III CZP 126/10

Uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 10 maja 2011 r., III CZP 126/10

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący)

Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz

Sędzia SN Iwona Koper (sprawozdawca)

Sędzia SN Grzegorz Misiurek

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski

Sędzia SN Lech Walentynowicz

Sędzia SN Tadeusz Wiśniewski

Sąd Najwyższy na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 10 maja

2011 r., przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Piotra Wiśniewskiego, po

rozstrzygnięciu zagadnienia prawnego przedstawionego przez Pierwszego Prezesa

Sądu Najwyższego we wniosku z dnia 26 listopada 2010 r., BSA I-4110-4/10,

"Czy sprawa o uchylenie, ustalenie nieistnienia lub o stwierdzenie nieważności

uchwały organów spółdzielni stanowi sprawę o prawa niemajątkowe – i ewentualnie

dochodzone łącznie z nimi prawa majątkowe – w której skarga kasacyjna

przysługuje na podstawie art. 3981

§ 1 w związku z art. 3982

k.p.c. bez względu na

wartość przedmiotu zaskarżenia?"

podjął uchwałę:

Sprawa o uchylenie, ustalenie nieistnienia oraz o stwierdzenie

nieważności uchwały organów spółdzielni jest sprawą o prawa niemajątkowe,

w której skarga kasacyjna jest dopuszczalna (art. 3981

§ 1 w związku z art.

3982

§ 1 k.p.c.), jeżeli przedmiotem zaskarżonej uchwały są prawa lub

obowiązki o charakterze niemajątkowym

i nadał jej moc zasady prawnej.

Uzasadnienie

Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego, działając na podstawie art. 60 § 1

ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. Nr 240, poz. 2052

ze zm.), wystąpił z wnioskiem o podjęcie przez Sąd Najwyższy uchwały

wyjaśniającej ujawniające się w orzecznictwie Sądu Najwyższego rozbieżności w

wykładni prawa oraz udzielającej odpowiedzi na pytanie przytoczone na wstępie.

Wskazał, że w judykaturze Sądu Najwyższego zarysowały się odmienne

stanowiska odnośnie do dopuszczalności skargi kasacyjnej w sprawach szeroko

rozumianego zaskarżania uchwał organów spółdzielni. Według jednego,

dopuszczalność skargi kasacyjnej w sprawie o uchylenie, stwierdzenie nieważności

bądź ustalenie nieistnienia uchwały organu spółdzielni zależy od

zindywidualizowanej oceny przedmiotu danej uchwały; jeżeli dotyczy on kwestii

majątkowych, sprawa toczy się o prawa majątkowe, a dopuszczalność skargi

kasacyjnej zależy od wartości przedmiotu zaskarżenia (m.in. postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 26 listopada 2009 r., I CZ 74/09, nie publ., z dnia 19 maja

2010r., I CZ 8/10, nie publ., z dnia 24 października 2008 r., V CSK 201/08, nie

publ.). W orzecznictwie prezentującym taki podgląd znaleźć można nawiązanie do

stanowiska zajmowanego przez Sąd Najwyższy w kwestii kwalifikacji procesowej

spraw o uchylenie uchwał wspólnoty mieszkaniowej, a zwłaszcza do uchwały z dnia

9 grudnia 2005 r., III CZP 111/05 (OSNC 2006, nr 11, poz. 183). Zgodnie z

poglądem przeciwnym, za którym opowiedział się pierwszy Prezes Sądu

Najwyższego, sprawy o uchylenie, ustalenie nieistnienia lub stwierdzenie

nieważności uchwał organów spółdzielni są zawsze sprawami o prawa

niemajątkowe i ewentualnie łącznie z nimi dochodzone roszczenia majątkowe

(postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 lutego 2009 r., I CZ 111/08, nie publ.).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Znaczenie przedstawionego Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia

zagadnienia prawnego wykracza poza kontekst dopuszczalności skargi kasacyjnej,

do którego odwołuje się jego sformułowanie. Zagadnienie to związane jest z

przyjętym w kodeksie postępowania cywilnego – na gruncie różnych instytucji

prawnych – podziałem spraw cywilnych na majątkowe i niemajątkowe. Niejednolita

terminologia kodeksu postępowania cywilnego posługuje się w tym zakresie

pojęciami: „sprawy (spory) o prawa majątkowe” (np. art. 17 pkt 1 i 4, art. 187 § 1 pkt

