II UK 326/10

Sygn. akt II UK 326/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 maja 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Katarzyna Gonera

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z wniosku J. M.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P.

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 5 maja 2011 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 6 lipca 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 6

lipca 2010 r. oddalił apelację ubezpieczonego od wyroku Sądu Okręgowego w P. z

2

dnia 12 stycznia 2010 r., oddalającego odwołanie J. M. od decyzji Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w P. z dnia 31 marca 2009 r. odmawiającej

prawa do emerytury w wieku obniżonym z tytułu pracy w warunkach szczególnych.

Sąd odwoławczy zaakceptował ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji,

zgodnie z którymi wnioskodawca był zatrudniony:

1. od 1 sierpnia 1968 r. do 15 marca 1972 r. w Przedsiębiorstwie Budownictwa

Rolniczego w C. jako kierownik budowy;

2. od 16 marca 1972 r. do 28 lutego 1977 r. w P. Przedsiębiorstwie

Budowlanym w P. na stanowisku kierownika budowy;

3. od 1 marca 1977 r. do 31 sierpnia 1977 r. w Spółdzielni Mieszkaniowej w C.

jako kierownik Zakładu Remontowo – Budowlanego;

4. od 1 września 1977 r. do 30 listopada 1978 r. w Zakładzie Projektowania i

Usług Inwestycyjnych „I.” WSM w P. na stanowisku specjalisty do spraw

ogólnobudowlanych;

5. od 1 grudnia 1978 r. do 31 marca 1979 r. w Kombinacie Budownictwa

Komunalnego w P. – Zakładzie Budownictwa Komunalnego w C. – jako

zastępca dyrektora do spraw technicznych;

6. od 1 kwietnia 1979 r. do 23 listopada 1981 r. w Wojewódzkim

Przedsiębiorstwie Turystycznym „N.” w P. na stanowisku kierownika grupy

remontowo – budowlanej;

7. od 2 maja 1983 r. do 30 września 1989 r. w Zakładzie Murarskim J. M. na

stanowisku rzemieślnika;

8. od 1 października 1989 r. do 31 sierpnia 1994 r. w Zakładzie Murarskim S.

M. jako pełnomocnik właściciela pełniący funkcje kierownika budowy,

kierownika zespołu budów; od 1 stycznia 1990 r. podlegał ubezpieczeniu

społecznemu jako osoba współpracująca ze S. M.;

9. od 1 lipca 1999 r. do 30 września 2001 r. w Zakładzie Remontowo –

Budowlanym S. M. na stanowisku pełnomocnika właściciela (sprawowanie

nadzoru technicznego z tytułu posiadanych uprawnień budowlanych).

Sąd odwoławczy zaakceptował też, dokonaną na podstawie wyczerpująco

opisanych zadań ubezpieczonego w poszczególnych zakładach pracy, ocenę Sądu

Okręgowego o braku podstaw do uznania, że ubezpieczony wykonywał pracę w

3

szczególnych warunkach w tych zakładach pracy, które z uwagi na charakter

zatrudnienia wnioskodawca wskazywał jako miarodajne do poczynienia takiego

ustalenia, tj.: Przedsiębiorstwie Budownictwa Rolniczego w C., P. Przedsiębiorstwie

Budowlanym, Kombinacie Budownictwa Komunalnego w P., Wojewódzkim

Przedsiębiorstwie Turystycznym w P. i w Przedsiębiorstwie I. w P. Stanowiska,

jakie ubezpieczony zajmował u tych pracodawców wiązały się bowiem z

koniecznością wykonywania w szerokim zakresie obowiązków organizacyjnych,

niezwiązanych z dozorem inżynieryjno – technicznym w warunkach bezpośrednio

narażających na szkodliwe dla zdrowia czynniki, co uniemożliwiało mu

sprawowanie dozoru stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. Powołując się na

utrwalone poglądy judykatury, Sąd drugiej instancji wskazał, że czynności ogólnie

pojętego nadzoru lub kontroli w procesie produkcji wykonywanej w tych wydziałach

i oddziałach, w których zatrudnieni są pracownicy wykonujący prace w warunkach

szczególnych - w rozumieniu poz. 24 działu XIV Wykazu A, stanowiącego załącznik

do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.; dalej jako: „rozporządzenie”)

