I CSK 439/10

Sygn. akt I CSK 439/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 29 kwietnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Wojciech Katner (przewodniczący)

SSN Marta Romańska (sprawozdawca)

SSN Bogumiła Ustjanicz

w sprawie z powództwa Krzysztofa S.

przeciwko Antoniemu R.

o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 29 kwietnia 2011 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku

Sądu Okręgowego

z dnia 6 listopada 2009 r.,

1) oddala skargę kasacyjną;

2) zasądza od powoda na rzecz pozwanego 1.800

(tysiąc osiemset) zł tytułem kosztów postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Powód Krzysztof S. wniósł o pozbawienie wykonalności tytułu

wykonawczego - wyroku Sądu Apelacyjnego z 23 maja 2003 r., sygn. akt I ACa

383/03, zasądzającego solidarnie od niego oraz Mariusza S., Małgorzaty S. i Marii

S. na rzecz Antoniego R. kwotę 51.600 zł z ustawowymi odsetkami od 27 marca

1999 r. i z kosztami procesu.

Pozwany Antoni R. wniósł o oddalenie powództwa przy zasądzeniu na jego

rzecz kosztów procesu.

Wyrokiem z 12 grudnia 2008 r. Sąd Rejonowy oddalił powództwo i zasądził

od powoda na rzecz pozwanego kwotę 3.600 zł tytułem zwrotu kosztów

postępowania, a wyrokiem z 6 listopada 2009 r. Sąd Okręgowy oddalił apelację

powoda od tego wyroku i zasądził od niego na rzecz pozwanego kwotę 1.800 zł

tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego.

Orzeczenia Sądów obu instancji zapadły po ustaleniu, że 25 września

1998 r. zmarł ojciec powoda, Edward S., a 23 marca 1999 r. powód złożył przed

notariuszem oświadczenie o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Sąd

Rejonowy w N. postanowieniem z 4 listopada 1999 r. stwierdził, że spadek po

Edwardzie S. nabyli Krzysztof S., Mariusz S., Małgorzata S. i Maria S. W sentencji

postanowienia spadkowego Sąd ten nie zaznaczył ograniczenia odpowiedzialności

spadkobierców wynikającego z przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza,

zaś postanowieniem z 20 lipca 2004 r. odrzucił wniosek o uzupełnienie

postanowienia w tym zakresie i wyjaśnił, że wzmiankę o ograniczeniu

odpowiedzialności spadkobierców do wartości czynnej spadku ustalonej w spisie

inwentarza umieszcza się w tytule wykonawczym przy nadaniu klauzuli

wykonalności. Na podstawie postanowienia z 20 lipca 2004 r. sporządzony został

spis inwentarza spadku po Edwardzie S.

W pozwie z 10 marca 2002 r. wniesionym do Sądu Okręgowego w O.

i zarejestrowanym do sygn. akt I C 257/02, Antoni R. domagał się zasądzenia na

jego rzecz od Krzysztofa S., Mariusza S. , Małgorzaty S. i Marii S. solidarnie kwoty

51.600 zł z ustawowymi odsetkami od 31 stycznia 1997 r. i kosztów procesu,

tytułem zwrotu pożyczki udzielonej Edwardowi S., którego pozwani są

3

spadkobiercami. Wyrokiem z 23 maja 2003 r. (sygn. akt I ACa 383/03) Sąd

Apelacyjny zmienił wyrok Sądu Okręgowego w O. oddalający powództwo w tej

sprawie w ten sposób, że zasądził od Krzysztofa S., Mariusza S., Małgorzaty S.

i Marii S. na rzecz Antoniego R. kwotę 51.600 zł z ustawowymi odsetkami od 27

marca 1999 r. do dnia zapłaty, nie zastrzegając pozwanym w trybie art. 319 k.p.c.

prawa do powołania się w toku postępowania egzekucyjnego na ograniczenie

odpowiedzialności. Mariusz S. (brat powoda w niniejszej sprawie) 11 grudnia 2003

r. wniósł o ograniczenie wykonalności w stosunku do siebie wyroku Sądu

Apelacyjnego z 23 maja 2003 r. do wysokości masy czynnej spadku. Wyrokiem z

13 kwietnia 2005 r. Sąd Okręgowy w K. oddalił to powództwo (sygn. akt I C

2018/03), zaś wyrokiem z 17 marca 2006 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację

Mariusza S. od tego orzeczenia (sygn. akt I ACa 57/06). Powód spłacił długi

obciążające go jako spadkobiercę jedynie do wartości masy czynnej spadku.