1 i art. 3982

§ 1 zdanie pierwsze k.p.c.) i „sprawy o prawa niemajątkowe” (art. 1157

k.p.c.), „sprawy niemajątkowe” (np. art. 7 zdanie drugie k.p.c.), „sprawy majątkowe

(np. art. 19 § 2 k.p.c.), „powództwo o roszczenie majątkowe (art. 33 k.p.c.), „sprawy

o roszczenia majątkowe” (art. 58 zdanie drugie k.p.c.) oraz „prawa i roszczenia”

majątkowe albo niemajątkowe (np. art. 17 pkt 1 k.p.c.). Problem kwalifikacji spraw

dotyczących zaskarżania uchwały organu osoby prawnej lub innej jednostki

organizacyjnej – pod kątem ich majątkowego lub niemajątkowego charakteru –

dotyczy, poza uchwałami organów spółdzielni, także innych podmiotów, w tym

spółek kapitałowych i wspólnot mieszkaniowych. Uzasadnia to przyjęcie jednakowej

metodologii ich kwalifikacji oraz uznanie, że podział spraw na majątkowe i

niemajątkowe – niezależnie od wskazanych niekonsekwencji terminologicznych

występujących w kodeksie postępowania cywilnego – powinien być dokonywany w

podobny sposób w odniesieniu do wszystkich instytucji procesowych.

Kwestia kwalifikacji spraw mających za przedmiot zaskarżenie uchwały –

oznaczający także zbiorczą kategorię spraw, w których przedmiotem jest żądanie

uchylenia, stwierdzenia nieważności lub ustalenia nieważności uchwały organu

spółdzielni – pojawiła się w judykaturze i piśmiennictwie już pod rządami ustawy z

dnia 29 października 1920 r. o spółdzielniach (art. 50 według numeracji pierwotnej –

jedn. tekst: Dz.U. z 1934 r. Nr 55, poz. 495 ze zm. i art. 52 według numeracji

obowiązującej od 1950 r. – jedn. tekst: Dz.U. z 1950 r. Nr 25, poz. 232 ze zm.).

Początkowo w orzecznictwie Sądu Najwyższego prezentowany był pogląd, który

wyraża uchwała z dnia 8 lutego 1955 r., II CO 131/54 ("Przegląd Ustawodawstwa

Gospodarczego" 1956, nr 8, s. 314), że przedmiotowe sprawy zawsze są sprawami

o prawa majątkowe ze względu na decydujący o tym cel, dla którego realizacji

tworzy się spółdzielnie, polegający na prowadzeniu działalności gospodarczej. W

późniejszym orzecznictwie Sąd Najwyższy zmienił jednak stanowisko i uznał, że

sprawy o unieważnienie uchwał walnego zgromadzenia spółdzielni nie mają

jednolitego charakteru, a o charakterze konkretnej sprawy – jako majątkowej lub

niemajątkowej – decyduje w każdym indywidualnym przypadku przedmiot uchwały

podlegającej zaskarżeniu. Sprawa ma charakter majątkowy, gdy zaskarżona

uchwała dotyczy praw majątkowych spółdzielni lub jej członków, jeżeli natomiast

przedmiotem uchwały nie są prawa majątkowe, to mają zastosowanie przepisy

dotyczące spraw o prawa niemajątkowe. Zapatrywanie to, które znalazło również

wsparcie w ówczesnej doktrynie, wyrażają orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 20

lipca 1955 r., II CR 2072/54 (OSN 1956, nr 1, poz. 22), z dnia 5 czerwca 1959 r., IV

CO 5/59 (OSN 1960, nr 3, poz. 76) i z dnia 25 stycznia 1961 r., 2 CR 909/59

(OSPiKA 1962, nr 1, poz. 8). Było ono kontynuowane w judykaturze i w doktrynie na

gruncie art. 38 ustawy z dnia 17 lutego 1961 r. o spółdzielniach i ich związkach

(Dz.U. Nr 12, poz. 61 ze zm.) oraz po wejściu w życie obowiązującego kodeksu

postępowania cywilnego, na tle art. 17 pkt 1 i 4 (orzeczenia Sądu Najwyższego z

dnia 3 marca 1962 r., I CR 323/61, OSNCP 1963, nr 6, poz.126, z dnia 1 marca

1963 r., 1 CR 997/61, "Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego" 1963, nr 8-9, s.

