioskodawcę konsekwentnie stwierdzili, że wnioskodawca nie jest osobą

całkowicie niezdolną do pracy. Sąd drugiej instancji wyraził też pogląd, że nie było

podstaw do oparcia się przez Sąd pierwszej instancji wyłącznie na opinii biegłego

psychologa, ponieważ nie była to opinia lekarska.

Wyrok ten został przez wnioskodawcę zaskarżony skargą kasacyjną w

całości, w której wniesiono o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku Sądu

Apelacyjnego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie przepisu postępowania: art.

233 § 1 k.p.c., „w następstwie którego nastąpiło negatywne dla uczestnika P. K.

rozstrzygnięcie sprawy, a w szczególności naruszenie przez Sąd Apelacyjny

zasady wyrażonej w tym przepisie w ten sposób, iż ustalenia faktyczne stanowią w

tej sprawie efekt nie swobodnej, lecz całkowicie dowolnej oceny dowodów, a

nadto, że ustalenia Sądów nie zostały oparte na jakichkolwiek dowodach na bazie

których można byłoby ustalić że zachodzą przesłanki przyznania skarżącemu renty

socjalnej, a to poprzez pominięcie medycznej oceny naruszenia sprawności

organizmu P. K. i oparcie orzeczeń sądów na opinii biegłego psychologa i biegłego

psychiatry pod kątem obecności zaburzeń psychicznych nie zaś opinii biegłego

lekarza z zakresu medycyny pracy stwierdzającego naruszenie sprawności

organizmu skarżącego, który jest głuchoniemy”.

4

Ponadto wskazano na naruszenie prawa materialnego: art. 4 ustawy z dnia

27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej (Dz.U. Nr 135, poz. 1268 ze zm.), „poprzez

jego błędną wykładnię i nieprzyznanie skarżącemu renty socjalnej w sytuacji, gdy

skarżący całkowicie pozbawiony jest zdolności do wykonywania pracy zarobkowej,

innej niż w warunkach chronionych” oraz art. 12 ust. 2 w związku z art. 13 ust. 4

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), poprzez

jego pominięcie i uznanie, że wnioskodawca jest częściowo niezdolny do pracy

zarobkowej, w sytuacji, gdy ze zgromadzonego w postępowaniu materiału

dowodowego wynika, że jest zdolny do pracy w wyłącznie warunkach pracy

chronionej, co jednoznacznie wskazuje na to, iż całkowicie utracił zdolność do

pracy w normalnych warunkach.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest uzasadniona wyłącznie z uwagi na naruszenie przez

Sąd drugiej instancji przepisów prawa materialnego, bowiem naruszenie art. 233 §

1 k.p.c. nie mieści się we wskazanych w przepisie art. 3983

§ 1 k.p.c. podstawach

kasacyjnych. Zgodnie z § 3 tego przepisu podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być

zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów (por. uzasadnienie

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 23 września 2005 r., III CSK 13/05, OSNC

2006r. nr 4, poz. 76). Art. 3983

§ 3 k.p.c. wprawdzie nie wskazuje expressis verbis

konkretnych przepisów, których naruszenie, w związku z ustalaniem faktów i

przeprowadzaniem oceny dowodów, nie może być przedmiotem zarzutów

wypełniających drugą podstawę kasacyjną, nie ulega jednak wątpliwości, że

obejmuje on art. 233 k.p.c. Wszakże ten właśnie przepis określa kryteria oceny

wiarygodności i mocy dowodów (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 kwietnia

2006r. V CSK 11/06 LEX nr 230204). Ustrojową funkcją Sądu Najwyższego jest

sprawowanie nadzoru judykacyjnego, w tym zapewnianie jednolitości orzecznictwa

sądów powszechnych. Z tego punktu widzenia każdy zarzut skargi kasacyjnej, który

ma na celu polemikę z ustaleniami faktycznymi sądu drugiej instancji, chociażby

pod pozorem błędnej wykładni lub niewłaściwego zastosowania określonych

5

przepisów prawa materialnego, z uwagi na jego sprzeczność z art. 3983

§ 3 k.p.c.

jest a limine niedopuszczalny (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 stycznia

2007 r. V CSK 364/06, LEX nr 238975).

Z przytoczonej przez Sąd Apelacyjny argumentacji wynika, że przy ocenie

przesłanki prawa do renty socjalnej istotne znaczenie miała okoliczność, że pełni

on role społeczne, bowiem „mimo kalectwa ukończył szkołę średnią, zdał maturę,

obecnie jest studentem i prawidłowo funkcjonuje w rodzinie, zatem pełni relacje

społeczne adekwatne do swego kalectwa” oraz że „nie jest i nie był leczony

psychiatrycznie”. To ustalenie faktyczne zostało tak uwypuklone przez Sąd drugiej

instancji, bowiem pozostaje w opozycji do ustaleń Sądu pierwszej instancji w tym

zakresie. Jednakże Sąd drugiej instancji, skupiając się na tej kwestii,

zmarginalizował zasadnicze przesłanki całkowitej niezdolności do pracy.

Tymczasem przesłanką prawa do spornego świadczenia wedle art. 4 ust. 1 ustawy

o rencie socjalnej jest (między innymi) całkowita niezdolność do pracy w rozumieniu

art. 12 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych. W myśl tego przepisu całkowicie niezdolną do pracy jest osoba, która

utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy. Dla oceny tej kwestii

niewątpliwie istotna jest także zdolność do pełnienia ról społecznych, ale przede

wszystkim w środowisku pracy. Bez zachowania tej zdolności, nawet przy

prawidłowym funkcjonowaniu w rodzinie i w szkole, nie sposób twierdzić o

zachowanej zdolności do pracy. Inaczej rzecz ujmując, przy stwierdzonym u

wnioskodawcy schorzeniu - trwałym upośledzeniu słuchu i praktycznej niemocie –

rozstrzyganie w kwestii niezdolności do pracy wymaga przede wszystkim

rozważenia, czy znacznie utrudniony kontakt z otoczeniem, w tym także werbalny,

nie stanowi przeszkody w pojęciu pracy innej niż w warunkach chronionych. Należy

bowiem mieć na uwadze to, że zachowanie zdolności do pracy w warunkach

określonych w przepisach o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu

osób niepełnosprawnych nie stanowi przeszkody do orzeczenia całkowitej

niezdolności do pracy w myśl art. 13 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach FUS.

Jest to szczególnie istotne w niniejszej sprawie, w której biegły specjalista

otolaryngolog stwierdził, że wnioskodawca ma słuch społecznie niewydolny.

Niemniej jednak, korzystając z aparatu słuchowego, może porozumiewać się z

6

otoczeniem, a co za tym idzie, podejmować pracę w warunkach chronionych, w

specjalnie do tego przeznaczonych miejscach. Ten aspekt sprawy umknął Sądowi

drugiej instancji. Nie zostało więc wyjaśnione w sposób stanowczy, choćby poprzez

uzupełnienie opinii (pisemne lub ustne) biegłego otolaryngologa lub na podstawie

opinii lekarza medycyny pracy, czy wnioskodawca może wykonywać jedynie pracę

w warunkach chronionych.

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na mocy art. 39815

§ 1 k.p.c. orzekł

jak w sentencji. O kosztach postępowania rozstrzygnięto po myśli art. 108 § 2 k.p.c.

w związku z art. 39821

k.p.c.