Ponieważ długi pozostawione przez spadkodawcę znacznie przewyższają wartość

spadku, komornik dotychczas nie wyegzekwował na rzecz Antoniego R. żadnej

kwoty.

Sąd Okręgowy zaakceptował także ocenę prawną sprawy dokonaną przez

Sąd Rejonowy. Sąd wskazał, że przytoczona w uzasadnieniu pozwu podstawa

prawna powództwa z art. 840 § 1 pkt 1 k.p.c. może się odnosić jedynie do zdarzeń,

na których oparto nadanie klauzuli wykonalności, niweczących obowiązek dłużnika

spełnienia na rzecz wierzyciela świadczenia oznaczonego w tytule wykonawczym.

Zdaniem Sądu, możliwość wykazywania, że sam tytuł wykonawczy zawiera treść

nie odpowiadającą istotnemu stanowi rzeczy przynajmniej od daty nadania klauzuli

wykonalności nie dotyczy tytułów egzekucyjnych, które chroni powaga rzeczy

osądzonej.

Przepis art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. uprawnia dłużnika do wytoczenia

powództwa przeciwegzekucyjnego, jeśli po powstaniu tytułu egzekucyjnego

nastąpiło zdarzenie, wskutek którego zobowiązanie wygasło albo nie może być

egzekwowane. W niniejszej sprawie nie wykazano okoliczności niweczących

zobowiązanie, jak np. wykonanie zobowiązania, potrącenie, odnowienie, zwolnienie

z długu. Sporządzenie spisu inwentarza spadku już po nadaniu wyrokowi

zasądzającemu świadczenie klauzuli wykonalności nie stanowi zdarzenia

4

skutkującego wygaśnięciem zobowiązania. Ograniczenie odpowiedzialności

za długi spadkowe do wysokości masy czynnej spadku, wynikające z przyjęcia

spadku z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1016 k.c.), nie znalazło

odzwierciedlenia w trybie art. 319 k.p.c. w wyroku uwzględniającym powództwo,

chociaż oświadczenie o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza zostało

złożone przez powoda przed wydaniem spornego tytułu wykonawczego.

To, że wyegzekwowane zostały inne zobowiązania powoda dotyczące długów jego

ojca do wysokości stanu czynnego spadku również nie stanowi podstawy

umożliwiającej uwzględnienie powództwa. Powództwo przeciwegzekucyjne nie

może zmierzać do zmiany orzeczenia, uznanego przez powoda za wadliwe, nie jest

to bowiem kolejny środek zaskarżenia. Powództwa określone w art. 840 k.p.c. są

środkami merytorycznej obrony przed egzekucją. Nie prowadzą one do

ponownego, merytorycznego rozpoznania sprawy zakończonej prawomocnym

wyrokiem, nie mogą zatem podważać treści orzeczenia sądowego zaopatrzonego

w klauzulę wykonalności.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Okręgowego z 6 listopada 2009 r. wniósł

powód. Powód zarzucił, że zaskarżony przez niego w całości wyrok Sądu

Okręgowego zapadł z naruszeniem przepisów prawa materialnego (art. 3983

§ 1

pkt 1 k.p.c.), to jest: - art. 1018 § 1, § 2 i § 3 k.c. oraz art. 1015 § 1 i § 2 k.c. poprzez

błędną wykładnię i przyjęcie, iż złożenie oświadczenia o przyjęciu spadku z

dobrodziejstwem inwentarza wywołuje skutki prawne wynikające z art. 1031 § 2 k.c.

