II PK 282/10

Wyrok z dnia 5 maja 2011 r.

II PK 282/10

1. Pracownik kolejowy, urodzony po 31 grudnia 1948 r. a przed 1 stycznia

1969 r., któremu okres zatrudnienia w tym charakterze umożliwia uzyskanie

emerytury kolejowej z chwilą osiągnięcia obniżonego wieku emerytalnego (art.

184 w związku z art. 40 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i ren-

tach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr

153, poz. 1227 ze zm.), podlega ochronie przewidzianej w art. 39 k.p., jeżeli w

chwili wypowiedzenia brakowało mu nie więcej niż cztery lata do osiągnięcia

wieku emerytalnego określonego w art. 40 ustawy o emeryturach i rentach (55

lat dla kobiety, 60 lat dla mężczyzny), choćby wiek ten miał osiągnąć po 31

grudnia 2008 r.

2. Pracownik kolejowy, który spełnił do 31 grudnia 1998 r. warunek stażu

emerytalnego (w tym okresu pracy w szczególnym charakterze jako pracownik

kolejowy oraz okresu składkowego i nieskładkowego) uprawniający go do eme-

rytury w obniżonym wieku emerytalnym i który wiek ten osiągnie dopiero po 31

grudnia 2008 r., ma możliwość nabycia uprawnień do emerytury kolejowej na

podstawie art. 184 ustawy o emeryturach i rentach, pod warunkiem rozwiązania

stosunku pracy, a zatem w okresie przed osiągnięciem tego wieku podlega

ochronie przewidzianej w art. 39 k.p.

Przewodniczący SSN Jolanta Strusińska-Żukowska, Sędziowie SN: Katarzyna

Gonera (sprawozdawca), Małgorzata Wrębiakowska-Marzec.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 5 maja

2011 r. sprawy z powództwa Sabiny M. przeciwko P. Ośrodkowi Specjalistycznemu

Usług Medycznych w P. o uznanie wypowiedzenia za bezskuteczne, na skutek skargi

kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu z dnia 14 maja 2010 r.

[…]

2

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w Po-

znaniu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych do ponownego rozpoznania i roz-

strzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Rejonowy Poznań Grunwald i Jeżyce - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecz-

nych w Poznaniu wyrokiem z 9 lutego 2010 r. […] uznał za bezskuteczne wypowie-

dzenie powódce Sabinie M. umowy o pracę dokonane przez pozwany P. Ośrodek

Specjalistyczny Usług Medycznych w P.

Sąd Rejonowy ustalił, że powódka została zatrudniona u pozwanego praco-

dawcy na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony od 1 września 2009 r. Pi-

smem z 25 listopada 2009 r. pozwany rozwiązał z powódką umowę o pracę z za-

chowaniem trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia, który upłynął 28 lutego 2010 r.

Jako przyczynę wypowiedzenia pozwany podał względy ekonomiczne, uzasadniają-

ce zastosowanie ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwią-

zywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników.

Powódka została zwolniona z obowiązku świadczenia pracy w okresie wypowiedze-

nia z zachowaniem prawa do wynagrodzenia. W okresie bezpośrednio poprzedzają-

cym pracę u pozwanego - od 1 sierpnia 1976 r. do 31 sierpnia 2009 r. - powódka

była zatrudniona w Obwodzie Lecznictwa Kolejowego w P. Samodzielnym Publicz-

nym Zakładzie Opieki Zdrowotnej na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślo-

ny, w pełnym wymiarze czasu pracy, na stanowisku specjalisty. Sejmik Województwa

W. podjął uchwałę o likwidacji Obwodu Lecznictwa Kolejowego w P. Wszystkim pra-

cownikom, w tym powódce, zostały wypowiedziane umowy o pracę. Rozwiązanie

umowy z powódką nastąpiło 31 sierpnia 2009 r. Pozwany P. Ośrodek Specjalistyczny

Usług Medycznych przejął zadania w zakresie świadczeń medycznych od Obwodu

Lecznictwa K. w P. Stosownie do postanowień uchwały Sejmiku Województwa W.,

wszystkim pracownikom Obwodu Lecznictwa Kolejowego w P., w tym powódce, za-

gwarantowano zatrudnienie w P. Ośrodku Specjalistycznym Usług Medycznych.

Mimo to już po trzech miesiącach pozwany wypowiedział powódce umowę o pracę.

Sąd pierwszej instancji uznał, że powódka, jako pracownik kolejowy, spełnia

warunki określone w ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz.

3

1227 ze zm.; zwanej dalej ustawą o emeryturach i rentach z FUS), od których uza-

leżniona jest możliwość przejścia na emeryturę wraz z ukończeniem wieku 55 lat. W

chwili wypowiedzenia umowy o pracę podlegała szczególnej ochronie przed wypo-

wiedzeniem wynikającej z art. 39 k.p.

Sąd Rejonowy podkreślił, że stan faktyczny sprawy był bezsporny, a spór do-

tyczył wyłącznie interpretacji i zastosowania art. 39 k.p. W ocenie strony pozwanej

przepis ten dotyczy ochrony związanej z powszechnym wiekiem emerytalnym, który

wynosi dla kobiet 60 lat. Powódka stała na stanowisku, że w przypadku pracowników

kolejowych wiek emerytalny dla kobiet wynosi 55 lat. Zgodnie z art. 39 k.p. praco-

dawca nie może wypowiedzieć umowy o pracę pracownikowi, któremu brakuje nie

więcej niż cztery lata do osiągnięcia wieku emerytalnego, jeżeli okres zatrudnienia

umożliwia mu uzyskanie prawa do emerytury z osiągnięciem tego wieku. Ochrona

przewidziana w art. 39 k.p. dotyczy pracownika, któremu brakuje nie więcej niż cztery

lata do osiągnięcia wieku emerytalnego w dniu wręczenia mu wypowiedzenia umowy

o pracę. Sąd Rejonowy stwierdził, że ustawowym wiekiem emerytalnym jest wiek

uprawniający pracownika do przejścia na emeryturę zgodnie z ustawą o emeryturach

i rentach z FUS. W stosunku do niektórych grup pracowników wprowadzono w tej

ustawie niższy od powszechnego wiek emerytalny (dotyczy to między innymi pra-

cowników kolejowych). Niższy od powszechnego wiek emerytalny pracowników za-

trudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest dla nich

zwykłym ustawowym wiekiem emerytalnym, a to sprawia, że tacy pracownicy w

okresie czterech lat przed osiągnięciem wieku emerytalnego właściwego dla swojej

kategorii zatrudnienia korzystają ze szczególnej ochrony prawnej przewidzianej w art.

39 k.p.