248, z dnia 30 grudnia 1963 r., I PZ 82/63, nie publ., z dnia 16 listopada 1974 r., II

CZ 122/74, nie publ., z dnia 26 listopada 1975 r., I CZ 185/75, nie publ., z dnia 11

grudnia 1984 r., I CZ 139/84, nie publ.).

Zmiana kodeksu postępowania cywilnego ustawą z dnia 18 kwietnia 1985 r. o

zmianie ustawy Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 20, poz. 86) nadała z

dniem 1 lipca 1985 r. nowe brzmienie przepisowi art. 17 pkt 1 k.p.c., stanowiącemu

odtąd, że do właściwości sądów wojewódzkich należą sprawy o prawa

niemajątkowe i łącznie z nimi dochodzone roszczenia majątkowe, oprócz spraw z

zakresu prawa rodzinnego oraz spraw o uchylenie uchwał organów spółdzielni.

Przepis art. 17 pkt 1 k.p.c. w brzmieniu wymieniającym sprawy o uchylenie uchwał

organów spółdzielni obowiązywał do dnia 31 grudnia 1990 r. (por. ustawę z dnia 13

lipca 1990 r. o powołaniu sądów apelacyjnych oraz zmianie ustawy – Prawo o

ustroju sądów powszechnych, Kodeks postępowania cywilnego, Kodeks

postępowania karnego, o Sądzie Najwyższym, o Naczelnym Sądzie

Administracyjnym i o Krajowej Radzie Sądownictwa, Dz.U. Nr 53, poz. 306.)

Ustawą z dnia 16 listopada 2006 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania

cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 235, poz. 1699) do art. 17

dodany został pkt 42

, ustanawiający właściwość rzeczową sądów okręgowych w

sprawach o uchylenie, stwierdzenie nieważności albo o ustalenie nieistnienia

uchwał organów osób prawnych lub jednostek organizacyjnych niebędących

osobami prawnymi, którym ustawa przyznaje zdolność prawną. Zmianę tę

uzasadniono tym, że majątkowy lub niemajątkowy charakter tych spraw jest sporny

w doktrynie i orzecznictwie, podobnie jak kryteria, według których należy ustalać

wartość przedmiotu sporu w tych sprawach (Sejm V kadencja, druk nr 484).

Problem charakteru spraw mających za przedmiot zaskarżenie uchwał

organów spółdzielni powrócił do orzecznictwa przy ocenie dopuszczalności skargi

kasacyjnej, która została ona uzależniona w sprawach o prawa majątkowe od

wartości przedmiotu zaskarżenia, najpierw przez art. 3921

k.p.c. (dodany ustawą z

dnia 24 maja 2000 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, ustawy o

zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów, ustawy o kosztach sądowych w

sprawach cywilnych oraz ustawy o komornikach sądowych i egzekucji, Dz.U. Nr 48,

poz. 554 ze zm.), a obecnie przez art. 3982

§ 1 zdanie pierwsze k.p.c., dodany z

dniem 6 lutego 2005 r. przez ustawę z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy –

Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy – Prawo o ustroju sądów

powszechnych (Dz.U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego, które ukształtowało się na tle

dopuszczalności skargi kasacyjnej, dominuje zapatrywanie, że o tym, czy sprawa o

uchylenie, ustalenie nieistnienia albo stwierdzenie nieważności uchwały organu

spółdzielni jest sprawą o prawa majątkowe decyduje przedmiot zaskarżonej

uchwały (postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 2007 r., IV CZ

87/07, nie publ., z dnia 24 października 2008 r., V CSK 201/08, nie publ., z dnia 5

grudnia 2008 r., III CZ 39/08, nie publ., z dnia 19 sierpnia 2009 r., III CZ 32/09, nie

publ., z dnia 17 września 2009 r., IV CZ 59/09, nie publ., z dnia 26 listopada 2009 r.,

I CZ 74/09, nie publ., z dnia 19 maja 2010 r., I CZ 8/10, nie publ., z dnia 22 lipca

2010 r., I CZ 67/10, nie publ., z dnia 7 października 2010 r., IV CZ 65/10, nie publ.,

z dnia 22 października 2010 r., V CSK 160/10, nie publ.). Przedmiotowe

zagadnienie nie jest obecnie podejmowane w piśmiennictwie, ograniczającym się

jedynie do przytoczenia utrwalonego w tym zakresie, niemal jednolitego stanowiska

orzecznictwa.

