I UK 388/10

Sygn. akt I UK 388/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 maja 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Korzeniowski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca)

SSN Romualda Spyt

w sprawie z odwołania M. S.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w K.

z udziałem zainteresowanej A. H.

o zapłatę składek,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 5 maja 2011 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 16 lutego 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną bez obciążenia skarżącej kosztami

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Wyrokiem z dnia 16 lutego 2010 r. Sąd Apelacyjny, Wydział III Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych oddalił apelację wnioskodawczyni M. S. od wyroku Sądu

Okręgowego Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. z dnia 29 maja 2008 r.

oddalającego jej odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział

w K. z dnia 17 stycznia 2007 r. stwierdzającej, że wnioskodawczyni M.S. jako

wspólnik spółki cywilnej E. wraz ze wspólnikiem A. H. są zobowiązane solidarnie do

zapłaty należnych składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne, Funduszu

Pracy i Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okresy podane w

decyzji w łącznej kwocie 62.941 zł, a wraz z odsetkami 82.589,81 zł. Sąd zasądził

od wnioskodawczyni na rzecz organu rentowego 2.700 100 zł tytułem kosztów

postępowania apelacyjnego.

Wnioskodawczyni M. S. wraz z A. H. prowadziła działalność gospodarczą w

formie spółki cywilnej E. od 1 stycznia 1999 r. do 1 listopada 2004 r. W dniu 29

listopada 2004 r. organ rentowy wydał dwie odrębne decyzje dotyczące każdej ze

wspólniczek. W decyzji odnoszącej się do wnioskodawczyni organ rentowy

stwierdził, że jako wspólnik spółki cywilnej E. jest ona zobowiązana do zapłaty

należnych składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne oraz Fundusz Pracy i

Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych w łącznej kwocie wraz z

odsetkami wynoszącej 82.589,81 zł. Druga decyzja miała identyczną treść i

zobowiązywała A. H. do odpowiedzialności za zobowiązana z tytułu należnych

składek. Na skutek odwołania A. H. od tej decyzji zostało wszczęte postępowanie

sądowe o sygn. akt …1723/05 zakończone prawomocnym wyrokiem Sądu

Okręgowego. Natomiast w toku postępowania sądowego o sygn. akt …3669/06,

wszczętego na skutek odwołania wnioskodawczyni od dotyczącej jej decyzji z dnia

29 listopada 2004 r., organ rentowy wydał decyzję z dnia 17 stycznia 2007 r., którą

uchylił zaskarżoną decyzję z 29 listopada 2004 r. Nowa decyzja powieliła treść

uchylonej decyzji z dnia 29 listopada 2004 r. co do objętych nią okresów, jak i

wysokości należności z tytułu zaległych składek, z tą różnicą, że dodatkowo

określiła charakter odpowiedzialności wnioskodawczyni jako solidarną z drugim

wspólnikiem – A. H. Postanowieniem z dnia 21 czerwca 2007 r. organ rentowy na

podstawie art. 123 i 124 w związku z art. 113 k.p.a. dokonał sprostowania

3

oczywistej omyłki w decyzji z dnia 17 stycznia 2007 r. przez zastąpienie wyrazu

„uchyla" wyrazem „zmienia".

W odwołaniu od decyzji z dnia 29 listopada 2004 r. wnioskodawczyni

zarzucała m. inn. bezpodstawne przyjęcie, że zobowiązanie do zapłaty obciąża

odwołującą, podczas gdy ewentualne obciążenia dotyczą obojga wspólników

solidarnie. Wobec wydania nowej decyzji z dnia 17 stycznia 2007 r.

wnioskodawczyni domagała się umorzenia postępowania w sprawie z odwołania od

decyzji z 29 listopada 2004 r. wskazując na m. inn. nieważność decyzji, błędne

ustalenie kwoty odsetek, uniemożliwienie stronie uczestnictwa w administracyjnym

postępowaniu i przedawnienie zobowiązania.

W wyroku z dnia 29 maja 2008 r. (sygn. akt …3669/06) Sąd Okręgowy

podzielił stanowisko organu rentowego i „oddalił odwołanie z dnia 17 stycznia 2007

r.” Sąd nie uwzględnił wniosku o umorzenie postępowania w sprawie z odwołania

od decyzji z dnia 29 listopada 2004 r. W ocenie tego Sądu organ rentowy nie

stwierdził wygaśnięcia tej decyzji, natomiast na podstawie art. 47713

k.p.c. jedynie

zmiana przez organ rentowy wydanej decyzji przed rozstrzygnięciem sprawy -

przez wydanie decyzji uwzględniającej w całości lub w części żądania powoduje

umorzenie postępowania w całości lub części. W decyzji z dnia 17 stycznia 2007 r.

kwota należności pozostała niezmieniona. Sąd Okręgowy podkreślił, że tocząca się

odrębnie sprawa z odwołania A. H. przy udziale wnioskodawczyni jako

zainteresowanej została zakończona prawomocnym wyrokiem sygn. akt

…1723/05.