dopiero wówczas, gdy zastrzeżenie takie zostanie uczynione w sentencji

orzeczenia sądowego o stwierdzeniu nabycia spadku bądź w sentencji orzeczenia

sądowego będącego podstawą prowadzenia egzekucji przeciwko spadkobiercy

dłużnika, podczas gdy z przepisów art. 1012-1024 k.c. wynika, iż ustawodawca

uzależnił skuteczność złożonego oświadczenia woli o przyjęciu spadku z

dobrodziejstwem inwentarza od jego złożenia w ustawowym terminie (art. 1015

k.c.) oraz we właściwej formie (art. 1018 k.c.); - art. 1031 § 2 k.c. poprzez błędną

wykładnię i przyjęcie, iż złożone przez powoda oświadczenie o przyjęciu spadku z

dobrodziejstwem inwentarza nie wywołało skutku prawnego w postaci faktycznego

ograniczenia jego odpowiedzialności za długi spadkowe po jego ojcu. Powód

zarzucił nadto, że zaskarżony wyrok został wydany z naruszeniem przepisów

5

postępowania, mającym istotny wpływ na wynik sprawy (art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.),

to jest: - art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że

sporządzenie spisu inwentarza po ojcu powoda oraz spłacenie przez powoda

obciążających go jako spadkobiercę długów ojca w wysokości przekraczającej

wartość tzw. stanu czynnego spadku nie stanowią zdarzeń, które, jako mające

miejsce po powstaniu tytułu wykonawczego, sprawiają, iż zobowiązanie w nim

wyrażone nie może być egzekwowane; - art. 319 k.p.c. poprzez błędną wykładnię i

przyjęcie, że brak zastrzeżenia w wyroku wzmianki o ograniczeniu

odpowiedzialności pozwanego zgodnie z tym przepisem wyłącza wytoczenie

powództwa przeciwegzekucyjnego; - art. 640 § 1 i § 2, art. 641 § 1-4, art. 643 oraz

art. 644 k.p.c. poprzez ich błędną wykładnię prowadzącą do przyjęcia, iż złożenie

oświadczenia o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza wywołuje skutki

prawne wynikające z art. 1031 § 2 k.c. dopiero wówczas, gdy zastrzeżenie takie

zostanie uczynione w sentencji orzeczenia sądowego o stwierdzeniu nabycia

spadku bądź w sentencji orzeczenia sądowego będącego podstawą prowadzenia

egzekucji przeciwko spadkobiercy dłużnika, podczas gdy z przepisów art. 640 § 1 i

§ 2, art. 641 § 1 - 4, art. 643 oraz art. 644 k.p.c. wynika, iż ustawodawca uzależnił

skuteczność złożonego oświadczenia woli o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem

inwentarza od jego złożenia przed właściwym organem, we właściwej formie oraz z

odpowiednią treścią.

Powód wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku Sądu

Okręgowego z 6 listopada 2009 r. oraz wyroku Sądu Rejonowego w W. z 12

grudnia 2008 r. i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu w W. do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Z art. 39813

§ 1 k.p.c. wynika, że Sąd Najwyższy rozpoznając skargę

kasacyjną w granicach zaskarżenia z urzędu bierze jednak pod uwagę nieważność

postępowania. Powód nie sformułował w skardze kasacyjnej zarzutu, który by

wskazywał na nieważność postępowania, ale skoro pozwany w toku postępowania

zarzucał, że rozpoznaniu sprawy stoi na przeszkodzie powaga rzeczy osądzonej

(art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. i art. 379 pkt 3 k.p.c.), to trzeba się odnieść do

6

argumentów, którymi zarzut ten uzasadniał. Pozwany twierdził, że powaga rzeczy

osądzonej w sprawie wszczętej przez powoda jest konsekwencją wcześniejszego

rozpoznania sprawy z powództwa Mariusza S. o pozbawienie wykonalności tytułu

wykonawczego, która zakończyła się prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego

w K., do sygn. I C 2018/03, oddalającym powództwo, od którego apelacja została

oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego z 17 marca 2006 r., do sygn. I ACa 57/06.

Na zarzut powagi rzeczy osądzonej można się powołać wtedy, gdy sprawa między

tymi samymi stronami o to samo roszczenie zostanie prawomocnie osądzona.