Wyjątek stanowi postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 lutego 2009 r., I

CZ 111/08 (nie publ.), w którym przyjęto, że sprawy o uchylenie, ustalenie

nieistnienia lub stwierdzenie nieważności uchwał organów spółdzielni zawsze są

sprawami o prawa niemajątkowe i – ewentualnie – łącznie z nimi dochodzone

roszczenia majątkowe; skarga kasacyjna w tych sprawach może być wniesiona na

podstawie art. 3981

§ 1 w związku z art. 3982

k.p.c. Sąd Najwyższy powołał się na

dokonaną ustawą z dnia 18 kwietnia 1985 r. zmianę art. 17 pkt 1 k.p.c., który – jak

przyjął – w nadanym mu wówczas brzmieniu nie tylko określał właściwość rzeczową

sądów rejonowych w przedmiotowych sprawach, ale także wyrażał założenie, że

przedmiotowe sprawy są sprawami o prawa niemajątkowe, chociażby łącznie z nimi

dochodzone były roszczenia majątkowe. Uznał, że zachowało ono aktualność także

po kolejnych zmianach art. 17 pkt 1 k.p.c. Wskazał ponadto, że za taką kwalifikacją

spraw dotyczących zaskarżenia uchwał organów spółdzielni przemawia to, iż

wszelkie stosunki prawne z zakresu prawa spółdzielczego pochodzą od

podstawowego stosunku członkostwa w spółdzielni, którego niemajątkowy

charakter nie budzi wątpliwości (art. 18 ustawy z dnia 16 września 1982 r. – Prawo

spółdzielcze, jedn. tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848).

Kwestia majątkowego lub niemajątkowego charakteru spraw mających za

przedmiot zaskarżenie uchwał organów osób prawnych i innych jednostek

organizacyjnych dotyczy w kontekście dopuszczalności skargi kasacyjnej, poza

uchwałami organów spółdzielni, także uchwał podejmowanych przez spółki

kapitałowe oraz uchwał wspólnot mieszkaniowych. Jeżeli chodzi o uchwały

podejmowane w spółkach kapitałowych, to w jednolitym orzecznictwie Sądu

Najwyższego przyjmuje się, że sprawy te mogą mieć charakter spraw o prawa

niemajątkowe albo o prawa majątkowe, w zależności od przedmiotu zaskarżonej

uchwały (m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 3 października 2001 r., V

CZ 150/01, OSNC 2002, nr 6, poz. 78, z dnia 27 lutego 2003 r., IV CZ 5/03, "Izba

Cywilna" 2003, nr 12, s. 45, z dnia 24 czerwca 2004 r., III CZ 41/04, nie publ., z

dnia 7 lipca 2005 r., V CZ 81/05, nie publ., z dnia 27 lipca 2006 r., III CZ 55/05, nie

publ., z dnia 22 października 2010 r., V CSK 160/10, nie publ.). Pogląd ten wspiera

część doktryny, w której prezentowane jest jednak także stanowisko odmienne, że

każda sprawa o uchylenie, stwierdzenie nieważności albo ustalenie nieistnienia

uchwały zgromadzenia spółki kapitałowej ma charakter majątkowy, gdyż samo

uprawnienie do zaskarżenia uchwały, chociaż jest prawem o charakterze

korporacyjnym (organizacyjnym), ma charakter prawa majątkowego.