– to wyłącznie te czynności, które wykonywane są w warunkach bezpośrednio

narażających na szkodliwe dla zdrowia czynniki, a więc polegające na

bezpośrednim nadzorze i bezpośredniej kontroli procesu pracy w szczególnych

warunkach. Od powyższej zasady istnieją odstępstwa, ale dotyczące wyłącznie

tych czynności, które są ściśle związane ze sprawowanym dozorem i stanowią jego

immanentną cechę, jak np. sporządzanie dokumentacji dotyczącej dozoru i będącej

jego integralną cechą. Jeżeli natomiast pracownik, tak jak wnioskodawca, obok

zadań typowo dozorowych wykonuje w szerokim zakresie także inne zadania

organizacyjne z tym dozorem niezwiązane, to brak jest podstaw do stwierdzenia, że

dozór inżynieryjno – techniczny był wykonywany w pełnym wymiarze czasu pracy,

co jest warunkiem niezbędnym dla nabycia prawa do emerytury w wieku obniżonym

(art. 32 ust. 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych; jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze

zm.; dalej jako: „ustawa emerytalna” i § 2 ust. 1 rozporządzenia).

4

Według Sądu Apelacyjnego, nie jest okresem pracy w szczególnych

warunkach także wykonywanie przez ubezpieczonego własnej działalności

gospodarczej od 2 maja 1983 r. do 30 września 1989 r., jak również okres

zatrudnienia w Zakładzie Murarskim S. M. od 1 października 1989 r. do 31 sierpnia

1994 r., gdyż wnioskodawca podlegał wówczas ubezpieczeniu jako osoba

współpracująca ze S. M., a możliwość nabycia prawa do emerytury z tytułu pracy w

warunkach szczególnych dotyczy wyłącznie pracowników.

W konsekwencji Sąd drugiej instancji za prawidłowe uznał stanowisko Sądu

Okręgowego, że wnioskodawca nie wykazał co najmniej 15 – letniego okresu pracy

w warunkach szczególnych, co jest niezbędnym warunkiem uzyskania prawa do

emerytury w wieku obniżonym w myśl art. 32 ust. 1 ustawy emerytalnej.

Ubezpieczony wywiódł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego,

opierając ją na naruszeniu:

1. art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c., przez wadliwe uzasadnienie

wyroku, w którym przy dokonywaniu ustaleń faktycznych powołano jedynie

część materiału dowodowego, z pominięciem niektórych dowodów;

2. art. 232 w związku z art. 391 k.p.c. przez niedopuszczenie

zawnioskowanego przez ubezpieczonego w apelacji dowodu z danych

ewidencji ludności, na okoliczność miejsca zamieszkania S. M. i J. M. w

okresie od 1 października 1989 r. do 31 sierpnia 1994 r., które to uchybienie

doprowadziło do niewłaściwego zastosowania w stosunku do skarżącego

przepisów art. 26 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu

społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin i

art. 4 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i

finansowaniu ubezpieczeń społecznych, a w konsekwencji również

przepisów art. 32 ustawy emerytalnej w związku z § 2 ust. 1, § 3 i § 4 ust. 1

rozporządzenia;

3. § 2 ust. 1 rozporządzenia przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu,

że na stanowiskach pracy, o których mowa w wykazie A dziale XIV poz. 24,

okresami pracy uzasadniającymi prawo do emerytury są okresy, w których

praca w szczególnych warunkach jest wykonywana stale i w pełnym

5

wymiarze czasu pracy, bez możliwości uwzględnienia jakichkolwiek przerw

w jej wykonywaniu;

4. art. 32 ustawy emerytalnej oraz § 1 i § 4 rozporządzenia przez błędną ich

wykładnię polegająca na przyjęciu, że pracownikiem w rozumieniu tych

przepisów jest osoba objęta ubezpieczeniami społecznymi z tytułu stosunku

pracy, a nie osoba, o której mowa w art. 2 k.p.;

5. art. 32 ustawy emerytalnej w związku z § 2 ust. 1, § 3 i § 4 ust. 1

rozporządzenia przez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu,

że ubezpieczony nie wykonywał pracy w warunkach szczególnych przez 15

lat.

