III CZP 15/11

Uchwała z dnia 12 maja 2011 r., III CZP 15/11

Sędzia SN Marian Kocon (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Mirosław Bączyk

Sędzia SN Dariusz Dończyk

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Iwony W. przeciwko Łukaszowi Ć. i

Agnieszce Ć. o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną, po rozstrzygnięciu w

Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 12 maja 2011 r. zagadnienia

prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Katowicach postanowieniem z

dnia 19 stycznia 2011 r.:

"Czy wierzyciel, którego dłużnikiem jest tylko jeden z małżonków, może

domagać się uznania czynności prawnej – darowizny własnościowego

spółdzielczego prawa do lokalu mieszkalnego, dokonanej przez obojga małżonków

za bezskuteczną, na podstawie art. 527 § 1 k.c., tylko w odniesieniu do

rozporządzenia tym prawem przez dłużnika, w sytuacji, gdy małżonek dłużnika nie

wyraził zgody na zaciągnięcie zobowiązania zgodnie z art. 41 § 1 k.r.o., w

brzmieniu obowiązującym od dnia 20 stycznia 2005 r.?"

podjął uchwałę:

Wierzyciel, którego dłużnikiem jest jeden z małżonków, może żądać na

podstawie art. 527 § 1 k.c. uznania za bezskuteczną czynności prawnej

dokonanej przez obu małżonków i dotyczącej ich majątku wspólnego, gdy

małżonek dłużnika nie wyraził zgody na zaciągnięcie zobowiązania w myśl art.

41 § 1 k.r.o.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w Częstochowie wyrokiem z dnia 7 kwietnia 2010 r. uznał za

bezskuteczną względem powódki Iwony W. umowę darowizny spółdzielczego

własnościowego prawa do lokalu, zawartą dnia 28 lutego 2008 r. między

pozwanymi a małżonkami Teresą i Waldemarem Ć. – w zakresie prawa

przeniesionego przez Teresę Ć. – w celu zaspokojenia wierzytelności powódki

wobec Teresy Ć. w kwocie 183 918,32 zł z odsetkami. U podłoża tego

rozstrzygnięcia legło ustalenie, że przedmiot darowizny stanowił wspólność

ustawową małżeńską darczyńców, a zobowiązanie Teresy Ć. nie powstało w

wyniku czynności prawnej dokonanej za zgodą jej męża.

Rozpoznając apelację pozwanych, Sąd Apelacyjny w Katowicach powziął

poważne wątpliwości prawne, którym dał wyraz w przedstawionym Sądowi

Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnieniu prawnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawione zagadnienie prawne powstało po wejściu w życie ustawy z

dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz

niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 162, poz. 1691 – dalej: "ustawa nowelizująca"),

którą dokonano kompleksowej nowelizacji przepisów kodeksu rodzinnego i

opiekuńczego w zakresie stosunków majątkowych małżonków, w tym reguł

dotyczących możliwości zaspokojenia się przez wierzyciela jednego z małżonków z

majątku wspólnego. W stanie prawnym poprzedzającym wejście w życie ustawy

nowelizującej zasadnicze znaczenie miał w tym względzie art. 41 k.r.o.,

ustanawiający zasadę, że zaspokojenia z majątku wspólnego może żądać także

wierzyciel, którego dłużnikiem jest tylko jeden z małżonków. Odstępstwo od tej

zasady dotyczyło sytuacji, w której wierzytelność powstała przed powstaniem

wspólności ustawowej albo gdy dotyczyła ona odrębnego majątku jednego z

małżonków. Wierzyciel mógł wtedy żądać zaspokojenia tylko z odrębnego majątku

dłużnika oraz z wynagrodzenia za pracę lub za inne usługi świadczone osobiście

przez dłużnika, jak również z korzyści uzyskanych przez dłużnika z jego praw

autorskich twórcy, praw twórcy wynalazku, wzoru lub projektu racjonalizatorskiego.