Sąd pierwszej instancji uznał, że powódka jest szczególnie chroniona przed

wypowiedzeniem na podstawie art. 39 k.p. Ustawa o emeryturach i rentach z FUS

określa wiek emerytalny pracownika kolejowego dla kobiet na 55 lat, dla mężczyzn

na 60 lat. Jednym z warunków ochrony przed wypowiedzeniem jest ukończenie

przez pracownika kolejowego, będącego kobietą, 51 lat. Przy zastosowaniu art. 39

k.p. należy uwzględnić szczególny system emerytalny, któremu podlega dany pra-

cownik, i rodzaj wykonywanej przez niego pracy. Zakaz wypowiadania umów odnosi

się nie tylko do pracowników spełniających powszechne przesłanki nabycia świad-

czenia emerytalnego, ale również pracowników zatrudnionych w szczególnych wa-

4

runkach lub w szczególnym charakterze, w stosunku do których wiek emerytalny zo-

stał ustawowo obniżony (co dotyczy między innymi pracowników kolejowych).

Sąd Rejonowy zwrócił uwagę, że zgodnie z przepisami ustawy o emeryturach i

rentach z FUS powódka nabędzie po ukończeniu 55 lat prawo do emerytury, a zatem

podlega ochronie przed wypowiedzeniem umowy o pracę przez cztery lata poprze-

dzające osiągnięcie tego wieku, co nastąpi 5 września 2012 r. Tymczasem strona

pozwana wypowiedziała powódce umowę w dniu 25 listopada 2009 r., a zatem w

okresie objętym ochroną.

Apelację od wyroku Sądu Rejonowego wniosła strona pozwana, zarzucając:

naruszenie art. 45 § 1 k.p. w związku z art. 40 oraz art. 50 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, przez uzna-

nie, że powódka spełnia warunki, które upoważniają ją do przejścia na tzw. emery-

turę kolejową; naruszenie art. 39 k.p. przez przyjęcie, że powódka podlegała ochro-

nie wynikającej z tego przepisu; sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią zebra-

nego w sprawie materiału przez przyjęcie, że powódka w dniu wypowiedzenia

umowy o pracę spełniała warunki do uzyskania tzw. emerytury kolejowej.

Strona pozwana podniosła w apelacji, że powódka w dniu wypowiedzenia jej

umowy o pracę nie spełniała łącznie wszystkich przesłanek, które dawałyby jej prawo

do ubiegania się o „wcześniejszą emeryturę”. Powódka (urodzona 5 września 1957

r.) w dniu 25 listopada 2009 r. (dzień wypowiedzenia umowy o pracę) miała ukończo-

ne 52 lata, nie spełniając tym samym wymogu określonego przepisami prawa (art. 40

i 50 ustawy o emeryturach i rentach). W dacie wskazanej przez ustawę powódka nie

spełniała bowiem przesłanki ukończenia 55 lat. W dniu wypowiedzenia umowy o

pracę powódka nie spełniała zatem warunków niezbędnych do przejścia na wcze-

śniejszą emeryturę - a w konsekwencji nie podlegała ochronie z art. 39 k.p.

W toku rozprawy apelacyjnej pełnomocnik powódki - powołując się na wyrok

Sądu Najwyższego z 8 lipca 2008 r., I PK 309/07 (OSNP 2009 nr 23-24, poz. 308) -

podniósł, że w sytuacji powódki pracownikowi przysługuje ochrona z art. 39 k.p., wo-

bec spełnienia przesłanek z art. 50 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poza osią-

gnięciem wieku emerytalnego do 31 grudnia 2008 r.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu wyrokiem z

14 maja 2010 r. […] zmienił zaskarżony wyrok i oddalił powództwo. Sąd Okręgowy

uznał za zasadny zarzut błędnego ustalenia przez Sąd Rejonowy, że w dniu wypo-

wiedzenia umowy o pracę powódka spełniała warunki do uzyskania tzw. emerytury

5

kolejowej. Zebrany w sprawie materiał dowodowy nie pozwalał na takie ustalenie.

Konsekwencją tego było błędne zastosowanie przez Sąd Rejonowy prawa material-

nego - art. 40 i art. 50 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, przez uznanie, że po-

wódka spełnia warunki upoważniające ją do przejścia na tzw. emeryturę kolejową,

oraz art. 39 k.p. przez przyjęcie, że powódka podlegała wynikającej z tego przepisu

ochronie przed wypowiedzeniem umowy o pracę. Sąd Rejonowy prawidłowo przyjął,

że obniżony wiek emerytalny przewidziany dla określonej przepisami prawa kategorii

osób jest dla nich normalnym wiekiem emerytalnym, wyznaczającym ochronę z art.

39 k.p. (wyrok Sądu Najwyższego z 29 lipca 1997 r., I PKN 227/97, OSNAPiUS 1998

nr 11, poz. 326). Sąd Rejonowy popełnił jednak błąd, pomijając istotną kwestię usta-

lenia treści prawa materialnego zawierającego przesłanki nabycia prawa do emerytu-

ry, czyli prawa materialnego, w oparciu o które należało ocenić, czy powódka podle-

ga przepisom o ustawowo obniżonym wieku emerytalnym. Sąd Rejonowy, nie wska-

zując podstawy prawnej rozstrzygnięcia, uznał za bezsporne między stronami, że

powódka spełniła te warunki, z czego wynika, że po ukończeniu 55 lat nabędzie

prawo do emerytury, a zatem jest chroniona przed wypowiedzeniem umowy o pracę

przez cztery lata poprzedzające osiągnięcie tego wieku, co nastąpi 5 września 2012

r.

Ustalając treść prawa materialnego, na podstawie którego należało ocenić,

czy powódka nabędzie prawo do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym, Sąd

Okręgowy stwierdził, że sytuację powódki jako osoby urodzonej po 31 grudnia 1948

r. a przed 1 stycznia 1969 r. (powódka urodziła się 5 września 1957 r.) reguluje art.

50 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, który wprawdzie odsyła do art. 40 tej

ustawy, ale tylko w zakresie określenia świadczenia, które art. 50 ust. 1 reguluje,

określając je jako to, o jakim mowa w art. 40, tj. emerytury kolejowej, oraz warunków

jego nabycia opisanych w art. 40, wprowadzając zarazem dodatkowe warunki prze-

widziane w pkt 1 i 2, a w tym ostatnim zawierając przesłankę, aby warunki do uzy-

skania emerytury określone w tym przepisie (tj. art. 50) pracownik spełnił do 31 grud-

nia 2008 r. W ocenie Sądu drugiej instancji, art. 40 ustawy o emeryturach i rentach z

FUS nie może stanowić samodzielnej podstawy prawnej do nabycia przez powódkę

prawa do emerytury, albowiem reguluje on sytuację osób urodzonych przed 1 stycz-

nia 1949 r. Powódka, jako osoba urodzona 5 września 1957 r., w dniu wypowiedze-

nia jej umowy o pracę (25 listopada 2009 r.) miała skończone 52 lata, nie spełniając

tym samym wymogu określonego przepisami prawa, tj. wszystkich przesłanek

6

uprawniających do emerytury w wieku obniżonym, wynikających z art. 50 ustawy o

emeryturach i rentach, ponieważ w dacie wskazanej przez ustawę nie nastąpiło

ukończenie przez nią wieku 55 lat, a tym samym nie podlegała ochronie z art. 39 k.p.