Sprawa niniejsza i sprawa zakończona przed Sądem Okręgowym w K. toczyły się

w różnym układzie podmiotowym, a nadto żądania pozwów w obu tych sprawach

nie były tożsame, gdyż Mariusz S. domagał się pozbawienia wykonalności tytułu

wykonawczego - wyroku Sądu Apelacyjnego z 23 maja 2003 r., w części dotyczącej

jego osoby, a powód w niniejszej sprawie domaga się pozbawienia wykonalności

tytułu wykonawczego, bez jakiegokolwiek ograniczenia podmiotowego i w

warunkach, gdy pozostaje dłużnikiem solidarnym z innymi osobami. Zakończenie

postępowania w sprawie z powództwa Mariusza S. nie stało zatem na przeszkodzie

merytorycznemu rozpoznaniu niniejszej sprawy.

Skarżący nie zgłosił zarzutów zmierzających do zakwestionowania czynności

procesowych podjętych w sprawie przez Sąd drugiej instancji, w tym i takich, które

by prowadziły do podważenia podstawy faktycznej rozstrzygnięcia. Ocena zarzutów

mieszczących się w zakresie pierwszej z podstaw kasacyjnych (art. 3983

§ 1 pkt 1

k.p.c.) musi być zatem odniesiona do tych faktów, które Sądy obu instancji przyjęły

za podstawę subsumcji.

2. Status powoda, jako spadkobiercy Edwarda S. niewątpliwie wynika z

postanowienia stwierdzającego nabycie spadku, w którym sąd nie orzekł

o przyjęciu spadku przez spadkobierców Edwarda S. wprost lub z dobrodziejstwem

inwentarza.

Zakres kognicji sądu w postępowaniu o stwierdzeniu nabycia spadku i treść

postanowienia kończącego to postępowanie wyznacza brzmienie art. 670 i 677

k.p.c. Przepisy te stanowią, że sąd spadku musi wyjaśnić z urzędu, kto i z jakiego

tytułu jest spadkobiercą, a w orzeczeniu wymienić, poza spadkodawcą, wszystkich

7

spadkobierców oraz ich udziały. W stosunku do spadków otwartych przed 14 lutego

2001 r. sąd ma także obowiązek ustalenia, czy w skład spadku wchodzi

gospodarstwo rolne i który ze spadkobierców spełnia kryteria ustawowe do jego

dziedziczenia (postanowienie Sądu Najwyższego z 12 lipca 2002 r., V CKN

1093/00, niepubl.). Dla sądu zmierzającego do wydania postanowienia

o stwierdzeniu nabycia spadku kwestia, czy zostały złożone oświadczenia

o przyjęciu lub odrzuceniu spadku ma znaczenie tylko o tyle, o ile warunkuje

ustalenie, czy doszło do definitywnego nabycia spadku. Do czasu złożenia tych

oświadczeń lub upływu terminu do ich złożenia, nabycie spadku - chociaż ex lege -

nie jest ostateczne (art. 1026 k.c.). Z art. 1012 k.c. wynika, że spadkobierca może

przyjąć spadek bez ograniczenia odpowiedzialności za długi (przyjęcie proste) lub

przyjąć spadek z ograniczeniem tej odpowiedzialności (przyjęcie z dobrodziejstwem

inwentarza), albo też spadek odrzucić. Złożenie oświadczenia o przyjęciu spadku

oraz treść tego oświadczenia, to zdarzenia istotne z punktu widzenia

odpowiedzialności spadkobierców za długi spadkowe. Zagadnienie nabycia spadku

z dobrodziejstwem inwentarza nie ma natomiast żadnego znaczenia dla samego

stwierdzenia nabycia spadku i określenia zakresu dziedziczenia przez

poszczególnych spadkobierców. Nie stanowi także w tym postępowaniu kwestii

prejudycjalnej. Określenie w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku,

że spadek został przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza, nie przesądzałoby

definitywnie zakresu odpowiedzialności spadkobierców za długi spadkowe, bowiem

w określonych sytuacjach spadkobierca może utracić przywilej ograniczonej

odpowiedzialności za długi (art. 1031 § 2 zd. 2 oraz art. 1032 § 2 k.c.). Powstałby

wówczas problem istnienia ograniczenia odpowiedzialności spadkobiercy

wynikającego z prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku

w sytuacji, gdy na podstawie przepisów prawa materialnego ograniczenie

to przestałoby istnieć lub też istniałoby, ale w innych granicach. Z tych przyczyn

w uchwale z 13 października 2010 r. III CZP 64/10 (Biul. SN 2010, nr 10, s. 6),

tak samo jak wcześniej w postanowieniu z 19 kwietnia 2002 r., III CKN 543/01

(niepubl.), Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że w przepisach ustawowych brak jest

podstawy, która by wymagała orzeczenia w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia

spadku o jego nabyciu wprost lub z dobrodziejstwem inwentarza. Taką podstawę

8

tworzy jedynie § 145 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 23 lutego

