I CSK 397/10

Sygn. akt I CSK 397/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 maja 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Marcina B., Joanny B.,

Justyny B. i Marcina Michała B.

przeciwko Miastu Stołecznemu Warszawa

o ustalenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 11 maja 2011 r.,

dwóch skarg kasacyjnych powodów od wyroku

Sądu Okręgowego

z dnia 30 grudnia 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Wyrokiem z dnia 15 grudnia 2009 r. 2009 r. Sąd Rejonowy ustalił, że opłata z

tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości położonej w W. przy ul. P. i K.,

stanowiąca działkę nr 33 z obrębu [...] o powierzchni 21 507 m2

, wynosi 3%

wartości gruntu i orzekł o kosztach procesu.

Sąd ustalił, że dnia 8 lutego 1988 r. Fundacja „Wystawa Warszawa Walczy

1939-1945” zwróciła się do Prezydenta Miasta Stołecznego Warszawa o oddanie

jej w użytkowanie wieczyste terenu i zabytkowych obiektów części Gazowni

Warszawskiej w celu ratowania zabytkowych obiektów i przygotowania wystawy w

związku z przypadającą w 1989 r. rocznicą obchodów pięćdziesięciolecia

hitlerowskiej napaści na Polskę. Prezydent Miasta zaakceptował wniosek Fundacji i

przyrzekł, że opłata z tytułu użytkowania wieczystego – ze względu na szczególny

cel realizowany przez Fundację – zostanie ustalona według najniższej stawki.

Dnia 28 grudnia 1989 r. została wydana decyzja o oddaniu wymienionej

Fundacji nieruchomości Skarbu Państwa położonej w W. przy ul. P.[…],

stanowiącej działkę ewidencyjną nr 33 z obrębu [...] o powierzchni 21 507 m2

, w

użytkowanie wieczyste z przeznaczeniem na adaptację i modernizację obiektów

zabytkowych części Gazowni Warszawskiej. Zgodnie z ogólnym planem

zagospodarowania miasta oddana w użytkowanie wieczyste nieruchomość była

przeznaczona pod urządzenia gazownictwa. Opłata z tytułu użytkowania

wieczystego została ustalona według stawki wynoszącej 3% ceny gruntu i

podlegała obniżeniu o 50% ze względu na wpisanie budynków do rejestru

zabytków. Wspomniana decyzja stała się podstawą zawarcia w dniu 4 kwietnia

1991 r. notarialnej umowy o oddaniu gruntu w użytkowanie wieczyste i sprzedaży

budynków. Opłata z tytułu użytkowania wieczystego została ustalona w wysokości

4 486 834 zł.

Notarialną umową z dnia 2 listopada 1996 r. Fundacja zbyła powodom prawo

użytkowania wieczystego gruntu wraz z prawem własności budynków. W umowie

powodowie wyraził zgodę na urządzenie wystawy „Warszawa Walczy 1939-1945”.

3

Uchwałą z dnia 2 listopada 2000 r. Miasto Stołeczne Warszawa

wypowiedziało wysokość dotychczasowej opłaty rocznej z tytułu użytkowania

wieczystego z powodu wzrostu wartości nieruchomości gruntowej.

W wypowiedzeniu została zaproponowana od dnia 1 stycznia 2001 r. opłata roczna

stanowiąca 3% ceny gruntu, w wysokości 78 070, 41 zł. Powodowie w piśmie

z dnia 28 maja 2002 r. zażądali stwierdzenia nieważności decyzji ustalającej

wysokość opłat z tytułu użytkowania wieczystego za lata 1997-2002.

W dniu 19 marca 2003 r. powodowie wyrazili gotowość użyczenia Miastu

Stołecznemu Warszawa oddanej w użytkowanie wieczyste nieruchomości w celu

zrealizowania Panoramy Powstania Warszawskiego według projektu Andrzeja

Wajdy.

Dnia 26 lutego 2004 r. powodowie wnieśli o ustalenie nowej stawki

procentowej opłaty rocznej z tytułu użytkowania wieczystego w wysokości 0,3%

ceny gruntu, ze skutkiem o dnia 1 stycznia 1999 r. Jako podstawę prawną żądania

wskazali art. 72 ust. 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce

nieruchomościami (tekst jedn.: Dz. U. z 2004 r. Nr 261, poz. 2603 ze zm.; dalej –

„u.g.n.”), przewidujący taką stawkę procentową opłaty za nieruchomości gruntowe

przeznaczone na niezarobkową działalność kulturalną, oświatową i wychowawczą.