Sąd Okręgowy wyraził pogląd, że niespełnienie przez powódkę do 31 grudnia

2008 r. wszystkich warunków do uzyskania emerytury, które powinny być spełnione

do tej daty w myśl art. 50 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wyklucza

uznanie, że powódka mogła na podstawie tego przepisu przejść na emeryturę, w

związku z czym określony w nim wiek emerytalny 55 lat nie ma do niej zastosowania,

co w konsekwencji oznacza, że nie wyznacza on dla niej czteroletniego okresu

ochronnego, o którym mowa w art. 39 k.p., albowiem w chwili wypowiedzenia po-

wódce umowy o pracę (25 listopada 2009 r.) powódka nie znajdowała się w cztero-

letnim okresie przed dniem uzyskania uprawnień emerytalnych na podstawie art. 50

ustawy o emeryturach i rentach.

Sąd Okręgowy nie podzielił argumentu powódki, że potwierdzeniem przysłu-

gującej jej ochrony jest dotyczące takiej samej sytuacji orzeczenie Sądu Najwyższe-

go z 8 lipca 2008 r., I PK 309/07. Orzeczenie do dotyczy zupełnie innego stanu fak-

tycznego. Do powódki nie ma zastosowania art. 184 ustawy o emeryturach i rentach

z FUS. Powódka nie jest bowiem osobą, której dotyczy art. 184 ust. 1, ponieważ nie

dotyczy jej osiągnięcie wieku przewidzianego w art. 32, 33, 39 i 40. Przepisy art. 32,

33, 39 i 40, a zarazem art. 184 ust. 1 tej ustawy, dotyczą pracowników konkretnie w

nich wymienionych.

Powódka jest świadoma tego, że nie dotyczy jej art. 40 ustawy o emeryturach i

rentach z FUS, ponieważ w pozwie powoływała się na spełnianie warunków z art. 50

tej ustawy (jako osoba urodzona w 1957 r., czyli po 31 grudnia 1948 r. a przed 1

stycznia 1969 r.), również na rozprawie apelacyjnej powoływała się na to, że spełnia

warunki z art. 50 ustawy, poza osiągnięciem wieku emerytalnego do 31 grudnia 2008

r.

Sąd Okręgowy stwierdził, że wobec powódki nie ma zastosowania art. 184

ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, a więc także orzecznictwo dotyczące

wykładni tego przepisu, w tym wyrok Sądu Najwyższego z 8 lipca 2008 r., I PK

309/07, dotyczący osób określonych w art. 32 ust. 1 tej ustawy, tj. ubezpieczonych

urodzonych przed 1 stycznia 1949 r., będących pracownikami, o których mowa w ust.

2-3, zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Sy-

tuację powódki jako osoby urodzonej po 31 grudnia 1948 r. a przed 1 stycznia 1969

7

r. reguluje wyłącznie art. 50 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, który

wprawdzie odsyła do art. 40, ale tylko w zakresie określenia świadczenia, które re-

guluje art. 50 ust. 1 tej ustawy. Powódka nie będzie mogła przejść na tzw. emeryturę

kolejową na podstawie art. 50 tej ustawy, ponieważ nie została przez nią spełniona

określona w tym przepisie przesłanka, aby wiek emerytalny osiągnąć do 31 grudnia

2008 r., w związku z czym nie będzie mogła przejść na emeryturę po ukończeniu 5

września 2012 r. wieku 55 lat. Skoro w chwili wypowiedzenia powódce umowy o

pracę (w dniu 25 listopada 2009 r.) nie znajdowała się w czteroletnim okresie

ochronnym przed dniem uzyskania uprawnień emerytalnych, to takie wypowiedzenie

nie narusza art. 39 k.p. Brak jest podstawy prawnej do objęcia powódki ochroną z art.

39 k.p.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Okręgowego wniósł w imieniu powódki jej

pełnomocnik, zaskarżając wyrok ten w całości. Skarga kasacyjna została oparta na

podstawie naruszenia prawa materialnego: 1) przez błędną wykładnię i niewłaściwe

zastosowanie art. 184 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w wyniku przyjęcia, że przepis ten nie ma za-

stosowania do oceny sytuacji prawnej skarżącej, ponieważ nie zostały spełnione

wymagane tym przepisem przesłanki konieczne do nabycia uprawnień do emerytury;

2) przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 184 w związku z art. 40 i

art. 43 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubez-

pieczeń Społecznych oraz § 4 ust. 1 i 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lute-

go 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczegól-

nych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43, ze zm.), w wy-

niku przyjęcia, że pomimo ustalenia okresu zatrudnienia skarżącej na kolei wynoszą-

cego co najmniej 20 lat, okresu tego nie zalicza się do okresów zatrudnienia w

szczególnych warunkach, o których mowa w art. 184 ustawy o emeryturach i rentach

z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych; 3) przez niewłaściwe zastosowanie art. 39

k.p., polegające na wykluczeniu jego zastosowania do powódki i nieprzyznaniu jej

ochrony przed wypowiedzeniem umowy o pracę.

Skarżąca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów

postępowania.

Przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżąca uzasadniła tym, że w

sprawie występuje konieczność wykładni art. 184 w związku z art. 40 ustawy z dnia

8

17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

oraz w związku z § 4 ust. 1 i 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.

w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warun-

kach lub w szczególnym charakterze, przez rozstrzygnięcie, czy pracownikowi kole-

jowemu, urodzonemu po 31 grudnia 1948 r. a przed 1 stycznia 1969 r., któremu na

podstawie § 4 ust. 3 powołanego rozporządzenia okres zatrudnienia na kolei w ro-

zumieniu przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych i ich ro-

dzin został zaliczony do okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach, zalicza się

ten okres do okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach w rozumieniu art. 184

ust. 1 pkt 1 ustawy z o emeryturach i rentach z FUS, przez co pracownik ten, po

spełnieniu innych warunków z art. 184 tej ustawy, nabędzie uprawnienia emerytalne.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej pełnomocnik skarżącej podniósł, że z usta-

lonego w sprawie stanu faktycznego wynika, iż skarżąca od 1 sierpnia 1976 r. do 31

sierpnia 2009 r., czyli przez ponad 33 lata, była zatrudniona w Obwodzie Lecznictwa

Kolejowego w P. Była w związku z tym pracownikiem kolejowym. Bezsporne było

także, że na dzień 1 stycznia 1999 r. skarżąca posiadała co najmniej 20-letni okres

składkowy i nieskładkowy, jej okres zatrudnienia na kolei wynosił ponad 20 lat, a

zgodnie z § 4 ust. 1 i 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w

sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach

lub w szczególnym charakterze, okres pracy na kolei od 1 sierpnia 1976 r. do 31

października 1998 r. został skarżącej zaliczony do okresu pracy w szczególnych wa-

runkach (co zostało także potwierdzone w wydanym przez pracodawcę świadectwie

pracy dołączonym do pozwu).