Jednolita jest również linia orzecznictwa Sądu Najwyższego w odniesieniu do

spraw o uchylenie uchwał wspólnoty mieszkaniowej (art. 25 ustawy z dnia 24

czerwca 1994 r. o własności lokali, jedn. tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 80, poz. 903 ze

zm.), w których przyjmuje się, że o majątkowym albo niemajątkowym charakterze

tych spraw decyduje przedmiot zaskarżonej uchwały, tj. czy dotyczy ona praw

majątkowych, czy niemajątkowych (m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

27 lutego 2001 r., V CZ 4/01, OSNC 2001, nr 7-8, poz. 124, z dnia 11 lutego 2003

r., V CZ 208/02, nie publ., z dnia 16 listopada 2006 r., II CZ 78/06, nie publ., z dnia

15 lutego 2007 r., II CZ 124/06, "Izba Cywilna" 2008, nr 12, s. 49, z dnia 16 stycznia

2009 r., III CZ 43/08, nie publ., z dnia 9 września 2010 r., I CZ 44/10, nie publ., a

także uchwały Sądu Najwyższego z dnia 7 stycznia 2004 r., III CZP 100/03, OSNC

2005, nr 2, poz. 29 i z dnia 9 grudnia 2005 r., III CZP 111/05, OSNC 2006, nr 11,

poz. 183). W doktrynie występuje także pogląd, że sprawy o uchylenie uchwał

wspólnoty mieszkaniowej mają zawsze charakter niemajątkowy lub, że w każdym

wypadku są to sprawy majątkowe.

Przechodząc do analizy przedstawionego do rozstrzygnięcia zagadnienia

prawnego trzeba wskazać, że podział na prawa (roszczenia) majątkowe i – a

contrario – niemajątkowe należy do prawa materialnego. Powoduje to, że przy

ocenie, czy sprawa jest sprawą o prawa (roszczenia) majątkowe albo

niemajątkowe, w praktyce wprost wykorzystuje się kryteria wypracowane w nauce

na tle podziału w prawie materialnym na prawa (roszczenia) majątkowe albo

niemajątkowe.

Podstawą wyróżnienia na gruncie prawa materialnego kategorii praw

majątkowych i niemajątkowych jest typowy interes, jaki prawa te realizują. Jak

wskazuje się w doktrynie, podział praw podmiotowych na majątkowe i niemajątkowe

odpowiada różnej treści – majątkowej i niemajątkowej – stosunków, których te

prawa dotyczą, lub oparty jest na tym, czy prawa podmiotowe są bezpośrednio

uwarunkowane ekonomicznym interesem uprawnionego podmiotu. Według tych

kryteriów, do praw majątkowych zalicza się w szczególności prawa rzeczowe,

wierzytelności opiewające na świadczenia majątkowe, prawa majątkowo-

małżeńskie oraz istotną część praw kwalifikowanych jako tzw. własność

intelektualna. Bez znaczenia dla uznania konkretnego prawa podmiotowego za

prawo majątkowe jest przy tym to, czy ma ono jakąś wartość rynkową. Do praw

niemajątkowych zalicza się prawa osobiste i prawa rodzinne niemajątkowe,

stanowiące element stosunków między małżonkami, krewnymi, powinowatymi i

przysposobionymi. Podkreśla się jednocześnie wzrastającą rolę we współczesnym

prawie cywilnym praw niemajątkowych, co jest wynikiem dążenia do wzmocnienia

ochrony wartości osobistych człowieka za pomocą instrumentów cywilnoprawnych

jako bardziej elastycznych, a przez to skuteczniejszych. Pojawia się także

tendencja do uwzględnienia wartości osobistych w obrębie praw majątkowych, co

może utrudniać rozróżnienie obu rodzajów praw. Jest to widoczne w odniesieniu do

własności intelektualnej, a także w dziedzinie praw korporacyjnych

(organizacyjnych) wspólników.

W sprawach zmierzających do zaskarżenia uchwały organu osoby prawnej lub

jednostki organizacyjnej żądanie powoda jest formalnie skierowane przeciwko

uchwale, co powoduje, że ocena charakteru takiej sprawy jako majątkowej lub

niemajątkowej może opierać się na ocenie majątkowego lub niemajątkowego

charakteru samego uprawnienia do zaskarżenia uchwały w nawiązaniu do

charakteru stosunku prawnego, z którego to uprawnienie wynika lub też może

odwoływać się do przedmiotu zaskarżonej uchwały, tj. do tego, czy dotyczy on praw

albo obowiązków o charakterze majątkowym, czy też o charakterze

niemajątkowym.