2007 r. regulamin wewnętrznego urzędowania sądów powszechnych, Dz. U. 2007,

Nr 38, poz. 249. Zakres zastosowania tego przepisu jest ograniczony do sytuacji,

gdy niejako przy okazji głównego nurtu postępowania ujawnia się fakt nabycia

spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Nie dotyczy zaś wypadku, gdy do takiego

ujawnienia nie doszło albo nabycie spadku nastąpiło nie z dobrodziejstwem

inwentarza, lecz wprost. Brak zaznaczenia może być uznany za naruszenie

przepisu § 145 ust. 2 regulaminu sądowego, ale nie stanowi ono jednak uchybienia

procesowego i powinno być ocenione jedynie w sensie techniczno-organizacyjnym

związanym z redakcją sentencji postanowienia.

3. Trafnie zauważył skarżący, że złożenie oświadczenia o przyjęciu spadku

wprost lub z dobrodziejstwem inwentarza kształtuje sytuację materialnoprawną

spadkobiercy i decyduje o zakresie jego odpowiedzialności za zobowiązania

zaciągnięte przez spadkodawcę. Z przepisów art. 1012-1024 k.c. wynika,

że ustawodawca uzależnił skuteczność złożonego oświadczenia woli o przyjęciu

spadku z dobrodziejstwem inwentarza od jego złożenia w ustawowym terminie

(art. 1015 k.c.) oraz we właściwej formie (art. 1018 k.c.). Gdyby spadkodawcy

dłużnika zaspokoili jego wierzycieli dobrowolne albo gdyby wierzyciele ci nie

kwestionowali ograniczonej w stosunku do nich odpowiedzialności spadkobierców

dłużnika, to kwestie związane ze stosowaniem art. 1012-1024 k.c. oraz art. 1015

k.c. nie byłyby przedmiotem oceny sądu w jakimkolwiek postępowaniu. W sytuacji

gdy między wierzycielami dłużnika-spadkodawcy a jego spadkobiercami dojdzie do

sporu o wierzytelność, którą spadkobiercy dłużnika mieliby zaspokoić, to

w postępowaniu zmierzającym do rozstrzygnięcia tego sporu okoliczności

dotyczące złożenia oświadczenia o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza

współkształtują podstawę faktyczną rozpoznawanej sprawy, pod warunkiem jednak,

że zostaną powołane i ustalone przez sąd. Jeżeli wierzyciel spadkodawcy dochodzi

od jego spadkobierców wykonania zobowiązania zaciągniętego przez

spadkodawcę, to spadkobierca w ramach podstawy faktycznej istotnej dla

rozstrzygnięcia sprawy winien ujawnić okoliczności świadczące o ograniczeniu jego

odpowiedzialności za długi spadkowe do wartości masy czynnej spadku, bowiem

przepisy określające konsekwencje oświadczenia o przyjęciu spadku

9

z dobrodziejstwem inwentarza stosowane są w relacji wierzyciel spadkodawcy

i jego spadkobierca w tym postępowaniu, w którym ma być przesądzona kwestia

istnienia konkretnego zobowiązania i odpowiedzialności za nie. Orzeczenie sądowe

wydane w sporze pomiędzy wierzycielem spadkodawcy i jego spadkobiercami, o ile

uwzględnia powództwo, to staje się tytułem egzekucyjnym pozwalającym

wierzycielowi na prowadzenie egzekucji w celu przymusowego ściągnięcia

zasądzonej wierzytelności z majątków spadkobierców z ograniczeniem ich

odpowiedzialności do wartości masy czynnej spadku lub bez takiego ograniczenia,

gdyby nie zostało na rzecz spadkobiercy zastrzeżone, na przykład z uwagi na

ujawnienie się w toku postępowania okoliczności, o których mowa w art. 1031 § 2

zd. 2 i art. 1032 § 2 k.c.