Stawiając takie zarzuty, skarżący wniósł o uchylenie wyroku Sądu

Apelacyjnego, uchylenie wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy Sądowi

pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania, względnie uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego, jak również wyroku

Sądu Okręgowego, a także zmianę decyzji ZUS przez przyznanie ubezpieczonemu

prawa do emerytury.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacyjny zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w związku art. 391 § 1 k.p.c.

został uzasadniony w ten sposób, że Sąd Apelacyjny nie wyjaśnił podstawy

faktycznej wyroku, przede wszystkim nie wskazał, na jakich dowodach się oparł i

dlaczego nie uznał dowodów przeciwnych, co uniemożliwia kontrolę kasacyjną

orzeczenia. W taki sposób uzasadniony zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w

związku art. 391 § 1 k.p.c. nie może prowadzić do uwzględnienia skargi kasacyjnej.

Nie ulega wątpliwości, że art. 328 § 2 k.p.c., opisujący wymagania formalne, jakim

powinno odpowiadać uzasadnienie orzeczenia sądu, dotyczy również wyroków

sądu drugiej instancji. Oznacza to, że również uzasadnienie wyroku sądu drugiej

instancji powinno zawierać: po pierwsze - wskazanie podstawy faktycznej

rozstrzygnięcia, a mianowicie ustalenie faktów, które sąd uznał za udowodnione,

dowodów, na których się oparł, i przyczyn, dla których innym dowodom odmówił

wiarygodności i mocy dowodowej, po drugie - wyjaśnienie podstawy prawnej

wyroku z przytoczeniem przepisów prawa. Minimalne wymagania, jakie stawia się

6

w art. 328 § 2 k.p.c. uzasadnieniu w odniesieniu do wyjaśnienia podstawy

faktycznej wyroku, polegają na wskazaniu ustalonych faktów oraz dowodów, na

których oparł się sąd, i jednocześnie na wskazaniu przyczyn, z powodu których

innym dowodom sąd odmówił wiarygodności i mocy dowodowej. Jednakże zakres

zastosowania art. 328 § 2 k.p.c. w postępowaniu przed sądem drugiej instancji

zależy od treści wydanego przez ten sąd orzeczenia. W przypadku, gdy sąd

odwoławczy dokonuje własnych ustaleń, odmiennych od tych, na których oparł się

sąd pierwszej instancji, powinien tę zmianę podstawy faktycznej uzasadnić w taki

sposób, aby możliwa była ocena, czy zmiana ta była usprawiedliwiona (por. wyrok

Sądu Najwyższego z 3 marca 2006 r., II CK 428/05, LEX nr 180195). Wówczas

uzasadnienie wyroku sądu drugiej instancji powinno spełniać rygorystycznie

wymagania z art. 328 § 2 k.p.c. Gdy jednak sąd odwoławczy, oddalając apelację,

orzeka na podstawie materiału zgromadzonego w postępowaniu przed sądem

pierwszej instancji, nie musi powtarzać dokonanych już wcześniej ustaleń.

Wystarczy stwierdzenie, że przyjmuje je za własne (por. wyrok Sądu Najwyższego

z 9 marca 2006 r., I CSK 147/05, LEX nr 190753). Jeżeli natomiast sąd drugiej

instancji podziela ocenę prawną, jakiej dokonał sąd pierwszej instancji, i uznaje ją

za wyczerpującą, wystarczy stwierdzenie, że podziela argumentację zawartą w

uzasadnieniu wyroku sądu pierwszej instancji (por. wyrok Sądu Najwyższego z 16

lutego 2006 r., IV CK 380/05, LEX nr 179977). Uzasadnienie orzeczenia sądu

drugiej instancji, w którym oddalono apelację, nie musi zatem zawierać wszystkich

elementów przewidzianych w art. 328 § 2 k.p.c. dla uzasadnienia orzeczenia sądu

pierwszej instancji. Zakres odpowiedniego zastosowania art. 328 § 2 k.p.c. w

postępowaniu przed sądem drugiej instancji (art. 391 § 1 k.p.c.) zależy od treści

wydanego orzeczenia oraz, w dużym stopniu, od przebiegu postępowania

apelacyjnego (np. tego czy przed sądem apelacyjnym były przeprowadzane

dowody), a także od działań procesowych podjętych przez sąd odwoławczy,

dyktowanych rodzajem zarzutów apelacyjnych oraz limitowanych granicami

wniosków apelacji (por. wyrok Sądu Najwyższego z 18 listopada 2005 r., IV CK

202/05, LEX nr 173639). Jeżeli sąd drugiej instancji oddala apelację, akceptując

zarówno dokonane przez sąd pierwszej instancji ustalenia faktyczne, jak i przyjętą