W apelacji od tego wyroku wnioskodawczyni wniosła o umorzenie

postępowania zarzucając Sądowi Okręgowemu m. inn.: 1/ nierozpoznanie istoty

sprawy polegające na zmianie przez Sąd przedmiotu postępowania w toku

procesu, które zostało wszczęte odwołaniem od decyzji z dnia 29 listopada 2004 r.,

a zakończyło się wydaniem wyroku dotyczącego odwołania od decyzji z dnia 17

stycznia 2007 r. mimo, że decyzja z dnia 29 listopada 2004 r. pozostaje zdaniem

Sądu w obrocie prawnym oraz uchylenie się przez Sąd od oceny prawnej

postanowienia organu rentowego z dnia 1 czerwca 2007 r. mimo, że jest ono

istotne dla przebiegu dalszego postępowania, 2/ wydanie wyroku w sytuacji gdy na

skutek decyzji z dnia 17 stycznia 2007 r., która uchyliła w całości decyzję z dnia 29

4

listopada 2004 r., stanowiącą przedmiot postępowania w sprawie, postępowanie

stało się niedopuszczalne i winno być umorzone, a merytorycznie winno być

rozpoznane odwołanie od decyzji z dnia 17 stycznia 2007 r. oraz 3/ naruszenie

zasady ne bis in idem.

Sąd Apelacyjny oddalił apelację, choć przyznał wnioskodawczyni, że

sprostowanie decyzji w trybie art. 113 § 1 k.p.a. może dotyczyć tylko nieistotnych

wadliwości decyzji np. błędów pisarskich i rachunkowych oraz innych oczywistych

omyłek zatem sprostowanie dokonane postanowieniem organu rentowego z dnia 1

czerwca 2007 r. było niedopuszczalne. Konsekwencją niedopuszczalności

sprostowania oczywistej omyłki jest pozostanie w obrocie prawnym decyzji z dnia

17 stycznia 2007 r. w jej ówczesnej treści, czyli łącznie z uchyleniem decyzji z dnia

29 listopada 2004 r. tj. wyeliminowaniem jej z obrotu prawnego. Sąd Apelacyjny

wskazał, że po wydaniu i doręczeniu decyzji z dnia 17 stycznia 2007 r.,

wnioskodawczyni podtrzymała swoje odwołanie nadal domagając się zwolnienia od

odpowiedzialności z tytułu składek. Sąd pierwszej instancji nie zareagował na tę

zmianę w tym sensie, że nie odniósł się procesowo czy merytorycznie do

pierwotnej decyzji z dnia 29 listopada 2004 r., rozpoznając ostatecznie odwołanie

od decyzji z 17 stycznia 2007 r. Mimo to, w ocenie Sądu Apelacyjnego, nie doszło

do naruszenia wskazywanych w apelacji przepisów ani praw skarżącej. „Skoro w

toku postępowania sądowego doszło do uchylenia pierwotnej decyzji organu

rentowego, a w jej miejsce wydano nową, dotyczącą tego samego zobowiązania,

jednocześnie zaś skarżąca zakwestionowała także drugą z tych decyzji (opierając

się w istocie na tych samych zarzutach), to sąd słusznie winien był rozpoznać

odwołanie od drugiej z tych decyzji, ponieważ pierwsza z nich została, jak to już

wyżej wywiedziono, wyeliminowana z obrotu prawnego, uchylona”.

Sąd Apelacyjny wskazał przy tym, że nawet w przypadku podzielenia uwag

apelacji o konieczności umorzenia postępowania sądowego wywołanego

odwołaniem od pierwszej decyzji z dnia 29 listopada 2004 r., wobec jej uchylenia

przez organ rentowy, brak takiego postanowienia i rozstrzygnięcie wyrokiem Sądu

pierwszej instancji tylko o drugiej decyzji - z dnia 17 stycznia 2007 r. powoduje, że

Sąd Apelacyjny nie może rozważać apelacji czy zarzutów dotyczących nie

istniejącego orzeczenia. Tym bardziej, że wnioskodawczyni złożyła osobne

5

odwołanie od decyzji z dnia 17 stycznia 2007 r. (co zostało potwierdzone pismem

przygotowawczym jej pełnomocnika z dnia 16 lipca 2007 r.), które Sąd Okręgowy

rozpoznał wydając zaskarżony wyrok. Ponieważ zaskarżona decyzja z dnia 17

stycznia 2007 r. wiązała się z uchyleniem poprzedniej, zatem rozstrzygnąć należało

stan sprawy z daty tejże decyzji. W tym zakresie Sąd Apelacyjny uznał, że mimo

nowej daty decyzji nie doszło do przedawnienia należności składkowych, których

decyzja ta dotyczy z uwagi na 10-letni termin przedawnienia określony w odrębnych

przepisach.