W zaskarżonym wyroku Sąd Okręgowy przyjął, że art. 184 ust. 1 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS ma zastosowanie wyłącznie w odniesieniu do osób

wymienionych w art. 32, 33, 39, 40 tej ustawy. Sąd uznał, że skarżąca nie jest osobą,

o której mowa w art. 40 tej ustawy, ponieważ nie urodziła się przed 1 stycznia 1949

r., a stąd płynie wniosek, że nie ma wobec niej zastosowania także art. 184 ustawy.

Przyjęta przez Sąd Okręgowy wykładnia art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z

FUS jest błędna, ponieważ z jednej strony zastosowanie tego przepisu Sąd uzależnił

ogólnie od bycia pracownikiem wymienionym w art. 32, 33, 39, 40 ustawy, a z drugiej

strony - od osiągnięcia wieku przewidzianego w art. 32, 33, 39 i 40 tej ustawy. Tym-

czasem wykładnia językowa art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z FUS pozwala

na stwierdzenie, że uprawnienie emerytalne przysługuje ubezpieczonemu urodzo-

9

nemu po 31 grudnia 1948 r., jeżeli osiągnie on wiek przewidziany między innymi w

art. 40 tej ustawy i w dniu jej wejścia w życie, tj. z dniem 1 stycznia 1999 r., spełni

inne wymagane warunki (tzw. warunki stażowe) - okres zatrudnienia w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze wymaganym w przepisach dotychczaso-

wych (tj. w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szcze-

gólnym charakterze), okres składkowy i nieskładkowy, o którym mowa w art. 27 tej

ustawy i nie przystąpi do otwartego funduszu emerytalnego. Zdaniem pełnomocnika

skarżącej, art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Spo-

łecznych, znajduje zastosowanie nie tylko do uprawnionych wymienionych w art. 32,

33, 39, 40 tej ustawy, ale do każdego uprawnionego urodzonego po 31 grudnia 1948

r., przy założeniu spełnienia przez niego na dzień 1 stycznia 1999 r. warunków sta-

żowych, który wprawdzie nie osiągnął jeszcze wieku przewidzianego w art. 39, 33,

39, i 40, ale po osiągnięciu tego wieku i rozwiązaniu stosunku pracy nabędzie prawo

do emerytury.

Pełnomocnik skarżącej powołał się - między innymi - na wyrok Sądu Najwyż-

szego z 6 grudnia 2007 r., I UK 132/07 (LEX nr 621798), w którym przyjęto, że:

„prawo do emerytury na podstawie art. 184 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o eme-

ryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nabywa ubezpieczony,

który na dzień wejścia tej ustawy w życie spełnił określone w niej wymogi stażowe, a

po tej dacie osiągnął wymagany wiek, niezależnie od tego, czy w chwili osiągnięcia

tego wieku wykonywał pracę w szczególnych warunkach lub był pracownikiem wyko-

nującym inną pracę, czy też pozostawał w zatrudnieniu na innej podstawie niż stosu-

nek pracy bądź nie pozostawał w jakimkolwiek zatrudnieniu, z tym, że w przypadku

pozostawania w stosunku pracy emerytura uzależniona jest od jego rozwiązania.”

W ocenie pełnomocnika skarżącej, Sąd drugiej instancji stwierdzając, że skar-

żąca nie spełnia warunku urodzenia przed 1 stycznia 1949 r. i „nie jest osobą, której

dotyczy osiągnięcie wieku przewidzianego w art. 32, 33, 39, 40”, w konsekwencji nie

badał w ogóle czy skarżąca po osiągnięciu wieku przewidzianego w art. 40 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS nabędzie prawo do emerytury na podstawie art. 184 tej

ustawy, czy też nie, czym dokonał oczywiście błędnej wykładni tych przepisów.

Ustalenie przez Sąd Okręgowy, że przedstawiana przez skarżącą w pozwie i apelacji

podstawa nabycia prawa do emerytury - art. 50 ustawy o emeryturach i rentach z

FUS - jest błędna, nie zwalniało Sądu z dokonania ustalenia, w oparciu o zgłoszone

10

żądanie i bezsporny stan faktyczny, czy skarżącej przysługuje uprawnienie emerytal-

ne wynikające z innej normy prawnej niż przytoczona w pozwie lub na rozprawie

apelacyjnej. Dokonując wykładni art. 184 w związku z art. 40 ustawy o emeryturach i

rentach z FUS, Sąd Okręgowy stwierdził, że wobec skarżącej nie ma zastosowania

art. 184 ust. 1, ponieważ nie jest ona osobą, o której mowa w art. 40 - nie urodziła się

przed 1 stycznia 1949 r. Sąd drugiej instancji z góry założył, że w stosunku do skar-

żącej nie ma zastosowania art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych i nie sprawdził, czy poza osiągnięciem wieku określonego

w art. 40 ustawy spełnia ona inne wymagania uprawniające ją do nabycia emerytury

w wieku ustawowo obniżonym, czym naruszył art. 184 ustawy poprzez jego błędną

wykładnię i w konsekwencji niezastosowanie. Prawidłowa wykładnia art. 184 ust. 1

ustawy o emeryturach i rentach z FUS polega na przyjęciu, że przepis ten należy

stosować w stosunku do każdej osoby urodzonej po 31 grudnia 1948 r., która w dniu

wejścia w życie ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach, oprócz

osiągnięcia wymaganego wieku, spełniała inne wymagania przewidziane w tym

przepisie, a po osiągnięciu wymaganego wieku, co może nastąpić później, nabędzie

uprawnienie do emerytury. W art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest

mowa o okresach zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym cha-

rakterze wymaganych w przepisach dotychczasowych do nabycia prawa do emerytu-

ry, co oznacza również, że nie ma znaczenia czy uprawniony w chwili osiągnięcia

wieku uprawniającego do przejścia na emeryturę jest zatrudniony w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna ma uzasadnione podstawy. Sąd Okręgowy nie uwzględnił w

swoich rozważaniach, że powódka była przez ponad 30 lat zatrudniona w Obwodzie

Lecznictwa Kolejowego w P., który prawdopodobnie stanowił kolejową jednostkę or-

ganizacyjną (co wymaga jednak stanowczego ustalenia i oceny przy ponownym roz-

poznaniu sprawy). Skoro powódka była przez wiele lat zatrudniona na kolei, czyli w

szczególnym charakterze, miało to oczywisty wpływ na nabycie przez nią uprawnień

do tzw. emerytury kolejowej jako emerytury przysługującej pracownikowi w wieku

ustawowo obniżonym. Niższy od powszechnego wiek emerytalny pracowników za-

trudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest dla nich

11

normalnym ustawowym wiekiem emerytalnym, a to z kolei sprawia, że tacy pracow-

nicy w okresie czterech lat przed osiągnięciem wieku emerytalnego właściwego dla

tych kategorii zatrudnienia korzystają ze szczególnej ochrony prawnej przewidzianej

w art. 39 k.p. (por. wyrok Sądu Najwyższego z 11 lipca 2007 r., III PK 19/07, LEX nr