przez ten sąd podstawę prawną zaskarżonego orzeczenia, to wystarczające jest

7

przytoczenie w uzasadnieniu orzeczenia sądu drugiej instancji - jako podstawy

prawnej rozstrzygnięcia - art. 385 k.p.c. (por. wyrok Sądu Najwyższego z 8

października 1998 r., II CKN 923/97, OSNC 1999 nr 3, poz. 60). Uzasadnienie

zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego spełnia przedstawione powyżej

wymagania kierowane w orzecznictwie Sądu Najwyższego pod adresem

uzasadnienia orzeczenia sądu drugiej instancji.

Przy braku podstaw do uwzględnienia zarzutów sformułowanych w ramach

drugiej podstawy kasacyjnej Sąd Najwyższy dokonuje oceny zarzutów naruszenia

prawa materialnego, będąc związanym podstawą faktyczną zaskarżonego wyroku

(art. 39813

§ 2 k.p.c.), w której przyjęto, że we wszystkich zakładach pracy, które z

uwagi na charakter swojego zatrudnienia wnioskodawca wskazywał jako

miarodajne do poczynienia ustalenia o wykonywaniu go w warunkach

szczególnych, tj. Przedsiębiorstwie Budownictwa Rolniczego w C., P.

Przedsiębiorstwie Budowlanym, Kombinacie Budownictwa Komunalnego w P.,

Wojewódzkim Przedsiębiorstwie Turystycznym w P. i w Przedsiębiorstwie I. w P.,

zajmował takie stanowiska, które wiązały się z koniecznością wykonywania w

szerokim zakresie obowiązków organizacyjnych, niezwiązanych z dozorem

inżynieryjno – technicznym w warunkach bezpośrednio narażających na szkodliwe

dla zdrowia czynniki, co uniemożliwiało mu sprawowanie dozoru stale i w pełnym

wymiarze czasu pracy. Leżące u podstaw kasacyjnego zarzutu naruszenia art. 32

ustawy emerytalnej oraz § 2 ust. 1 rozporządzenia stwierdzenie o konieczności

uznania za ściśle związane ze sprawowanym przez ubezpieczonego nadzorem na

budowach tych czynności, które nie polegały na bezpośrednim nadzorze, ale

stanowiły jego integralną część, jest więc oderwane od podstawy faktycznej

rozstrzygnięcia. Zarzut naruszenia prawa materialnego nie może zaś odnieść

zamierzonego skutku w zakresie, w jakim opiera się na kwestionowaniu

dokonanych w sprawie ustaleń faktycznych i dokonanej oceny dowodów, a w

konsekwencji na przypisaniu Sądowi drugiej instancji błędu w zastosowaniu

przepisów prawa materialnego w stosunku do własnej wersji zdarzeń, a nie w

odniesieniu do stanu faktycznego ustalonego przez ten Sąd.

Definicję ustawową „pracy w szczególnych warunkach” zawiera art. 32 ust. 2

ustawy emerytalnej. Zgodnie z tym przepisem, za pracowników zatrudnionych w

8

szczególnych warunkach uważa się pracowników zatrudnionych przy pracach o

znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub

wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na

bezpieczeństwo własne lub otoczenia. Praca w warunkach szczególnych to praca,

w której pracownik w sposób znaczny jest narażony na niekorzystne dla zdrowia

czynniki. Jako przykłady takiej pracy można wymienić: pracę w narażeniu na hałas

przekraczający dozwolone normy, w zapyleniu, w oparach chemicznych, w

wysokich temperaturach lub zmiennych warunkach atmosferycznych. Pracę taką

pracownik musi wykonywać stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym

na danym stanowisku (§ 2 ust. 1 rozporządzenia), aby nabyć prawo do emerytury w

obniżonym wieku emerytalnym. Motyw przyświecający ustawodawcy w stworzeniu

instytucji przewidzianej w art. 32 ustawy emerytalnej opiera się zatem na założeniu,