Ponadto, sąd mógł każdorazowo ograniczyć lub wyłączyć możliwość zaspokojenia

się z majątku wspólnego przez wierzyciela, którego dłużnikiem był tylko jeden z

małżonków, jeżeli ze względu na charakter wierzytelności albo stopień

przyczynienia się małżonka będącego dłużnikiem do powstania majątku wspólnego,

zaspokojenie z majątku wspólnego byłoby sprzeczne z zasadami współżycia

społecznego.

Ustawa nowelizująca ograniczyła przypadki, w których wierzyciel jednego z

małżonków pozostających w ustroju wspólności ustawowej może uzyskać

zaspokojenie z majątku wspólnego. Według art. 41 k.r.o. obecnym brzmieniu jest to

dopuszczalne tylko wówczas, gdy małżonek zaciągnął zobowiązanie za zgodą

drugiego małżonka. W braku takiej zgody albo jeżeli zobowiązanie nie wynika z

czynności prawnej, wierzyciel może żądać zaspokojenia z majątku osobistego

dłużnika, z wynagrodzenia za pracę lub z dochodów uzyskanych przez dłużnika z

innej działalności zarobkowej, jak również z korzyści, o których mowa w art. 33 pkt

9 k.r.o. Jeżeli wierzytelność powstała w związku z prowadzeniem przedsiębiorstwa,

zaspokojenie wierzyciela może nastąpić także z przedmiotów majątkowych

wchodzących w skład przedsiębiorstwa. Jak wskazano w uzasadnieniu projektu

ustawy nowelizującej, możliwość zaspokojenia się z majątku wspólnego

pozostawiono w ten sposób zapobiegliwości wierzycieli, w których interesie jest

uzyskanie zgody małżonka kontrahenta na dokonanie czynności (Sejm IV kadencji,

druk nr 1566). W literaturze zauważa się, że realizację tych rozwiązań

materialnoprawnych zapewniają art. 7761

, 787 i 7871

k.p.c. (...)

W orzecznictwie Sądu Najwyższego sprzed nowelizacji art. 41 § 1 k.r.o.

przyjmowano dopuszczalność zaskarżenia przez wierzyciela skargą pauliańską

czynności prawnej (darowizny) dokonanej przez oboje małżonków na rzecz osoby

trzeciej (m.in. dziecka tych małżonków), gdy przedmiot darowizny wchodził do ich

majątku wspólnego i nastąpiły wszystkie przesłanki skargi (art. 527 k.c.). Nie było

wątpliwości, że skarga pauliańska może służyć wierzycielowi (np. wekslowemu) do

uznania za bezskuteczną umowy darowizny nieruchomości rolnej, w której

darczyńcami są oboje małżonkowie i mają status dłużników wekslowych (art. 47

ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. – Prawo wekslowe, Dz.U. Nr 37, poz. 282), oboje

byli zatem dłużnikami w rozumieniu art. 527 k.c. (por. wyrok Sądu Najwyższego

dnia 9 maja 2001 r., II CKN 469/10, nie publ.). Dłużnikami w rozumieniu art. 527 k.c.

mogą być zawsze dłużnicy odpowiadający solidarnie za dług wobec wierzyciela; np.

wspólnik spółki jawnej jest wobec wierzyciela tej spółki dłużnikiem w rozumieniu art.

527 i 530 k.c. w związku z art. 22 § 2 k.s.h. (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29

listopada 2006 r., II CSK 250/06, OSNC 2007, nr 10, poz. 155).

Przyjmowano także dopuszczalność skargi pauliańskiej w sytuacji, w której

status prawny dłużnika miał tylko jeden z małżonków, a przedmiot zaskarżonej

skargą umowy darowizny – dokonanej przez małżonków – wchodził do ich majątku

wspólnego (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 24 października 2003 r., III CZP

72/03, OSP 2004, nr 9, poz. 116 i wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 czerwca 2003

r., IV CKN 204/01, OSNC 2004, nr 9, poz. 138.). Niezależnie od różnic w zakresie

określenia sytuacji prawnej małżonka niebędącego dłużnikiem wobec wierzyciela

współmałżonka (...), w orzecznictwie Sądu Najwyższego traktowano małżonka

odpowiadającego na podstawie art. 41 § 1 k.r.o. jako „dłużnika” w rozumieniu art.

