III CZP 19/11

Uchwała z dnia 12 maja 2011 r., III CZP 19/11

Sędzia SN Marian Kocon (przewodniczący)

Sędzia SN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

Sędzia SN Dariusz Dończyk

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "P.P.H.U.L.", sp. z o.o. w B. przeciwko

Kamilowi P. o uznanie umowy darowizny za bezskuteczną, po rozstrzygnięciu w

Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 12 maja 2011 r. zagadnienia

prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Białymstoku postanowieniem z

dnia 17 lutego 2011 r.:

"Czy po zmianie art. 41 § 1 k.r.o., dokonanej ustawą z dnia 17 czerwca 2004 r.

o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw

(Dz.U. Nr 62, poz. 1691) wierzyciel, którego dłużnikiem jest tylko jeden z

małżonków, może domagać się uznania czynności prawnej dokonanej przez

dłużnika i jego małżonka za bezskuteczną na podstawie art. 527 § 1 k.c. w sytuacji,

gdy przedmiot tej czynności prawnej wchodził w skład majątku wspólnego, a

zobowiązanie zostało zaciągnięte przez dłużnika bez zgody jego małżonka?"

podjął uchwałę:

Wierzyciel, którego dłużnikiem jest jeden z małżonków, może żądać na

podstawie art. 527 § 1 k.c. uznania za bezskuteczną czynności prawnej

dokonanej przez obu małżonków i dotyczącej ich majątku wspólnego, gdy

małżonek dłużnika nie wyraził zgody na zaciągnięcie zobowiązania w myśl art.

41 § 1 k.r.o.

Uzasadnienie

W stosunku do powoda uznano wyrokiem za bezskuteczną umowę darowizny

lokalu mieszkalnego w domu wielomieszkaniowym wraz z prawem własności

wspólnych części budynku i urządzeń służących do wspólnego użytku właścicieli

lokali (art. 527 i 531 k.c.). Umowa darowizny została zawarta między małżonkami

Hanną P. i Jackiem P. oraz ich synem. Chroniona wierzytelność wynikała z nakazu

zapłaty wystawionego przeciwko dłużnikowi Jackowi P. Prowadzona przeciwko

niemu egzekucja z ruchomości została umorzona, ponieważ były one obciążone

zastawem rejestrowym. Objęta darowizną nieruchomość lokalowa należała do

majątku wspólnego dłużnika i jego żony. Sąd Rejonowy nie miał wątpliwości co do

tego, że skarga pauliańska dopuszczalna będzie wówczas, gdy dłużnikiem jest tylko

jeden z małżonków, a przedmiot zaskarżonej umowy darowizny wchodził do

majątku wspólnego dłużnika i jego małżonka. W ocenie Sądu Okręgowego,

podstawowe znaczenie dla dopuszczalności skargi pauliańskiej w odniesieniu do

umowy obejmującej przedmiot należący do majątku wspólnego dłużnika i jego

małżonki (niebędącej dłużnikiem) ma jednak brak „bezpośredniego związku

przyczynowego między zaskarżoną czynnością a stanem pokrzywdzenia

wierzyciela”, który nie mógłby zaspokoić chronionej wierzytelności z majątku

wspólnego bez odpowiedniej zgody małżonka dłużnika. Oznacza to możliwość

przyjęcia stanowiska, że zaskarżona przez powoda umowa darowizny lokalu nie

została jednak dokonana z pokrzywdzeniem wierzyciela (art. 527 k.c.).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z ustaleń Sądów meriti wynika, że kwestionowana umowa darowizny z

udziałem dłużnika i jego żony została zawarta w czasie obowiązywania art. 41 § 1

k.r.o. w wersji zmienionej ustawą z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy –

Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 162, poz.