że praca wykonywana w szczególnych warunkach stale i w pełnym wymiarze czasu

pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy przyczynia się do szybszego

obniżenia wydolności organizmu, stąd też osoba wykonująca taką pracę ma prawo

do emerytury wcześniej niż inni ubezpieczeni. Pamiętać również należy, iż prawo

do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym stanowi odstępstwo od zasady

wyrażonej w art. 27 ustawy emerytalnej i określonego w nim wieku emerytalnego,

tak więc przepisy regulujące to prawo należy wykładać w sposób gwarantujący

zachowanie celu uzasadniającego to odstępstwo. Przy takim założeniu czynności

ogólnie pojętego nadzoru lub kontroli w procesie produkcji wykonywanej w tych

wydziałach i oddziałach, w których zatrudnieni są pracownicy wykonujący pracę w

warunkach szczególnych w rozumieniu rozporządzenia, objęte poz. 24 działu XIV

Wykazu A, to wyłącznie te czynności, które wykonywane są w warunkach

bezpośrednio narażających na szkodliwe dla zdrowia czynniki, a więc polegające

na bezpośrednim nadzorze i bezpośredniej kontroli procesu pracy na stanowiskach

pracy wykonywanej w szczególnych warunkach (por. wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 6 grudnia 2007 r., III UK 62/07, LEX nr 375653). Przy ocenie, czy określona

kontrola bądź dozór stanowiły pracę w szczególnych warunkach, łącznikiem jest

narażenie ubezpieczonego na czynniki istniejące na stanowiskach pracy

podwładnych zatrudnianych w szczególnych warunkach. Również więc do

kontrolującego czy dozorującego wymaga się, aby praca z pkt 24 była wykonywana

9

stale i pełnym wymiarze czasu pracy na danym stanowisku (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 4 listopada 2008 r., I UK 111/08, LEX nr 741095). Jeśli zatem,

jak ustalił Sąd Apelacyjny w niniejszej sprawie, czynności te nie są wykonywane

stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na stanowisku pracy

związanej z kontrolą międzyoperacyjną, kontrolą jakości produkcji i usług oraz

dozorem inżynieryjno-technicznym, to okres wykonywania tej pracy nie jest

okresem pracy uzasadniającym prawo do świadczeń na zasadach określonych w

art. 32 ustawy emerytalnej.

Jeśli natomiast chodzi o kwestie związane z charakterem zatrudnienia

ubezpieczonego u S. M. w okresie od 1 października 1989 r. do 31 sierpnia 1994 r.

(współpraca czy stosunek pracy), to istotnie w stanie prawnym wówczas

obowiązującym podleganie ubezpieczeniom społecznym z tytułu współpracy z

rodzeństwem przy prowadzeniu działalności gospodarczej nie było równoznaczne z

tym, że zatrudniony nie miał statusu pracownika. Z art. 4 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia

25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych

(jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 25, poz. 137 ze zm.) wynikało bowiem, że osoba

zatrudniona w zakładzie prowadzonym przez swego brata i pozostająca z nim we

wspólnym gospodarstwie domowym, nie podlegała ubezpieczeniu społecznemu

jako pracownik, choćby rzeczywiście miała taki status. Stanowisko Sądu

Apelacyjnego, że samo ubezpieczenie skarżącego w tym okresie jako osoby

współpracującej ze S. M. wyklucza uznanie go za pracownika, jest więc

nieprawidłowe. Nie może to jednak doprowadzić do uwzględnienia skargi

kasacyjnej, albowiem biorąc pod uwagę długość tego okresu (niecałe 5 lat), nawet

uznanie go za pracę w warunkach szczególnych nie pozwoliłoby na przyznanie

skarżącemu emerytury w wieku obniżonym, skoro prawo do tego świadczenia

uzależnione jest, między innymi, od wykazania co najmniej 15 lat pracy w

warunkach szczególnych (art. 32 ust. 4 ustawy emerytalnej i § 4 ust. 1 pkt 3

rozporządzenia), a Sąd drugiej instancji, mimo rzeczywiście nieprecyzyjnego w tym

zakresie fragmentu uzasadnienia wyroku, przyjął, w ślad za Sądem Okręgowym, że

w żadnym ze wskazanych przez ubezpieczonego okresach nie wykonywał on pracy

w warunkach szczególnych. Jak zaś wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z 17 lutego

2009 r., I UK 228/08 (LEX nr 736712), w sprawie o emeryturę nie jest konieczne

10

rozstrzygnięcie przez sąd o wszystkich spornych okresach ubezpieczenia, jeżeli

łącznie nie składają się na wymagany ustawą staż ubezpieczeniowy.

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814

k.p.c.,

orzekł jak w sentencji.