Jeśli dłużnikowi zobowiązania, z uwagi na okoliczności faktyczne istniejące

już w czasie prowadzenia sporu o to zobowiązanie (istnienie i wysokość) oraz

zakres odpowiedzialności za nie, przysługiwała możliwość powoływania się na

ograniczenie odpowiedzialności w stosunku do wierzyciela, to tego rodzaju

uprawnienie musi być dla niego zastrzeżone już w samym tytule egzekucyjnym,

zgodnie z art. 319 k.p.c. Z przepisu tego wynika, że jeżeli pozwany ponosi

odpowiedzialność tylko z określonych przedmiotów majątkowych lub do wysokości

wartości tych przedmiotów, sąd może uwzględnić powództwo, zastrzegając

pozwanemu prawo do powołania się w toku postępowania egzekucyjnego na

ograniczenie odpowiedzialności. W orzecznictwie sądowym jednoznacznie

wskazuje się, że przewidziane w tym artykule zastrzeżenie odnosi się również do

przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza, a sąd jest obowiązany zamieścić

w wyroku to zastrzeżenie z urzędu, i to także wtedy, gdyby okoliczność decydująca

o ograniczeniu odpowiedzialności ujawniła się lub powstała w toku postępowania

apelacyjnego (por. orzeczenia Sądu Najwyższego z 7 maja 1971 r., I PR 426/70,

OSNCP 1972, nr 4, poz. 67; z 9 września 1976 r., IV PR 135/76, OSNCP 1977,

nr 4, poz. 80; z 22 października 1977 r., II CR 335/77, OSNC 1978, nr 9, poz. 159).

Złożenie oświadczenia o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza

przez spadkobierców dłużnika może mieć miejsce już po wydaniu orzeczenia

przesądzającego kwestię odpowiedzialności dłużnika za konkretne zobowiązanie.

W takim przypadku spadkobiercy dłużnika w postępowaniu klauzulowym, na

10

podstawie art. 792 k.p.c., mogą uzyskać orzeczenie stwierdzające ograniczenie ich

odpowiedzialności za zobowiązanie.

Zupełnie wyjątkowo oświadczenie o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem

inwentarza może być złożone przez spadkobierców dłużnika już po zakończeniu

postępowania klauzulowego. W obowiązującym stanie prawnym nie ma jednak

możliwości dokonania zmiany prawomocnego postanowienia w przedmiocie

nadania klauzuli wykonalności stosownie do art. 792 k.p.c., na wniosek

spadkobierców dłużnika złożony po nadaniu tytułowi egzekucyjnemu klauzuli

wykonalności przeciwko nim i zastrzeżenia im w klauzuli wykonalności możliwości

powoływania się na ograniczoną odpowiedzialność za zobowiązania dłużnika.

Nie ma również podstaw do przyznania spadkobiercom dłużnika uprawnienia do

powoływania się w toku egzekucji na ograniczoną odpowiedzialność

za zobowiązanie, o ile uprawnienie to nie zostanie dla nich zastrzeżone w samym

tytule wykonawczym. Z tych przyczyn w uchwale z 3 września 1985 r., III CZP

49/85 (OSNCP 1986, nr 7-8, poz. 109), Sąd Najwyższy przyjął, że spadkobierca

dłużnika, który - po nadaniu przeciwko niemu klauzuli wykonalności - złożył

oświadczenie o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza, nie może

skutecznie żądać ograniczenia klauzuli wykonalności do wartości stanu czynnego

spadku (art. 1031 § 2 k.c.), bez względu na to, czy dokonano, czy też nie dokonano

spisu inwentarza. Natomiast może on wytoczyć powództwo z art. 840 § 1 pkt 2

k.p.c. Stan faktyczny, do którego odnosiła się uchwała z 3 września 1985 r. nie

był typowy i nie może być zestawiany z okolicznościami niniejszej sprawy, w której

do złożenia oświadczenia o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza doszło

przed wydaniem tytułu egzekucyjnego przeciwko spadkobiercom dłużnika.

4. Z art. 803 k.p.c. wynika, że tytuł wykonawczy stanowi podstawę do

prowadzenia egzekucji o całe objęte nim roszczenie i ze wszystkich części majątku

dłużnika, chyba że z jego treści wynika co innego. Jeżeli takim tytułem jest

prawomocny wyrok zasądzający świadczenie, to w relacjach między stronami

korzysta on z tych atrybutów, które są właściwe prawomocności (art. 366 k.p.c.).