611832). Do grupy pracowników nabywających prawo do emerytury w wieku usta-

wowo obniżonym niewątpliwie należą pracownicy kolejowi (por. art. 11 ustawy z dnia

28 kwietnia 1983 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych i ich rodzin

- Dz.U. Nr 23, poz. 99, ze zm.; § 4 ust. 1 i 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7

lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szcze-

gólnych warunkach lub w szczególnym charakterze; wreszcie art. 40 ustawy z dnia

17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych).

Do sytuacji powódki (urodzonej 5 września 1957 r.) miał bezpośrednio zasto-

sowanie art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, stanowiący, że ubezpieczo-

nym urodzonym po dniu 31 grudnia 1948 r. przysługuje emerytura po osiągnięciu

wieku przewidzianego w art. 32, 33, 39 i 40 tej ustawy, jeżeli w dniu wejścia w życie

ustawy osiągnęli: 1) okres zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczegól-

nym charakterze wymaganym w przepisach dotychczasowych do nabycia prawa do

emerytury w wieku niższym niż 60 lat - dla kobiet i 65 lat - dla mężczyzn oraz 2)

okres składkowy i nieskładkowy, o którym mowa w art. 27 ustawy, czyli wynoszący

co najmniej 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn. Emerytura, o której mowa w art.

184 ust. 1 ustawy, przysługuje pod warunkiem nieprzystąpienia do otwartego fundu-

szu emerytalnego albo złożenia wniosku o przekazanie środków zgromadzonych na

rachunku w otwartym funduszu emerytalnym, za pośrednictwem Zakładu Ubezpie-

czeń Społecznych, na dochody budżetu państwa oraz rozwiązania stosunku pracy -

w przypadku ubezpieczonego będącego pracownikiem.

Odesłanie w art. 184 do art. 40 ustawy o emeryturach i rentach z FUS (doty-

czącego warunków nabycia prawa do tzw. emerytury kolejowej) ma tylko takie zna-

czenie, że potwierdza konieczność osiągnięcia przez pracownika kolejowego w dniu

wejścia w życie ustawy (czyli 1 stycznia 1999 r.): 1) okresu zatrudnienia w szczegól-

nych warunkach lub w szczególnym charakterze wymaganym do nabycia prawa do

emerytury w wieku wynoszącym 55 lat dla kobiet i 60 lat dla mężczyzn oraz 2) okresu

składkowego i nieskładkowego, wynoszącego co najmniej 20 lat dla kobiety i 25 lat

dla mężczyzny, w tym co najmniej 15 lat zatrudnienia na kolei, łącznie z okresami

równorzędnymi i zaliczalnymi do okresów zatrudnienia na kolei, o których mowa w

12

art. 44-45 ustawy. Z odesłania tego nie wynika natomiast w żaden sposób, że warun-

kiem nabycia prawa do tzw. emerytury kolejowej jest osiągnięcie przez ubezpieczo-

nego w dniu wejścia w życie ustawy o emeryturach i rentach z FUS (czyli 1 stycznia

1999 r.) wieku wynoszącego 55 lat dla kobiet i 60 lat dla mężczyzn.

Warunkiem nabycia uprawnień emerytalnych według art. 184 ustawy jest

spełnienie wyłącznie przesłanki stażu (tj. okresu zatrudnienia w szczególnych warun-

kach lub w szczególnym charakterze oraz okresu składkowego i nieskładkowego)

przed dniem 1 stycznia 1999 r. Brak w treści art. 184 ustawy przesłanki końcowej

daty spełnienia pozostałych warunków nabycia uprawnień emerytalnych (np. ko-

nieczności osiągnięcia ustawowego wieku emerytalnego najpóźniej 31 grudnia 2008

r.) sprawia, że ubezpieczeni, którzy w chwili wejścia w życie ustawy o emeryturach i

rentach z FUS posiadali wymagany okres zatrudnienia i opłacania składek (okres

ubezpieczenia), mogą realizować prawo do emerytury na dotychczasowych („sta-

rych”) zasadach, nawet w razie osiągnięcia wieku emerytalnego określonego między

innymi w art. 40 ustawy dopiero po 31 grudnia 2008 r., jeżeli nie przystąpili do OFE i

rozwiązali stosunek pracy z chwilą osiągnięcia tego wieku.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego, dotyczącym wykładni art. 184 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS, wyjaśniono, że przepis ten ustanawia własne (odrębne)

przesłanki powstania uprawnień emerytalnych, a zwrot „po osiągnięciu wieku przewi-

dzianego w art. 32, 33, 39 i 40” odnosi się wyłącznie do wieku emerytalnego określo-

nego w tych przepisach, jednak bez odwoływania się do pozostałych warunków

związanych z wiekiem. Ze względu na to, prawo do emerytury na podstawie art. 184

ustawy o emeryturach i rentach z FUS (w przypadku pracownika kolejowego - w

związku z art. 40 i nast. tej ustawy) nabywa ubezpieczony, który na dzień 1 stycznia

1999 r. legitymował się wymaganym okresem ogólnym i szczególnym (okresem za-

trudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze oraz okresem

składkowym i nieskładkowym), natomiast wiek emerytalny osiągnął lub osiągnie po

tej dacie, także już po 31 grudnia 2008 r., niezależnie od tego, czy w chwili dożycia

55 lat (kobieta) lub 60 lat (mężczyzna) miał jeszcze status pracownika zatrudnionego

w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze albo w ogóle miał status

pracownika, czy też wykonywał inne zajęcie zarobkowe (np. prowadził działalność

gospodarczą) albo nie był zatrudniony (por. uchwałę Sądu Najwyższego z 8 lutego

2007 r., II UZP 14/06, OSNP 2007 nr 13-14, poz. 199; wyroki Sądu Najwyższego z

18 lipca 2007 r., I UK 62/07, OSNP 2008 nr 17-18, poz. 269 i z 26 lipca 2007 r., II UK

13

285/06, OSNP 2008 nr 17-18, poz. 270). Prawo do emerytury na podstawie art. 184

ustawy o emeryturach i rentach z FUS nabywa ubezpieczony, który na dzień wejścia

tej ustawy w życie spełniał określone w tym przepisie wymagania stażowe, a dopiero

po tej dacie osiągnął wymagany wiek, niezależnie od tego, czy w chwili osiągnięcia

tego wieku wykonywał pracę w szczególnych warunkach lub był pracownikiem wyko-

nującym inną pracę uprawniającą do nabycia emerytury w wieku obniżonym (np.

pracę na kolei), czy też pozostawał w zatrudnieniu na innej podstawie niż stosunek

pracy bądź nie pozostawał w jakimkolwiek zatrudnieniu, z tym że w przypadku pozo-

stawania w stosunku pracy emerytura uzależniona jest od jego rozwiązania (por.

uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 6 grudnia 2007 r., I UK 132/07, LEX nr

621798).