527 i nast. k.c.

Jeżeli ex lege przewidziano odpowiedzialność cywilną małżonka ograniczoną

do majątku wspólnego (art. 41 § 1 k.r.o.), to również wobec małżonka

odpowiadającego za dług cudzy mogą zaktualizować się przesłanki skargi

pauliańskiej, gdy w wyniku czynności prawnej obu małżonków powstał stan

uniemożliwiający zaspokojenie chronionej wierzytelności także z majątku

wspólnego (art. 527 § 2 k.c.). Przyznanie małżonkowi dłużnika statusu prawnego

dłużnika w rozumieniu art. 527 k.c. pozwala na przyjęcie bezskuteczności czynności

prawnej dokonanej przez obu małżonków w całości, a nie tylko w odniesieniu do

małżonka zadłużonego wobec wierzyciela (por. uzasadnienie uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 24 października 2003 r., III CZP 72/03).

W obecnym stanie prawnym małżonek dłużnika nieudzielający zgody na

zaciągnięcie określonego zobowiązania nie odpowiada w zasadzie za to

zobowiązanie nawet majątkiem wspólnym, poza pewnymi wyjątkami (art. 41 § 1 i 2

k.r.o.). Z rozwiązaniem takim zostało skorelowane – przewidziane w art. 52 § 1a

k.r.o. – uprawnienie przysługujące wierzycielowi, jeżeli uprawdopodobni, że

zaspokojenie wierzytelności stwierdzonej tytułem wykonawczym wymaga

dokonania podziału majątku wspólnego małżonków. Otwiera się wówczas

możliwość uzyskania zaspokojenia należności wierzyciela z majątku osobistego

zadłużonego małżonka i w ten sposób dochodzi do zagwarantowania stosownej

ochrony prawnej także małżonkowi, który wcześniej nie wyraził zgody na

zaciągnięcie zobowiązania przez współmałżonka.

W literaturze i orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. np. uzasadnienie wyroku

z dnia 6 czerwca 2003 r., IV CKN 204/01) zauważono, że przyjęte rozwiązania w

zakresie ukształtowania odpowiedzialności małżonka za długi innego małżonka, nie

mogą eliminować lub ograniczać możliwości posługiwania się skargą pauliańską

wobec rozporządzeń obejmujących składniki majątku wspólnego, dokonywanych

przez małżonków in fraudem creditoris (art. 527 i nast. k.c.). W przeciwnym razie

doszłoby do znacznego osłabienia zasadniczych funkcji ochronnych tego środka

prawnego przysługującego wierzycielom i związanego z każdą wierzytelnością (np.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2009 r., V CSK 184/09, OSNC-ZD

2010, nr C, poz. 86). Nie odpowiadałoby to z pewnością także podstawowym

założeniom reformy małżeńskiego prawa majątkowego dokonanej ustawą

nowelizującą, mającej na celu unowocześnienie reguł uczestniczenia małżonków

pozostających we wspólności ustawowej w obrocie prawnym.

Powstaje kwestia ujęcia podstawowych przesłanek skuteczności skargi

pauliańskiej w razie dokonania czynności prawnej przez obu małżonków,

obejmującej składniki ich majątku wspólnego, gdy małżonek niebędący dłużnikiem

nie odpowiada majątkiem wspólnym za dług cudzy i nie można mu – jak w

poprzednim stanie prawnym – przypisać statusu dłużnika w rozumieniu art. 527 k.c.

Ochronny cel skargi pauliańskiej przemawia za tym, aby dopuścić tę skargę

także wówczas, gdy nielojalne wobec wierzyciela rozporządzenie majątkowe

podejmowane było nie tylko przez małżonków mających status dłużników w

rozumieniu art. 527 k.c., ale przynajmniej z udziałem jednego takiego dłużnika. Sam