Wybór – na potrzeby rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia prawnego

– pierwszego z przedstawionych rozwiązań prowadziłby, ze względu na

niemajątkowy charakter uprawnienia do zaskarżenia uchwał, będącego

konsekwencją niemajątkowego (a co najmniej mieszanego) charakteru członkostwa

w spółdzielni, do ukształtowania jednolitej zasady kwalifikowania spraw o uchylenie,

ustalenie nieistnienia lub stwierdzenie nieważności uchwały organu spółdzielni, jako

spraw o charakterze niemajątkowym. Trzeba przy tym zauważyć, że reguła ta

zastosowana mutatis mutandis do zaskarżenia uchwał organów spółek

kapitałowych oraz uchwał wspólnot mieszkaniowych mogłaby prowadzić do

odmiennego rezultatu, gdyż ze względu na majątkowy charakter stosunku spółki

kapitałowej lub członkostwa we wspólnocie mieszkaniowej, wszystkie sprawy

zmierzające do zaskarżenia uchwał w tych podmiotach miałyby charakter

majątkowy.

Wyborowi takiemu sprzeciwiają się jednak istotne względy skłaniające

zarazem do podtrzymania dominującego dotychczas w judykaturze i doktrynie

zapatrywania odwołującego się przy ocenie majątkowego albo niemajątkowego

charakteru sprawy mającej za przedmiot zaskarżenie uchwały organu spółdzielni

(osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej) do majątkowego albo niemajątkowego

charakteru praw albo obowiązków będących jej przedmiotem.

Uprawnienie do zaskarżenia uchwały organu spółdzielni jest jedynie

instrumentem prawnym mającym służyć ochronie praw członka spółdzielni.

Korzystanie z tego uprawnienia nie jest celem samym w sobie, lecz zmierza do

ochrony określonych interesów – sytuacji prawnej lub konkretnych praw danego

członka spółdzielni (uzasadnienia uchwał Sądu Najwyższego z dnia 7 stycznia 2004

r., III CZP 100/03 i z dnia 9 grudnia 2005 r., III CZP 111/05). Z tego względu

właściwym punktem odniesienia dla oceny charakteru sprawy, w której powód

korzysta z takiego uprawnienia, jest przedmiot uchwały, pozwalający na określenie,

jakie prawa i interesy – o charakterze majątkowym lub niemajątkowym – podlegają

ochronie prawnej w danym postępowaniu. Skutkiem orzeczenia sądowego ma być

ustanie stanu związania skarżącego daną uchwałą lub zaprzestanie jej

oddziaływania na sferę jego uprawnień, zatem ochrona prawna jest udzielana nie

przez samą eliminację abstrakcyjnie pojmowanej uchwały, lecz uchwały

wpływającej w określony sposób na prawa i obowiązki skarżącego, o czym

decyduje jej przedmiot. W rezultacie, majątkowy lub niemajątkowy charakter

konkretnych praw i obowiązków będących przedmiotem ochrony prawnej jest

decydujący dla kwalifikacji sprawy wszczętej przez zaskarżenie uchwały jako

sprawy o prawa majątkowe lub niemajątkowe.

Przyjęcie, że o ocenie charakteru prawnego sprawy o uchylenie, ustalenie

nieistnienia albo stwierdzenie nieważności uchwały organu spółdzielni decyduje

charakter samego uprawnienia do zaskarżenia uchwały, determinowany

charakterem stosunku prawnego, z którego to uprawnienie wynika, a nie przedmiot

zaskarżonej uchwały prowadziłoby do trudnej do zaakceptowania sytuacji, w której

w sposób jednolity musiałyby być oceniane sprawy, zmierzające – przez

wyeliminowanie zaskarżonej uchwały – do ochrony różnych praw warunkowanych

lub niewarunkowanych względami o charakterze ekonomicznym. Ponadto sprawy,

w których zaskarżone zostały uchwały o tym samym lub zbliżonym przedmiocie (np.

o odwołanie ze składu członka zarządu), mogłyby być odmiennie kwalifikowane

jako sprawy o charakterze majątkowym albo niemajątkowym w zależności od tego,

czy zostały podjęte przez organy spółdzielni, ze względu na niemajątkowy,

ewentualnie mieszany charakter stosunku członkostwa w spółdzielni, czy też przez

zgromadzenia spółek kapitałowych, ze względu na majątkowy charakter stosunku

spółki kapitałowej.