Gdyby w postępowaniu rozpoznawczym nie zostało pozwanemu zastrzeżone

uprawnienie do powołania się na ograniczenie odpowiedzialności za zasądzone

świadczenie wynikające z okoliczności, które istniały w czasie, gdy toczyło się

11

postępowanie rozpoznawcze, to do okoliczności tych po zakończeniu postępowania

wracać już nie można. W uzasadnieniu wyroku z 9 września 1976 r., IV PR 135/76,

OSNC 1977, nr 4, poz. 80, Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że w razie

niezamieszczenia w sentencji wyroku wzmianki o ograniczonej odpowiedzialności

dłużnika za zobowiązanie, przepis art. 319 k.p.c. nie stoi na przeszkodzie temu, aby

dłużnik w innym postępowaniu dochodził uprawnień wynikających z ograniczenia

zakresu jego odpowiedzialności materialnej i wskazał, że mógłby to być np. proces

o ustalenie. Ze stanowiskiem tym trudno się zgodzić, bowiem wyrok wydany

w sprawie o ustalenie nie może prowadzić do podważenia, czy choćby

ograniczenia uprawnień, które dla wierzyciela wynikają z wydanego mu tytułu

wykonawczego, stosownie do zacytowanego wyżej art. 803 k.p.c. W takiej sytuacji

powództwo opozycyjne dłużnika także nie miałoby podstaw. Z art. 840 § 1 pkt 2

k.p.c. wynika bowiem, że dłużnik może żądać pozbawienia tytułu wykonawczego

wykonalności w całości lub części albo ograniczenia, jeżeli po powstaniu tytułu

egzekucyjnego nastąpiło zdarzenie, wskutek którego zobowiązanie wygasło albo

nie może być egzekwowane. Gdy tytułem jest orzeczenie sądowe, dłużnik może

oprzeć powództwo także na zdarzeniach, które nastąpiły po zamknięciu rozprawy.

Powszechny jest pogląd, że użyty w art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. zwrot „zdarzenie"

oznacza zjawiska i stany świata zewnętrznego oraz objawy wewnętrznego życia

stron, z którymi pozytywne przepisy prawa materialnego łączą wygaśnięcie

zobowiązań albo które powodują niemożność egzekwowania świadczeń

wynikających z tytułu egzekucyjnego. Powołanie się w pozwie o pozbawienie tytułu

wykonawczego wykonalności na określone zdarzenia następuje w formie zarzutów,

które prowadzą do podważenia podstawy egzekucji przez wykazanie,

że zobowiązanie nie istnieje lub - z przyczyn materialnoprawnych - nie może być

egzekwowane. Za zdarzenie, wskutek którego „zobowiązanie nie może być

egzekwowane" Sąd Najwyższy uznał każde zdarzenie powodujące wygaśniecie

zobowiązania, a ponadto odroczenie uiszczenia świadczenia przez wierzyciela oraz

przemijającą niemożliwość świadczenia, która nie zwalnia jednak dłużnika

z zobowiązania, lecz powoduje tylko odroczenie jego wykonania.

Za utrwalony należy uznać pogląd, że ustalenie, czy istnieje spadek

(majątek) pozwalający na zaspokojenie zobowiązania spadkodawcy-dłużnika ma

12

miejsce w postępowaniu egzekucyjnym. Pod tym względem art. 319 k.p.c.

nie modyfikuje reguł odpowiedzialności dłużnika w stosunku do tych, które mają

zastosowanie do dłużnika odpowiadającego za zobowiązanie bez ograniczeń.