udział małżonka niebędącego dłużnikiem wierzyciela w czynności prawnej noszącej

cechy czynności fraudacyjnej jest wystarczającą okolicznością przemawiającą za

możliwością uznania całej czynności prawnej za bezskuteczną wobec wierzyciela

(art. 532 k.c.), a nie tylko za zakwestionowaniem jej skuteczności wobec

zadłużonego małżonka. Przepisy art. 531 § 1 i art. 532 k.c., a także wyraźnie

egzekucyjny cel skargi pauliańskiej przesądzają możliwość uznania za

bezskuteczną całej zaskarżonej czynności prawnej, a nie jej części, ujętej

podmiotowo (wobec określonego podmiotu) lub przedmiotowo (w odniesieniu do

wyodrębnionej części czynności prawnej). Jednakże przy analizie dalszych

przesłanek skargi pauliańskiej powinien być brany pod uwagę fakt status

niezadłużonego małżonka dłużnika w tym sensie, że istotne są tu okoliczności

dotyczące jedynie zadłużonego małżonka, a przede wszystkim – skutek

kwestionowanej czynności w postaci niewypłacalności dłużnika (art. 527 § 2 k.c.),

świadomość pokrzywdzenia wierzyciela przez dłużnika i świadomość tego stanu

rzeczy u pozwanej osoby trzeciej (art. 527 § 1 in fine k.c.), to bowiem zachowanie

się małżonka–dłużnika nosi cechy działania in fraudem creditoris.

Sąd Apelacyjny zasadnie stwierdził, że w wyniku darowizny dokonanej przez

obu małżonków na rzecz ich dzieci zmniejszył się majątek zadłużonego małżonka.

Odwołując się do dogmatycznej konstrukcji majątku w prawie cywilnym, należy

przyjąć, że w niektórych sytuacjach – m.in. w związku z ustrojem wspólności

majątkowej – majątek może obejmować kilka odrębnych mas majątkowych. W tej

sytuacji rozporządzenie przez obu małżonków składnikiem należącym do majątku

wspólnego niewątpliwie zmniejsza majątek każdego z małżonków, w tym także

majątek zadłużonego małżonka. Nie można jednak zgodzić się ze stanowiskiem, że

między czynnością małżonków a stanem niewypłacalności dłużnika nie ma zawsze

„bezpośredniego związku przyczynowego” w rozumieniu art. 527 § 2 k.c.

Stanowisko takie zakłada, że uszczuplenie masy majątku wspólnego w wyniku

czynności obojga małżonków zawsze pozostaje indyferentne prawnie, skoro

wierzyciel i tak nie może prowadzić egzekucji z majątku wspólnego w związku z

zadłużeniem tylko jednego z małżonków. Tymczasem skarga pauliańska służy do

ochrony wierzytelności uprawnionego przy konieczności uwzględniania stanu

całego majątku dłużnika, niezależnie od jego struktury prawnej, tj. występujących w

nim mas majątkowych. Właśnie w toku sprawy wszczętej skargą pauliańską

wierzyciel może wykazywać omawianą, obiektywną przesłankę niewypłacalności

małżonka–dłużnika, m.in. przez odpowiednie zestawienie wartości składnika

majątkowego objętego rozporządzeniem z rozmiarem chronionej wierzytelności,

określenie składu majątku wspólnego i realnej prognozy uzyskania zaspokojenia po

ustaniu wspólności majątkowej stron, np. na podstawie art. 52 ust. 1a k.r.o.

Jednocześnie wierzyciel może dowodzić, że taki stan niewypłacalności został

spowodowany zaskarżoną czynnością prawną małżonków, a nie innymi możliwymi

przyczynami.

Dopuszczalność skorzystania przez wierzyciela ze skutecznej ochrony

pauliańskiej wierzytelności rodzi jednak pytanie o możliwość prowadzenia egzekucji

na podstawie tego wyroku wobec osoby trzeciej z przedmiotów majątkowych, które

wskutek czynności prawnej uznanej za bezskuteczną wyszły z majątku dłużnika

albo do niego nie weszły (art. 532 k.c.).