Odnośnie apelacyjnego zarzutu naruszenia zasady ne bis in idem (powagi

rzeczy osądzonej) Sąd Apelacyjny wskazał, że rozstrzygnięte już postępowanie

sądowe w sprawie …1723/05 dotyczyło odwołania A.H. od decyzji z dnia 29

listopada 2004 r. odnoszącej się do odpowiedzialności tylko tej osoby, gdyż tylko jej

dotyczyła ta decyzja. Organ rentowy wydał bowiem wówczas dwie odrębne decyzje

dotyczące każdej ze wspólniczek, bez odwołania się do solidarnego charakteru tej

odpowiedzialności. Zatem przedmiotowe postępowanie sądowe nie odnosiło się do

odpowiedzialności wnioskodawczyni, której dotyczyła inna decyzja. Obecne

postępowanie toczyło się tylko na skutek odwołania M. S., w stosunku do której nie

ulega wątpliwości, że odpowiedzialność składkowa opiera się już na decyzji z dnia

17 stycznia 2007 r. Nie ma zatem tożsamości między decyzją stanowiącą

przedmiot niniejszego rozstrzygnięcia, a decyzją stanowiącą przedmiot

rozstrzygnięcia w sprawie …1723/05. Sąd Apelacyjny zauważył przy tym, że

prawomocne oddalenie odwołania A. H. w poprzedniej sprawie, nie stanowi

przeszkody, by organ rentowy także w stosunku do tej osoby uchylił taką decyzję i

wydał nową, określając solidarny charakter tej odpowiedzialności.

W skardze kasacyjnej wnioskodawczyni zarzuciła naruszenie przepisów

postępowania, w szczególności: 1/ art. 355 § 1. k.p.c. przez wydanie zaskarżonego

orzeczenia podczas, gdy w związku z wydaniem decyzji z dnia 17 stycznia 2007 r.,

uchylającej w całości decyzję z dnia 29 listopada 2004 r., która stanowiła przedmiot

postępowania w sprawie, postępowanie to winno być umorzone, a dalsze

procedowanie jest niedopuszczalne, 2/ art. 47713

k.p.c. przez jego zastosowanie i

niezastosowania przepisów części ogólnej k.p.c. dotyczącej umorzenia

postępowania, w tym art. 355 k.p.c., gdy art. 47713

k.p.c. stanowi dodatkową

6

podstawę umorzenia postępowania a relacja pomiędzy art. 355 k.p.c. a art. 47713

k.p.c. nie może zostać opisana jako „przepis szczególny uchyla przepis ogólny",

gdyż przepisy te nie pozostają w związku zależnym, ale stanowią odrębne

przesłanki określające podstawy umorzenia, 3/ art. 379 pkt 3 k.p.c. w związku z art.

199 § 1 pkt 2 k.p.c. wobec dwukrotnego orzekania o zobowiązaniu podatkowym A.

H. i kreowania jej podwójnej odpowiedzialności na podstawie zaskarżonego

apelacją skarżącej wyroku Sądu Okręgowego sygn. akt. …3669/06 (solidarnie ze

skarżącą) oraz wyroku tego Sądu, sygn. akt. …1723/05.

Okolicznością uzasadniająca przyjęcie skargi do rozpoznania jest jej

oczywiste uzasadnienie z uwagi na: 1/ „sprzeczność wyroku z przepisami prawa

niepodlegającymi różnej wykładni i niepozostawiającymi Sądowi swobody oceny

oraz z podstawowymi zasadami orzekania obowiązującymi w demokratycznym

państwie prawa” polegającą na wydaniu zaskarżonego orzeczenia w sytuacji, gdy

na skutek wydania decyzji z dnia 17 stycznia 2007 r., która uchyliła w całości

decyzję z dnia 29 listopada 2004 r. stanowiącą przedmiot postępowania w

niniejszej sprawie, wydanie wyroku w niniejszej sprawie stało się niedopuszczalne,

a postępowanie winno być umorzone, 2/ nieważność postępowania wskazaną w

podstawach skargi kasacyjnej.