Dotychczasowa stawka procentowa opłaty, oparta na art. 40 ustawy z dnia

29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości (tekst

jedn.: Dz. U. z 1991 r. Nr 91, poz. 127; dalej – „u.g.g.w.”), przestała bowiem

obowiązywać na skutek uchylenia ustawy (art. 241 u.g.n.).

Pismem z dnia 29 października 2004 r. Prezydent Miasta Stołecznego

Warszawa odmówił zmiany stawki procentowej opłaty rocznej z tytułu użytkowania

wieczystego. Uznał, że w dalszym ciągu obowiązuje stawka określona w decyzji

z dnia 28 lutego 1989 r. Wprawdzie nowe stawki stosuje się także do

nieruchomości oddanych w użytkowanie wieczyste przed dniem 1 stycznia 1998 r.,

jednakże z wyjątkiem nieruchomości, dla których stawki zostały ustalone

w wysokości powyżej 3%.

Powodowie złożyli wniosek do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w

którym zakwestionowali zasadność odmowy zmiany stawki procentowej opłaty.

4

Orzeczeniem z dnia 20 czerwca 2007 r. Kolegium oddaliło wniosek. Uznało, że nie

ma podstaw do ustalenia stawki opłaty w wysokości 0,3% ceny gruntu, ponieważ

nie nastąpiła trwała zamiana celu, na który nieruchomość została oddana w

użytkowanie wieczyste.

Od orzeczenia Kolegium powodowie wnieśli sprzeciw, w którym zarzucili, że

zachodzą przewidziane w art. 72 ust. 3 pkt 3 u.g.n. przesłanki uzasadniające

zmianę stawki procentowej opłaty. Nieruchomość gruntowa jest bowiem

przeznaczona na działalność kulturalną i oświatową, mimo że z powodów leżących

po stronie Miasta Stołecznego nie zdołano zrealizować wystawy „Warszawa

Walczy 1939-1945”.

Sąd Rejonowy uznał, że oddana w użytkowanie nieruchomość nie jest

przeznaczona na niezarobkową działalność kulturalną, oświatową czy

wychowawczą, o której mowa w art. 72 ust. pkt 3 u.g.n., nie ma więc podstaw do

obniżenia stawki procentowej opłaty z tytułu użytkowania wieczystego z 3% do

0,3% ceny gruntu. Przeznaczenie nieruchomości oddanej Fundacji w użytkowanie

wieczyste określono w decyzji z dnia 28 grudnia 1989 r. Należną opłatę z tytułu

użytkowania wieczystego określono zaś według wówczas obowiązującego art. 46

ust. 3 u.g.g.w. w wysokości 3% ceny gruntu. Zdaniem Sądu zmiany

dotychczasowej stawki procentowej opłaty nie uzasadnia art. 73 ust. 2 u.g.n.,

ponieważ nie zachodzi przesłanka w postaci trwałej zmiany sposobu korzystania

z nieruchomości, powodująca zmianę celu, na który nieruchomość została oddana.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy oddalił apelację powodów,

podzielając ustalenia faktyczne i ocenę prawną Sądu pierwszej instancji.

Powodowie w terminie przewidzianym w art. 3985

§ 1 k.p.c. wnieśli dwie

skargi kasacyjne. W skardze z dnia 4 maja 2010 r., opartej na pierwszej podstawie

kasacyjnej, pełnomocnik powodów zarzucił naruszenie art. 73 ust. 2, 72 ust. 3 pkt 3

i 221 ust. 1 u.g.n. W drugiej skardze kasacyjnej, przytaczając art. 3983

§ 1 pkt 1 i 2

k.p.c., pełnomocnik powodów zarzucił naruszenie prawa materialnego, tj. art. 73

ust. 2 w związku z art. 72 ust. 3 pkt 3 u.g.n. Powołując się na tę podstawy

pełnomocnicy powodów wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie co

5

do istoty sprawy zgodnie z żądaniem pozwu albo o uchylenie zaskarżonego wyroku

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W orzecznictwie Sądu Najwyższego zostało wyjaśnione, że od tego samego

orzeczenia strona może wnieść skutecznie tylko jedną skargę kasacyjną. Kolejne

nazwane również skargą kasacyjną pismo, wniesione z zachowaniem terminu

przewidzianego w art. 3985

§ 1 k.p.c., stanowi więc uzupełnienie podstaw lub

zarzutów skargi kasacyjnej (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