Nie można przyjmować de lege lata, że prawomocny wyrok, zaopatrzony w

klauzulę wykonalności, może stanowić podstawę skutecznej egzekucji przeciwko

osobie trzeciej, oczywiście po uzyskaniu także tytułu wykonawczego przeciwko

małżonkowi–dłużnikowi, skoro przedmiot zaskarżonej darowizny znajduje się już w

majątku pozwanej osoby trzeciej. Wymaga rozstrzygnięcia, jaką korzyść majątkową

w rozumieniu art. 527 § 1 k.c. nabyła osoba trzecia, ponieważ egzekucja

wierzyciela może być skierowana jedynie do tej korzyści (art. 532 k.c.). Wzgląd na

ochronę małżonka niebędącego dłużnikiem pozwala przyjąć, że egzekucja taka nie

może być jednak kierowana do całego przedmiotu czynności prawnej. Odmienne

stanowisko stanowiłoby naruszenie przyjętego de lege lata rozwiązania prawnego,

zgodnie z którym małżonek niebędący dłużnikiem nie odpowiada w ogóle – nawet

majątkiem wspólnym – jeżeli wcześniej nie wyraził zgody na zaciągnięcie

zobowiązania przez drugiego małżonka wobec wierzyciela (art. 41 § 1 k.r.o.). Jeżeli

w konsekwencji uzyskania wyroku przeciwko osobie trzeciej egzekucja z majątku tej

osoby mogłaby odnosić się tylko do przedmiotów majątkowych, które wyszły z

majątku wspólnego lub do niego nie weszły (art. 532 k.c.), to wspomniane

ograniczenie ustawowe, eksponujące potrzebę ochrony małżonka niebędącego

dłużnikiem i niewyrażającego zgody na zaciągniecie zobowiązania przez

współmałżonka, powinno pojawić się właśnie w tym stadium realizacji ochrony

pauliańskiej wierzyciela. Oznacza to, że wierzyciel nie mógłby jednak prowadzić

egzekucji z przedmiotu majątkowego objętego czynnością prawną uznaną za

bezskuteczną, skoro wyłączona została odpowiedzialność małżonka niebędącego

dłużnikiem z majątku wspólnego, a trwa jeszcze taka wspólność po wygraniu przez

wierzyciela sprawy wszczętej skargą pauliańską. Chcąc uzyskać zaspokojenie

chronionej wierzytelności na podstawie wyroku pauliańskiego, wierzyciel powinien

zastosować środki prawne, które doprowadzą do ustania ustroju majątku

wspólnego między małżonkami (art. 52 § 1a k.r.o.), jeżeli takie ustanie nie nastąpiło

wcześniej z określonej przyczyny (por. np. art. 52 § 1, art. 47 i 54 k.r.o.). Powołując

się na art. 52 § 1a k.r.o., wierzyciel zatem może uprawdopodobnić, że zaspokojenie

wierzytelności stwierdzonej tytułem wykonawczym wymaga dokonania podziału

majątku wspólnego małżonków. Jeżeli legitymuje się już tytułem wykonawczym

przeciwko osobie trzeciej i tytułem wykonawczym przeciwko małżonkowi–

dłużnikowi, to zniesienie na jego wniosek wspólności majątkowej małżeńskiej

miałoby swoje uzasadnienie właśnie w tym, że istnieje potrzeba zaspokojenia

wierzytelności w wyniku egzekucji z przedmiotu majątkowego, który wszedł do

majątku osoby trzeciej w rozumieniu art. 527 k.c., i to w takim zakresie, w jakim

można określić udział małżonków w poszczególnych składnikach ich byłego

majątku wspólnego.

W wyniku ustania wspólności majątkowej małżonków do składników tego

majątku mają zastosowanie przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych.

Udział taki określa możliwy zakres zaspokojenia wierzyciela z przedmiotu czynności

prawnej uznanej za bezskuteczną, co oznaczałoby konieczność odpowiedniego

oszacowania takiego przedmiotu. W konsekwencji udział taki wyznaczałby zakres

ochrony pauliańskiej udzielonej wierzycielowi jednego z małżonków uwzględniającej

także interes prawny pozwanej osoby trzeciej, gdy korzyść majątkowa takiej osoby,

określona za pomocą udziału małżonka niebędącego dłużnikiem w majątku

wspólnym, uzyskana na podstawie zaskarżonej umowy darowizny, nie została

uzyskana in fraudem creditoris w rozumieniu art. 527 k.c.

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.