W ocenie skarżącej, w razie przyjęcia za Sądem Apelacyjnym, że decyzja z

dnia 17 stycznia 2007 r. łącznie z postanowieniem z dnia 21 czerwca 2007 r.

zmieniła decyzję dotyczącą solidarnego zobowiązania stron, a to A. H. i M. S., „to w

istocie zakres solidarnego zobowiązania był tożsamy ze sprawą już prawomocnie

zakończoną” wyrokiem Sądu Okręgowego w sprawie sygn. akt …1723/05 z

odwołania A. H. Nie można bowiem przyjąć, że przedmiot postępowania w sprawie

…1723/05 był inny skoro dotyczył tożsamego zobowiązania o charakterze

solidarnym.

Skarżąca wskazała, że dla stwierdzenia powagi rzeczy osądzonej w myśl art.

366 k.p.c. decydująca jest nie tylko tożsamość przedmiotu rozstrzygnięcia w obu

sprawach (po raz pierwszy i później ponownie osądzonej), lecz również tożsamość

okoliczności faktycznych, z których wynika w jednej i drugiej sprawie roszczenie

procesowe. Z kolei tożsamość podmiotowa badanych orzeczeń nie obejmuje

wyłącznie stron bądź uczestników postępowania według stanu na dzień wydania

7

pierwszego, prawomocnego orzeczenia ale rozciąga się także na inne osoby, jak w

szczególności następcy prawni stron lub uczestników. „W takim bowiem przypadku

dopuszczanie do wydania różnych orzeczeń w tym samym przedmiocie tylko

dlatego, że różne są osoby prowadzące dawniej osądzony i nowy spór, byłoby

sprzeczne z zasadniczymi przepisami ustawy procesowej.

W konsekwencji skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w

całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi, który wydał

orzeczenie oraz zasądzenie od organu rentowego kosztów postępowania, w tym

kosztów zastępstwa adwokackiego, według norm prawem przewidzianych.

Skarżąca wniosła też o wstrzymanie wykonania zaskarżonego wyroku do czasu

zakończenia postępowania kasacyjnego, z uwagi na fakt, że skarżącej wskutek

wykonania orzeczenia Sądu II instancji zostanie wyrządzona niepowetowana

szkoda, której nie będzie można wynagrodzić przez późniejszy zwrot świadczenia,

bowiem zostanie pozbawiona środków do życia i zaspokojenia bieżących potrzeb

osobistych i rodzinnych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw. Wprawdzie zarzut

naruszenia art. 47713

k.p.c. w związku z art. 355 § 1 k.p.c. mógł i powinien był

prowadzić do umorzenia postępowania w części decyzji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych Oddziału w K. Inspektoratu K.-Ł. z dnia 17 stycznia 2007 r.,

zmieniającej przed rozstrzygnięciem tej sprawy przez Sąd pierwszej instancji

decyzję tego organu z dnia 29 listopada 2004 r. przez i wskutek częściowego

uznania odwołania wnioskodawczyni M. S., która jako wspólniczka spółki cywilnej

E. jest zobowiązana solidarnie do zapłaty obciążających obie wspólniczki tej spółki

jej zaległościami składkowymi. Takie naruszenie wymienionych przepisów prawa

procesowego nie miało jednak istotnego wpływu na wynik sprawy w rozumieniu art.

3983

§ 1 pkt 2 k.p.c., ponieważ ostatecznie Sąd pierwszej instancji rozpoznał już i

tylko odwołanie od decyzji organu rentowego z dnia 17 stycznia 2007 r., która

uwzględniała klauzulę (rygor) solidarnej odpowiedzialności skarżącej za zaległości

składkowe wymienionej spółki cywilnej (wraz z drugą wspólniczką A. H.), oraz nie

orzekał (całkowicie pominął wydanie orzeczenia) w sprawie odwołania skarżącej od

poprzedniej decyzji z dnia 23 listopada 2004 r. W tym ostatnim zakresie skarżąca

8

nie zgłaszała w trybie art. 351 § 1 k.p.c. wniosku o uzupełnienie wyroku Sądu

pierwszej instancji, który w ogóle nie wyrokował (nie orzekł) w sprawie odwołania

od decyzji organu rentowego z dnia 29 listopada 2004 r. W konsekwencji Sąd

drugiej instancji nie rozważał „apelacji czy zarzutów dotyczących nie istniejącego

orzeczenia”, konstatując, że przedmiotem apelacyjnego osądu był wyrok Sądu

pierwszej instancji w sprawie odwołania tylko od decyzji organu rentowego z dnia

17 stycznia 2007 r., która „powielała treść poprzedniej decyzji, zaznaczając w niej