W art. 184 w związku z art. 40 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, obejmu-

jącym stany faktyczne zastane w dniu jego wejścia w życie, ustawodawca osobno i w

sposób szczególny uregulował sytuację prawną ubezpieczonych pracowników kole-

jowych urodzonych po 31 grudnia 1948 r. i osobom, które w dniu wejścia w życie tej

ustawy (1 stycznia 1999 r.) wykazały okres zatrudnienia w tym szczególnym charak-

terze (pracownika kolejowego), wymaganym w przepisach dotychczasowych do na-

bycia prawa do emerytury w wieku niższym niż 60 lat dla kobiet i 65 lat dla męż-

czyzn, oraz okres składkowy i nieskładkowy określony w art. 27 ustawy (co najmniej

20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn), zagwarantował prawo nabycia emerytury po

osiągnięciu wieku przewidzianego w art. 40 ustawy, niezależnie od tego, kiedy pra-

cownik osiągnie ten wiek (w jakim czasie po wejściu w życie ustawy o emeryturach i

rentach z FUS ukończy 55 lat kobieta i 60 lat mężczyzna). Dodatkowo, co jest oczy-

wiste dla tej grupy wiekowej, ustawodawca postawił warunek nieprzystąpienia do

otwartego funduszu emerytalnego, a także rozwiązania stosunku pracy z chwilą

osiągnięcia wieku emerytalnego i nabycia uprawnień emerytalnych.

Doniosłość i racja przytoczonej regulacji została dostrzeżona przez Sąd Naj-

wyższy, który uznał art. 184 ustawy o emeryturach i rentach za samoistną podstawę

prawa do emerytury w oderwaniu od chwili osiągnięcia wieku emerytalnego (por. po-

wołane wcześniej orzeczenia: uchwałę z 8 lutego 2007 r., II UZP 14/06, wyrok z 18

lipca 2007 r., I UK 62/07, a także wyrok z 6 grudnia 2007 r., I UK 132/07). W uchwale

z 8 lutego 2007 r., II UZP 14/06, Sąd Najwyższy stwierdził, że ubezpieczeni, do któ-

rych ma zastosowanie art. 184 ustawy, mogą realizować prawo do emerytury na „sta-

rych” zasadach po osiągnięciu wieku emerytalnego, nawet jeżeli ten wiek osiągną już

14

po dniu 31 grudnia 2007 r. (potem przesunięto ten okres do 31 grudnia 2008 r.). Sąd

Najwyższy dostrzegł, że pogląd o ustanowieniu w art. 184 ustawy odrębnej kategorii

ubezpieczonych znajduje potwierdzenie w art. 24 ustawy, w którym ubezpieczeni

urodzeni po 31 grudnia 1948 r., zatrudnieni w szczególnych warunkach lub w szcze-

gólnym charakterze, zostali wyłączeni z regulacji emerytur pomostowych. W wyroku

z 8 lipca 2008 r., I PK 309/07 (OSNP 2009 nr 23-24, poz. 308) Sąd Najwyższy po-

twierdził przewidzianą w art. 39 k.p. ochronę pracownika, który spełnił do 31 grudnia

1998 r. tylko warunek stażu emerytalnego, a nie osiągnął jeszcze wieku emerytal-

nego. Wbrew poglądowi Sądu Okręgowego, to ostatnie orzeczenie może mieć bez-

pośrednie zastosowanie w rozpoznawanej sprawie do sytuacji powódki, ponieważ

dotyczy analogicznego problemu prawnego do tego, który stanowił przedmiot rozwa-

żań i rozstrzygnięć w niniejszej sprawie.

Sytuacja osób wymienionych w art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z

FUS, opisywana w doktrynie jako ekspektatywa prawa podmiotowego, polega na

spełnieniu się tylko części stanu faktycznego koniecznego do nabycia prawa, które

poprzedza i zabezpiecza przyszłe prawo podmiotowe. Uwzględnianie ochrony praw

w trakcie nabywania, aprobowane w orzecznictwie ETS (por. wyrok z 3 października

2002 r., Ángel Barreira Pérez, sprawa C-347/00, ECR 2002 s. I-08191), znajdowało

wyraz także w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. uchwałę składu siedmiu sę-

dziów z 27 kwietnia 2000 r., III ZP 2/00, OSNAPiUS 2000 nr 16, poz. 620 oraz wyroki

z 4 grudnia 2003 r., I PK 111/03, OSNP 2004 nr 21, poz. 368, z 24 września 2004 r.,

II PK 25/04, OSNP 2005 nr 10, poz. 141 i wcześniejszy z 19 listopada 1993 r., II URN

47/93, OSNCP 1994 nr 5 poz. 117). Także Trybunał Konstytucyjny stosunkom tym

niejednokrotnie dawał ochronę, jeżeli miały postać ekspektatywy maksymalnie

ukształtowanej, czyli sytuacji prawnej, która spełnia zasadniczo wszystkie przesłanki

ustawowe nabycia prawa do emerytury pod rządami dawnej ustawy, bez względu na

stosunek do niej ustaw późniejszych. Trybunał uznawał je za postaci praw podmio-

towych, do których znajduje zastosowanie ochrona praw nabytych (por. wyroki z 30

listopada 1988 r., K 1/88, OTK 1988 nr 1, poz. 6, z 22 czerwca 1999 r., K 5/99, OTK

1999 nr 5, poz. 100, z 23 listopada 1998 r., SK 7/98, OTK 1998 nr 7, poz. 114 i

przede wszystkim orzeczenie z 11 lutego 1992 r., K 14/91, OTK 1992 nr 1, poz. 7).