Dla sądu procesowego na etapie rozpoznania sporu o istnienie konkretnego

zobowiązania nie ma znaczenia okoliczność, jakim majątkiem dysponuje dłużnik,

bo ustalenie tego następuje w postępowaniu egzekucyjnym. Podobnie rzecz się

przedstawia, gdy dochodzi do zastosowania art. 319 k.p.c. Do kognicji sądu

procesowego nie należy badanie, czy istnieje majątek (spadek) pozwalający na

zaspokojenie przypadającej na rzecz wierzyciela należności. Z tych przyczyn

w wyroku z 15 listopada 1996 r., II CKN 7/96, OSNC 1997, nr 4, poz. 39, Sąd

Najwyższy stwierdził, że zastrzeżenie pozwanemu w wyroku prawa do

powoływania się w toku postępowania egzekucyjnego na ograniczenie

odpowiedzialności (art. 319 k.p.c.) nie może stanowić podstawy powództwa

opozycyjnego z art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. Natomiast dłużnik może w toku

postępowania egzekucyjnego powołać się na istniejące ograniczenia jego

odpowiedzialności prowadzące do umorzenia postępowania (art. 837 i art. 825 pkt

3 in fine k.p.c.). Powoływanie się przez dłużnika w postępowaniu egzekucyjnym na

ograniczenie odpowiedzialności w warunkach określonych w art. 837 k.p.c. jest

możliwe tylko wtedy, gdy w tytule wykonawczym zostało dla niego zastrzeżone

stosowne uprawnienie. Jeśli w tytule wykonawczym dla dłużnika nie zastrzeżono

takiego uprawnienia, to w toku postępowania egzekucyjnego dłużnik nie może –

z powołaniem się na wyczerpanie granic jego odpowiedzialności za egzekwowane

zobowiązanie - żądać umorzenia egzekucji na podstawie art. 825 pkt 3 in fine i art.

837 k.p.c. Może się zdarzyć, że kwestia wyczerpania się granic odpowiedzialności

dłużnika za konkretne zobowiązanie do wysokości masy czynnej spadku w związku

ze sporządzeniem spisu inwentarza i powołaniem się przez wierzycieli na

okoliczności, o jakich mowa art. 1031 § 2 zd. 2 k.c. i art. 1032 § 2 k.c. będzie

wymagała rozstrzygnięcia w postępowaniu procesowym, nie zaś przez organ

egzekucyjny. Powołanie się w takim postępowaniu przez dłużnika na to, że jego

odpowiedzialność za zobowiązanie jest ograniczona jest jednak możliwe tylko

wtedy, gdy uprawnienie takie zastrzeżone zostało na jego rzecz w tytule

wykonawczym. Na drodze powództwa opozycyjnego nie można bowiem uzyskać

13

zmiany brzmienia tytułu wykonawczego wydanego przeciwko dłużnikowi i to

z powołaniem się na okoliczności, które powstały zanim jeszcze doszło do wydania

tytułu wykonawczego.

Sporządzeniu spisu inwentarza po Edwardzie S. oraz spłaceniu przez

powoda obciążających go, jako spadkobiercę, długów Edwarda S. w wysokości

przekraczającej wartość stanu czynnego spadku można by przypisać charakter

zdarzeń, których wystąpienie po powstaniu tytułu wykonawczego sprawiło, że

stwierdzone tytułem zobowiązanie nie może być egzekwowane tylko wówczas,

gdyby brzmienie tytułu wykonawczego czyniło te zdarzenia doniosłymi dla biegu i

granic egzekucji. Skoro w tytule wykonawczym nie zastrzeżono dla powoda

możliwości powoływania się na ograniczenie odpowiedzialności za stwierdzone

tytułem zobowiązanie, to sporządzenie spisu inwentarza i spłacenie długów

spadkowych w granicach masy czynnej spadku nie ma znaczenia dla egzekucji

zobowiązania, które jest egzekwowane bez ograniczenia. Złożone przez powoda

oświadczenia o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza wywołało skutek

prawny w postaci faktycznego ograniczenia jego odpowiedzialności za długi

spadkowe ojca, ale w stosunku do tych wierzycieli, wobec których powód

skutecznie procesowo powołał się na to ograniczenie na etapie postępowania

rozpoznawczego lub klauzulowego (art. 319 k.p.c. i art. 792 k.p.c.).

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 39814

k.p.c., Sąd Najwyższy

orzekł, jak w sentencji. Podstawą orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego był art. 98 § 1 i § 3 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i § 13 ust. 4 pkt 2

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002 r. w sprawie opłat za

czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy

prawnej udzielonej przez adwokata ustanowionego z urzędu (Dz. U. 2002, nr 163,

poz. 1348).