dodatkowo charakter odpowiedzialności solidarnej” skarżącej za zaległości

składkowe wraz z drugą wspólniczką spółki cywilnej. W tym zakresie Sąd

Najwyższy sygnalizuje, że potencjalne wady polegające na wydaniu - w trakcie

toczącego się postępowania sądowego z odwołania od decyzji organu rentowego -

zmienionej lub nowej decyzji o obciążeniu wspólnika spółki cywilnej

odpowiedzialnością za zaległości składkowe tej spółki, które nie miały wpływu na

osąd tego rodzaju sprawy składkowej z zakresu ubezpieczeń społecznych, nie

mogą prowadzić do uwolnienia wspólników spółki cywilnej od odpowiedzialności za

nieprzedawnione zaległości tej spółki w opłacaniu składek na ubezpieczenie

społeczne, gdy do uzyskania takiego orzeczenia zmierzała skarżąca, która

domagała się umorzenia postępowania oraz uznania za niedopuszczalne „dalszego

procedowania w sprawie”.

W skardze kasacyjnej skarżąca podniosła ponadto zarzut nieważności

postępowania „wobec dwukrotnego orzekania o zobowiązaniu podatkowym” drugiej

wspólniczki A. H. i „kreowania jej podwójnej odpowiedzialności na podstawie

wyroku Sądu Okręgowego w K., Wydział Ubezpieczeń Społecznych, sygn. akt.

…3669/06 (wspólnie z M. S.) oraz wyrok w/w Sądu (sygn. Akt …1723/05)”. W tym

zakresie Sąd Najwyższy miał na uwadze, że istotnie odwołanie drugiej wspólniczki

A. H. od odrębnych decyzji z 29 listopada 2004 r. o obciążeniu dwóch wspólniczek

spółki cywilnej E. odpowiedzialnością za zaległości składkowe tej spółki zostało

oddalone prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w K. z dnia 26 października

2006 r., …1723/05. W tym odrębnie prowadzonym (pierwotnie połączonym do

łącznego rozpoznania wraz z odwołaniem skarżącej od analogicznej decyzji

składkowej, a następnie „wyłączającym sprawę M. S.), przedmiotem wymienionego

prawomocnego osądu było odwołanie A. H. dotyczące wyłącznie „odroczenia

9

terminu płatności i umożliwienia spłaty 50% ogólnej kwoty w układzie ratalnym”. Dla

potrzeb rozpoznania skargi kasacyjnej M. S. taki przedmiot dokonanego

prawomocnego osądu odwołania A. H. dyskwalifikował kasacyjny zarzut

nieważności dwukrotnego orzekania w tej samej sprawie o odpowiedzialności A. H.

za zaległości składkowe spółki cywilnej. Wprawdzie po prawomocnym wyroku Sądu

Okręgowego w K. z dnia 26 października 2006 r., …1723/05, oddalającym

odwołanie A. H. od decyzji składkowej z 29 listopada 2004 r. organ rentowy nie

powinien wydawać w stosunku do tej wspólniczki decyzji zmieniającej w tym

samym przedmiocie odpowiedzialności za prawomocnie osądzone zaległości

składkowe, ale można równocześnie przyjąć, że co do rygoru solidarnej

odpowiedzialności obu wspólniczek, które były powiadamiane w odrębnie

prowadzonych procesach jako zainteresowane, ale „wzajemnie” nie wykazywały

zainteresowania tymi odrębnie prowadzonymi postępowaniami, decyzja z 17

stycznia 2007 r. wydana w stosunku do A. H. o solidarnej odpowiedzialności obu

wspólniczek za zaległości składkowe spółki cywilnej E. stanowiła „wykonanie”

prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia 26 października 2006 r.,

…1723/05, który w uzasadnieniu wskazywał, że „żądanie odwołania co do przyjęcia

odpowiedzialności wnioskodawczyni do wysokości 50% zobowiązania jest

sprzeczne z powołaną zasadą solidarności” (wynikającą z art. 115 Ordynacji

podatkowej). Wszystko to sprawiało, że kasacyjny zarzut nieważności

postępowania dwukrotnego orzekania o odpowiedzialności A. H. był bezzasadny.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy oddalił niemającą

usprawiedliwionych podstaw skargę kasacyjną (art. 39814

k.p.c.), nie obciążając

skarżącej kosztami zastępstwa procesowego organu rentowego ze względu na

skomplikowany charakter sprawy i jej rozeznanie wynikające z wydania przez ten

organ dwóch odrębnych decyzji składkowych w 2004 r., a następnie „wspólnej”

decyzji zmieniającej z 2007 r. (art. 102 k.p.c.).