1691). Zgodnie z tym przepisem, jeżeli małżonek zaciągnął zobowiązanie za zgodą

małżonka, wierzyciel może żądać zaspokojenia z ich majątku wspólnego. Brak

takiej zgody powoduje ograniczenie odpowiedzialności małżonka-dłużnika w

zasadzie do jego majątku osobistego (art. 41 § 2 k.r.o.).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego, w poprzednio obowiązującym stanie

prawnym, przyjmowano dopuszczalność zaskarżenia przez wierzyciela skargą

pauliańską umowy darowizny dokonanej przez oboje małżonków na rzecz osoby

trzeciej (m.in. dziecka tych małżonków), gdy przedmiot darowizny wchodził do ich

majątku wspólnego i wystąpiły wszystkie przesłanki skargi (art. 527 k.c.).

Orzeczenia takie zapadły na tle poprzednio obowiązującego przepisu art. 41 k.r.o.,

zgodnie z którym małżonek mógł co do zasady odpowiadać za długi małżonka –

dłużnika majątkiem wspólnym (Dz.U. z 1964 r. Nr 9, poz. 59). Nie było wątpliwości,

że skarga pauliańska mogła służyć wierzycielowi (np. wekslowemu) do uznania za

bezskuteczną umowy darowizny nieruchomości rolnej, w której darczyńcami byli

oboje małżonkowie i mieli oni status dłużników wekslowych (art. 47 ustawy z dnia

28 kwietnia 1936 r. – Prawo wekslowe, Dz.U. Nr 37, poz. 282), oboje byli zatem

dłużnikami w rozumieniu art. 527 k.c. (por. wyrok Sądu Najwyższego dnia 9 maja

2001 r., II CKN 469/10, nie publ.). Dłużnikami w rozumieniu art. 527 k.c. mogą być

zawsze dłużnicy odpowiadający solidarnie za dług wobec wierzyciela; np. wspólnik

spółki jawnej jest wobec wierzyciela tej spółki dłużnikiem w rozumieniu art. 527 i

530 k.c. w związku z art. 22 § 2 k.s.h. (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 listopada

2006 r., II CSK 250/06, OSNC 2007, nr 10, poz. 155; por. też art. 30 k.r.o.).

Dopuszczano także skargę pauliańską w sytuacji, w której status prawny

dłużnika miał tylko jeden z małżonków, a przedmiot zaskarżonej skargą umowy

darowizny – dokonanej przez małżonków – wchodził do ich majątku wspólnego

(por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 24 października 2003 r., III CZP 72/03,

OSP 2004, nr 9, poz. 116 i wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 czerwca 2003 r., IV

CKN 204/01, OSNC 2004, nr 9, poz. 138.). Niezależnie od różnic w zakresie

prawnego określenia sytuacji prawnej małżonka niebędącego dłużnikiem wobec

wierzyciela współmałżonka, należy stwierdzić, że w orzecznictwie Sądu

Najwyższego traktowano małżonka odpowiadającego na podstawie art. 41 § 1 k.r.o.

w poprzednim brzmieniu za „dłużnika” w rozumieniu art. 527 i nast. k.c.

Jeżeli przewidziano odpowiedzialność cywilną małżonka za dług małżonka,

ograniczoną do majątku wspólnego (art. 41 § 1 k.r.o.), to również wobec małżonka

odpowiadającego za dług cudzy mogą zaktualizować się przesłanki skargi

pauliańskiej, jeśli w wyniku czynności prawnej obu małżonków powstał stan

uniemożliwiający zaspokojenie chronionej wierzytelności także z majątku

wspólnego (art. 527 § 2 k.c.). Przyznanie małżonkowi dłużnika statusu prawnego

dłużnika w rozumieniu art. 527 k.c. pozwala na przyjęcie bezskuteczności czynności

prawnej dokonanej przez obu małżonków w całości, a nie tylko w odniesieniu do

małżonka zadłużonego wobec wierzyciela (por. uzasadnienie uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 24 października 2003 r., III CZP 72/03).