4 listopada 2010 r., IV CZ 85/10, niepubl.). Stanowisko to jest podzielane

w piśmiennictwie. Zatem drugą skargę kasacyjną powodów należało potraktować

jako pismo procesowe będące uzupełnieniem skargi kasacyjnej z dnia 4 maja

2010 r.

Zgodnie z art. 72 ust. 1 u.g.n., wysokość rocznej opłaty za użytkowanie

wieczyste jest funkcją – jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 8 maja

2008 r., V CSK 569/07 (OSNC-ZD 2009, nr 1, poz. 10) – dwóch czynników:

wartości nieruchomości określonej zgodnie art. 67 u.g.n. i stawki procentowej

ustalonej w art. 72 ust. 3 u.g.n. Oba te czynniki są zmienne. O zmiennym

charakterze wartości nieruchomości decyduje przede wszystkim sytuacja rynkowa,

która może usprawiedliwiać wszczęcie przez każdą ze stron procedury tzw.

aktualizacji tej wartości (art. 77 i następne u.g.n.). Zmiany stawki procentowej mogą

być następstwem trwałej zmiany sposobu korzystania z nieruchomości albo

ustawowej korekty dotychczasowych stawek. Tryb zmiany stawki procentowej

ustawodawca uregulował w art. 73 ust. 2 i w art. 221 u.g.n. Pierwszy z nich stosuje

się w sytuacji, w której po oddaniu nieruchomości w użytkowanie wieczyste nastąpi

trwała zmiana sposobu korzystania z nieruchomości, powodująca zmianę celu, na

który nieruchomość została oddana we wspomniane użytkowanie. Stosownie do

zdania drugiego art. 73 ust. 2 u.g.n., przy dokonywaniu zmiany stawki procentowej

stosuje się tryb postępowania określony w art. 78-81 u.g.n. Z kolei art. 221 ust. 1

u.g.n. w pierwotnym brzmieniu stanowił, że przepisy art. 72 ust. 3 u.g.n. stosuje się

odpowiednio do nieruchomości gruntowych oddanych w użytkowanie wieczyste

przed wejściem w życie niniejszej ustawy i zobowiązywał właściwe organy do

6

dokonania w terminie roku od wejścia w życie ustawy zmiany wysokości

dotychczasowych stawek, przy zastosowaniu trybu określonego w art. 78-81 u.g.n.

Był to więc typowy przepis przejściowy, mający na celu dostosowanie

dotychczasowych stawek procentowych opłat rocznych do stawek wprowadzonych

nową ustawą. Z dniem 15 lutego 2000 r. przepis ten uległ zmianie na skutek

wejścia w życie ustawy z dnia 7 stycznia 2000 r. o zmianie ustawy o gospodarce

nieruchomościami oraz innych ustaw (Dz. U. Nr 6, poz. 70). Obecnie stanowi on, że

przepisy art. 72 ust. 3 stosuje się odpowiednio do nieruchomości gruntowych

oddanych w wieczyste użytkowanie przed dniem 1 stycznia 1998 r., z wyjątkiem

nieruchomości, dla których stawki procentowe opłat rocznych zostały ustalone

w wysokości powyżej 3%. Stanowi on również, że zmiany stawek procentowych

opłat rocznych dokonują właściwe organy, stosując tryb postępowania określony

w art. 78-81 u.g.n. Najbardziej rzucająca się w oczy zmiana polegała na

wyeliminowaniu terminu rocznego, w którym miały zostać dostosowane stawki

dotychczasowe do stawek wprowadzonych nową ustawą. W ten sposób przepis ten

utracił swoją pierwotną funkcję przepisu przejściowego, dostosowawczego, a stał

się przepisem o charakterze uniwersalnym. Z tego stwierdzenia – co podkreślił Sąd

Najwyższy w przytoczonym wyroku – płyną dwa wnioski. Pierwszy, że norma ta

stanowi podstawę prawną do zmiany stawki procentowej obowiązującej przez

wejściem w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami (1 stycznia 1998 r.).