Nieuzasadnione jest odwoływanie się przy określaniu charakteru spraw o

uchylenie, ustalenie nieistnienia albo stwierdzenie nieważności uchwały organu

spółdzielni do regulacji przekazującej jedynie czasowo te sprawy sądom rejonowym

jako właściwym w pierwszej instancji, w ramach wyjątku od zasady ustanawiającej

właściwość rzeczową sądów wojewódzkich w sprawach o prawa niemajątkowe. Nie

ma podstaw, by zmianę art. 17 pkt 1 k.p.c. dokonaną ustawą z dnia 18 kwietnia

1985 r., traktować jako wykładnię „autentyczną” ustawodawcy w zakresie pojęcia

„sprawy o prawa niemajątkowe”, gdyż przeczy jej obowiązujące od dnia 30 marca

2004 r., obecne unormowanie art. 17 pkt 42

k.p.c. Stanowisku takiemu sprzeciwia

się również przywołany w uzasadnieniu wniosku Pierwszego Prezesa Sądu

Najwyższego zamiar wyraźnego dopuszczenia skargi kasacyjnej w sprawach o

uchylenie, stwierdzenie nieważności albo ustalenie nieistnienia uchwał organów

osób prawnych i jednostek organizacyjnych niebedących osobami prawnymi

niezależnie od wartości przedmiotu zaskarżenia, co prowadziłoby do uzgodnienia

treści art. 3982

§ 1 i art. 17 pkt 42

k.p.c., którego wprowadzenie objęte było tym

samym projektem.

Co do zasady, nie mogą mieć wpływu na ocenę charakteru sprawy – jako

sprawy o prawa majątkowe lub niemajątkowe – ewentualne trudności w ustaleniu

wartości przedmiotu sporu (por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 9

grudnia 2005 r., III CZP 111/05). Problem ten mógłby wystąpić przy założeniu, że

sprawy o zaskarżenie uchwał organu spółdzielni nie mają jednolitego charakteru,

jednak dopiero po ustaleniu majątkowego charakteru konkretnej sprawy. Mogące

wyniknąć na tym tle trudności są porównywalne z problemami w określeniu wartości

przedmiotu sporu lub przedmiotu zaskarżenia, występującymi także w innych

kategoriach spraw, których rozwiązywaniu w praktyce orzeczniczej służą

miarodajne w tym zakresie regulacje ustawowe (art. 19 i nast., art. 368 § 2 zdanie

trzecie i art. 3982

§ 1 k.p.c.).

Do koncepcji jednolitego charakteru spraw o zaskarżenie uchwał organów

spółdzielni nie przekonuje twierdzenie, jakoby konieczność ustalania ad hoc, na

potrzeby oceny dopuszczalności skargi kasacyjnej, czy dana sprawa o zaskarżenie

uchwały organu spółdzielni jest sprawą o prawa majątkowe, miałoby być źródłem

„daleko idącej arbitralności” i przez to godzić „w postulat pewności prawa, będący

elementem zasady demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji)”. W

każdym wypadku, w którym ustawodawca, na potrzeby określonej instytucji

procesowej, posługuje się podziałem na sprawy o prawa majątkowe albo prawa

niemajątkowe, konieczne jest dokonywanie ad casum oceny ich charakteru, chyba

że daną kwestię określa wprost ustawodawca, tak jak w przypadku art. 17 pkt 42

k.p.c. Przyjęcie jednolitej dla wszystkich tych spraw reguły, że ich majątkowy lub

niemajątkowy charakter, przesądza taki sam charakter praw i obowiązków, których

dotyczy zaskarżona uchwała, nie pozwala uznać, że zarówno ocena w tym

zakresie, jak i w konsekwencji także ocena dopuszczalności skargi kasacyjnej na

podstawie kryterium majątkowego lub niemajątkowego charakteru praw, których

dotyczy sprawa mają charakter arbitralny.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.