Uwzględniając, że ochrona ekspektatywy może wynikać z jej istoty, lecz także

zyskiwać wzmocnienie w prawie, należy stwierdzić, że funkcję takiego wzmocnienia

spełnił art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wobec pozostających w toku

15

stosunków nabywania prawa do emerytury z tytułu wykonywania zatrudnienia w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze przed dniem 1 stycznia

1999 r. W przepisie tym ustawodawca utrwalił sytuację osób, które w dniu wejścia w

życie ustawy (1 stycznia 1999 r.) wypełniły warunki stażu szczególnego i ogólnego i

potwierdził ich przyszłe prawo do emerytury w wieku wcześniejszym; przez wydanie

tego przepisu nastąpił stan związania, tj. zobowiązania się przez Państwo do po-

wstrzymania się od jakiejkolwiek ingerencji w istniejące prawo tymczasowe (por.

uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 23 kwietnia 2010 r., II UK 313/09, LEX nr

604213).

Celem ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych było wprowadzenie stabilnego systemu ubezpieczeń

społecznych, w którym urzeczywistnione zostałoby prawo do zabezpieczenia spo-

łecznego w istniejących warunkach demograficznych i gospodarczych poprzez

wprowadzenie efektywnego systemu emerytalno-rentowego, opartego na jednolitych

zasadach dla wszystkich ubezpieczonych. Stworzenie w poprzednio obowiązującym

systemie ubezpieczeń społecznych zbyt szerokich możliwości wcześniejszego prze-

chodzenia na emeryturę i obniżenie wieku emerytalnego dla szeregu grup zawodo-

wych pogłębiało bowiem trudności z zapewnieniem równowagi finansowej dotych-

czasowego systemu. Reforma systemu emerytalno-rentowego miała zatem na celu

między innymi ograniczenie zakresu podmiotowego wcześniejszego przechodzenia

na emeryturę i ujednolicenie wieku emerytalnego.

Nowy system emerytalny musiał przewidywać rozwiązania przejściowe przy

zachowaniu „zasady ewolucyjnego kształtowania uprawnień emerytalnych”, które

wymagały uwzględnienia praw wcześniej nabytych lub ich uzasadnionych ekspekta-

tyw, znajdujących pokrycie w składkach na ubezpieczenie emerytalne. Dopiero taki

sposób realizacji założeń ustawy o emeryturach i rentach z FUS mógł być uznany za

zgodny z wartościami i normami konstytucyjnymi.

Zawarty w przepisach przejściowych ustawy o emeryturach i rentach z FUS

art. 184 dotyczy tych ubezpieczonych urodzonych po 31 grudnia 1948 r., którzy w

dniu wejścia ustawy w życie (1 stycznia 1999 r.) osiągnęli: 1) okres zatrudnienia w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wymagany w przepisach

dotychczasowych do nabycia prawa do emerytury w wieku niższym niż 60 lat dla ko-

biet i 65 lat dla mężczyzn oraz 2) okres składkowy i nieskładkowy, o którym mowa w

art. 27 (co najmniej 20 lat dla kobiet i co najmniej 25 lat dla mężczyzn). Takim ubez-

16

pieczonym przysługuje emerytura po osiągnięciu wieku przewidzianego w art. 32, 33,

39 i 40 ustawy, pod warunkiem nieprzystąpienia do otwartego funduszu emerytalne-

go oraz rozwiązania stosunku pracy - w przypadku ubezpieczonego będącego pra-

cownikiem. Odnosi się on do tych ubezpieczonych urodzonych poczynając od 1

stycznia 1949 r., którzy w dniu wejścia ustawy w życie nie osiągnęli jeszcze wyma-

ganego wieku emerytalnego, lecz w całości spełnili do tej daty ustawowo określone

wymagania stażowe, a przez to ich uprawnienie emerytalne na podstawie dotych-

czasowych zasad znajdowało pokrycie w odprowadzonych do 31 grudnia 1998 r.

składkach na ubezpieczenie społeczne. Tacy ubezpieczeni mogą zatem realizować

prawo do emerytury na dotychczasowych zasadach, po osiągnięciu wieku emerytal-

nego określonego w art. 32, 33, 39 i 40 ustawy, nawet jeśli wiek ten osiągną po 31

grudnia 2008 r. (por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 6 grudnia 2007 r., I

UK 132/07, LEX nr 621798).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że ochronie przed wypo-

wiedzeniem umowy o pracę przewidzianej w art. 39 k.p. podlega pracownik, któremu

brakuje nie więcej niż cztery lata do osiągnięcia wieku emerytalnego wskazanego w

art. 184 ust. 1 ustawy z o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecz-

nych, jeżeli z osiągnięciem tego wieku nabędzie prawo do emerytury z tytułu pracy w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze na podstawie tego przepisu

(por. np. wyrok z 9 marca 2009 r., I PK 180/08, OSNP 2010 nr 19-20, poz. 236, wy-

rok z 8 lipca 2008 r., I PK 309/07, OSNP 2009 nr 23-24, poz. 308). Ochronie przewi-

dzianej w art. 39 k.p. podlega pracownik, który spełnił do 31 grudnia 1998 r. jedynie

warunek stażu emerytalnego (w tym wymaganego okresu pracy w warunkach szcze-

gólnych lub w szczególnym charakterze oraz okresu składkowego i nieskładkowego)

uprawniający go do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym na podstawie art.

184 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, choćby wiek emerytalny przewidziany w

tym przepisie, z którego osiągnięciem nabędzie prawo do emerytury z tytułu pracy w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, miał osiągnąć dopiero po

31 grudnia 1998 r. (a nawet po 31 grudnia 2008 r.).

Zgodnie z art. 39 k.p. pracodawca nie może wypowiedzieć umowy o pracę

pracownikowi, któremu brakuje nie więcej niż cztery lata do osiągnięcia wieku eme-

rytalnego, jeżeli okres zatrudnienia umożliwia mu uzyskanie prawa do emerytury z

osiągnięciem tego wieku. Sposób rozumienia powyższego zakazu wypowiedzenia

umowy o pracę pracownikowi w wieku przedemerytalnym oparty jest na poglądzie,

17

że przez określony w tym przepisie wiek emerytalny należy rozumieć wiek określony

w przepisach emerytalnych, zezwalający na uzyskanie uprawnień w normalnym try-

bie. Nie jest nim natomiast wiek, który w świetle przepisów szczególnych daje tylko

możliwość przejścia na wcześniejszą emeryturę (por. wyrok Sądu Najwyższego z 11

lipca 2007 r., III PK 19/07, LEX nr 611832).

Pojęcie wieku emerytalnego jest ustawową kategorią prawa ubezpieczeń spo-

łecznych, co oznacza, że ustawodawca określa w tym dziale prawa wiek emerytalny,

którego granice - de lege lata - są uwarunkowane nie tylko kategorią płci, ale również

rodzajami zatrudnienia, które preferują wykonujących je pracowników do skorzysta-

nia z uprawnień emerytalnych w obniżonym wieku emerytalnym, uznanym przez

ustawodawcę za normalny wiek emerytalny dla ściśle określonych kategorii zatrud-

nienia. W obowiązującym stanie prawnym ustawowym wiekiem emerytalnym jest

wiek uprawniający do przejścia na emeryturę na podstawie przepisów ustawy o eme-

ryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Ustawa ta określa jednolity

wiek emerytalny w zależności od płci pracownika, wynoszący dla kobiety 60, a dla

mężczyzny 65 lat. Równocześnie przewiduje możliwość wcześniejszego przejścia na

emeryturę, przed osiągnięciem tzw. powszechnego wieku emerytalnego. Dotyczy to

np. górników, pracowników kolejowych i innych pracowników, o których mowa w art.