Drugi – przy zastosowaniu rozumowania a maiori ad minus – że tym bardziej

stanowi on podstawę prawną także do późniejszych zmian stawek procentowych

opłat rocznych wprowadzonych mocą ustawy.

Z okoliczności sprawy wynika, że powodowie domagali się zmiany stawki

procentowej opłaty rocznej na podstawie art. 221 ust. 1 u.g.n. i ustalenia jej

w wysokości – zamiast 3% – 0,3% ceny nieruchomości (wniosek powodów z dnia

26 lutego 2004 r.). Ustawa o gospodarce nieruchomościami wprowadziła bowiem

nieznaną w chwili oddawania nieruchomości w użytkowanie wieczyste stawkę

procentową, wynoszącą 0,3% ceny nieruchomości, za nieruchomości gruntowe

oddane – co zdaniem skarżących dotyczy ich nieruchomości – m.in. na

niezarobkową działalność kulturalną, oświatowa i wychowawczą (art. 72 ust. 3 pkt 3

u.g.n. Z zawartego w art. 221 ust. 1 u.g.n. odesłania do art. 72 ust. 3 u.g.n. wynika,

7

że ustalenie stawki procentowej we wspomnianej wysokości zależy od celu

określonego w umowie o oddaniu nieruchomości w użytkowanie wieczyste.

Tymczasem Sąd, oceniając zasadność powództwa – co trafnie zarzucono

w skardze kasacyjnej – skoncentrował się przede wszystkim na badaniu, czy po

oddaniu nieruchomości gruntowej w użytkowanie wieczyste nastąpiła trwała zmiana

sposobu korzystania z nieruchomości, powodująca zmianę celu, na jaki

nieruchomość została oddana. Ta okoliczność stanowi zaś – co uszło uwagi Sądu –

przesłankę zmiany stawki procentowej opłaty rocznej na podstawie art. 73 ust. 2

u.g.n., a nie – art. 221 § 1 u.g.n. Wykluczając możliwość zmiany stawki procentowej

opłaty rocznej z powodu ustawowej zmiany dotychczasowych stawek, Sąd

odwoławczy poprzestał na zaaprobowaniu stwierdzenia, że zmiana stawki

procentowej na podstawie art. 221 ust. 1 u.g.n. nie dotyczy nieruchomości, dla

których stawki procentowe opłat rocznych zostały ustalone w wysokości powyżej

3%. Jednakże ta przesłanka nie dotyczy, co trafnie zarzucono w skardze

kasacyjnej, nieruchomości będącej w użytkowaniu wieczystym powodów, albowiem

dotychczasowa stawka procentowa opłaty rocznej została określona w wysokości

równej 3% ceny, a nie wyższej. Niezbędne było zatem jednoznaczne ustalenie –

czego nie ma w sprawie – czy ze względu na określony w umowie cel oddania

nieruchomości w użytkowanie wieczyste, a nie z powodu jego trwałej zmiany po

oddaniu nieruchomości gruntowej w użytkowanie wieczyste, są podstawy do

zmiany dotychczasowej stawki procentowej. Wprawdzie trwała zmiana celu

oddania nieruchomości w użytkowanie wieczyste może stanowić – zgodnie z art.

221 ust. 3 u.g.n. – podstawę zmiany stawki procentowej opłaty rocznej, ale jedynie

wówczas, gdy przy oddaniu nieruchomości w użytkowanie wieczyste nie został

określony cel, na który nieruchomość została oddana. Tymczasem w sprawie

żadna ze stron nie twierdzi, aby taką sytuacja zachodziła. Ewentualną kontrowersję

między stronami co do rozumienia określonego w umowie celu oddania

nieruchomości gruntowej w użytkowanie wieczyste pozwoli natomiast rozstrzygnąć

wykładnia umowy. Zarzut naruszenia art. 221 ust. 1 u.g.n. przez jego

niezastosowanie i art. 73 ust. 2 u.g.n. przez jego zastosowanie należało uznać za

uzasadniony.

8

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji wyroku

(art. 39815

§ 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w związku z art. 39821

i art. 391 § 1 k.p.c.).