32 ust. 2 i 3 tej ustawy, zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze. Możliwość taka dotyczy bezwarunkowo ubezpieczonych urodzonych

przed 1 stycznia 1949 r. oraz warunkowo ubezpieczonych urodzonych po 31 grudnia

1948 r. a przed 1 stycznia 1969 r. Wiek emerytalny dla pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, rodzaje prac lub stanowisk

oraz warunki, na podstawie których osobom tym przysługuje prawo do emerytury,

ustala się na podstawie przepisów dotychczasowych, które zawiera rozporządzenie

Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr

8, poz. 43 ze zm.). Niższy od powszechnego wiek emerytalny pracowników zatrud-

nionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest dla nich

normalnym ustawowym wiekiem emerytalnym, a to z kolei sprawia, że tacy pracow-

nicy w okresie czterech lat przed osiągnięciem wieku emerytalnego właściwego dla

tych kategorii zatrudnienia korzystają ze szczególnej ochrony prawnej przewidzianej

w art. 39 k.p. (por. także wyrok Sądu Najwyższego z 9 lutego 2006 r., II PK 159/05,

OSNP 2007 nr 1-2, poz. 3).

18

Do powódki ma zastosowanie art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Ponieważ przepis ten dotyczy również pracowników kolejowych (o czym świadczy

odesłanie do art. 40 tej ustawy) i odwołuje się do regulacji określających wiek eme-

rytalny tej kategorii ubezpieczonych (art.40), konsekwentnie przyjąć należy, że pra-

cownik kolejowy, któremu w chwili wypowiedzenia brakowało nie więcej niż cztery

lata do osiągnięcia wieku emerytalnego określonego w tym przepisie (55 lat dla ko-

biety) i któremu odpowiednio długi okres zatrudnienia umożliwia uzyskanie emerytury

kolejowej z chwilą osiągnięcia wieku emerytalnego, podlega ochronie przewidzianej

w art. 39 k.p. (por. także wyrok Sądu Najwyższego z 26 lipca 2007 r., II UK 285/06,

OSNP 2008 nr 17-18, poz. 270). Przeciwne stanowisko Sądu Okręgowego narusza

przepisy powołane w skardze kasacyjnej.

Z dosłownego brzmienia art. 39 k.p. wynika, że ochroną objęty jest pracownik,

który z chwilą osiągnięcia wieku emerytalnego (odpowiedniego dla swojego rodzaju

zatrudnienia) będzie miał wynikającą z obowiązujących przepisów prawa możliwość

uzyskania prawa do emerytury. Na możliwość uzyskania emerytury składają się po-

zostałe - obok wieku emerytalnego - warunki prawa do tego świadczenia, a nie jedy-

nie okres zatrudnienia (okres składkowy i nieskładkowy), choć tylko on został wymie-

niony w tym przepisie. W przypadku emerytury z tytułu pracy na kolei (traktowanej

jako praca w szczególnym charakterze) jej przesłanki zależą od daty urodzenia

ubezpieczonego. Prawo do tej emerytury ubezpieczonych urodzonych przed 1 stycz-

nia 1949 r. jest uzależnione od osiągnięcia określonego wieku oraz wymaganego

okresu zatrudnienia - w tym okresu zatrudnienia na kolei (art. 40 ustawy o emerytu-

rach i rentach z FUS). Młodsi ubezpieczeni, urodzeni po 31 grudnia 1948 r. a przed 1

stycznia 1969 r., muszą się legitymować dodatkowym warunkami, a mianowicie wy-

magane jest, aby nie przystąpili do otwartego funduszu emerytalnego albo złożyli

wniosek o przekazanie środków zgromadzonych na rachunku w otwartym funduszu

emerytalnym na dochody budżetu państwa, a ponadto, aby spełnili warunki do uzy-

skania emerytury do 31 grudnia 2008 r. Natomiast jeszcze młodsi, którzy osiągną

wiek emerytalny dopiero po 31 grudnia 2008 r. i są pracownikami, dla uzyskania

emerytury dodatkowo muszą rozwiązać stosunek pracy (art. 184 ust. 2). Przystąpie-

nie do otwartego funduszu emerytalnego wyklucza uzyskanie prawa do emerytury z

tytułu pracy w warunkach szczególnych lub w szczególnym charakterze grupy ubez-

pieczonych urodzonych po 31 grudnia 1948 r. Warunek rozwiązania stosunku pracy

nie został ograniczony czasowo. Ma on charakter „zawieszający” powstanie prawa

19

do emerytury i uzależniony jest wyłącznie od woli pracownika (ubezpieczonego).

Stąd osiągnięcie wieku emerytalnego - po spełnieniu pozostałych przesłanek - umoż-

liwi mu uzyskanie prawa do emerytury, jeżeli jednocześnie rozwiąże stosunek pracy.

Dlatego należy przyjąć, że pracownik, który spełnił do 31 grudnia 1998 r. warunek

stażu emerytalnego (w tym okresu pracy w szczególnym charakterze, np. jako pra-

cownik kolejowy, oraz okresu składkowego i nieskładkowego) uprawniający go do

emerytury w obniżonym wieku emerytalnym i który wiek ten osiągnie dopiero po 31

grudnia 2008 r., ma możliwość nabycia uprawnień do emerytury na podstawie art.

184 ustawy o emeryturach i rentach z FUS pod warunkiem rozwiązania stosunku

pracy, a zatem w okresie przed osiągnięciem tego wieku podlega ochronie przewi-

dzianej w art. 39 k.p.

W uzupełnieniu powyższych uwag należy dodać, że przyjęcie, iż wiekiem eme-

rytalnym dla powódki jest 55 lat oznacza, że ochrona ustalona w art. 39 k.p. zakoń-

czy się z chwilą ukończenia przez powódkę 55 lat - nawet jeśli stosunek pracy nie

zostanie rozwiązany. Nie będzie ona mogła ponownie skorzystać z tej ochrony na 4

lata przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego (60 lat), bowiem

ochrona ta przysługuje pracownikowi tylko jeden raz (por. wyrok Sądu Najwyższego

z 28 marca 2002 r., I PKN 141/01, OSNP 2004 nr 5, poz. 86).

Mając na uwadze powyższe, Sąd Najwyższy na mocy art. 39815

§ 1 k.p.c. orzekł

jak w sentencji wyroku.

========================================