W obecnym stanie prawnym małżonek dłużnika nieudzielający zgody na

zaciągnięcie określonego zobowiązania nie odpowiada w zasadzie za to

zobowiązanie nawet majątkiem wspólnym, poza pewnymi wyjątkami (art. 41 § 1 i 2

k.r.o.). Z rozwiązaniem takim skorelowane zostało uprawnienie wierzyciela

przewidziane w art. 52 § 1a k.r.o., wierzyciel bowiem ma możliwość żądania

ustanowienia przez sąd rozdzielności majątkowej małżonków, nawet w czasie

trwania związku małżeńskiego, jeżeli uprawdopodobni, że zaspokojenie

wierzytelności stwierdzonej tytułem wykonawczym wymaga dokonania podziału

majątku wspólnego małżonków; rozdzielność taka powstaje w zasadzie z dniem

oznaczonym w wyroku (art. 52 § 1a k.r.o.). Otwiera się wówczas możliwość

uzyskania zaspokojenia wierzyciela z majątku osobistego zadłużonego małżonka.

W ten sposób dochodzi do zagwarantowania stosownej ochrony prawnej także

małżonkowi niebędącemu dłużnikiem, który wcześniej nie wyraził zgody na

zaciągnięcie zobowiązania przez małżonka.

W literaturze i orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. np. uzasadnienie wyroku

z dnia 6 czerwca 2003 r., IV CKN 204/01) zauważono, że przyjęte rozwiązania w

zakresie ukształtowania odpowiedzialności małżonka za długi małżonka, nie mogą

eliminować ani ograniczać możliwości posługiwania się skargą pauliańską wobec

rozporządzeń obejmujących składniki majątku wspólnego i dokonywanych przez

małżonków in fraudem creditoris (art. 527 i nast. k.c.). W przeciwnym razie doszłoby

do znacznego osłabienia zasadniczych funkcji ochronnych tego uniwersalnego

środka prawnego przysługującego wierzycielom i związanego z każdą

wierzytelnością (np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2009 r., V CSK

184/09, OSNC-ZD 2010, nr C, poz. 86). Nie odpowiadałoby to z pewnością także

podstawowym założeniom reformy małżeńskiego prawa majątkowego dokonanej

ustawą z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy

oraz niektórych innych ustaw (Dz.U Nr 162, poz. 1691), mającej na celu

unowocześnienie reguł uczestniczenia w obrocie prawnym małżonków

pozostających we wspólności ustawowej.

Powstaje kwestia ujęcia przesłanek skargi pauliańskiej w razie dokonania

czynności prawnej przez oboje małżonków, obejmującej składniki ich majątku

wspólnego, gdy małżonek niebędący dłużnikiem nie odpowiada majątkiem

wspólnym za dług cudzy i nie można mu – jak w poprzednim stanie prawnym –

przypisać statusu dłużnika w rozumieniu art. 527 k.c.

Ochronny cel skargi pauliańskiej przemawia za tym, aby dopuścić taką skargę

także wówczas, gdy nielojalne wobec wierzyciela rozporządzenie majątkowe

podejmowane było nie tylko przez małżonków mających status dłużników w

rozumieniu art. 527 k.c., ale przynajmniej z udziałem jednego takiego dłużnika. Sam

udział małżonka niebędącego dłużnikiem wierzyciela w czynności prawnej noszącej

cechy czynności fraudacyjnej powinien być wystarczającą okolicznością

przemawiającą za możliwością uznania całej czynności prawnej za bezskuteczną

wobec wierzyciela (art. 532 k.c.), a nie tylko za zakwestionowaniem jej skuteczności

wobec zadłużonego małżonka. Przepisy art. 531 § 1 i art. 532 k.c., a także wyraźnie

egzekucyjny cel skargi pauliańskiej przesądzają możliwość uznania za

bezskuteczną całej zaskarżonej czynności prawnej, a nie jej części, ujętej

podmiotowo (wobec określonego podmiotu) lub przedmiotowo (w odniesieniu do

wyodrębnionej części czynności prawnej). Jednakże przy analizie dalszych

przesłanek skargi pauliańskiej powinien być brany pod uwagę status

niezadłużonego małżonka osoby zadłużonej w tym sensie, że istotne są tu

okoliczności dotyczące jedynie zadłużonego małżonka, a przede wszystkim –

skutek kwestionowanej czynności w postaci niewypłacalności dłużnika (art. 527 § 2

k.c.), świadomość pokrzywdzenia wierzyciela przez dłużnika i świadomość tego

stanu rzeczy u pozwanej osoby trzeciej (art. 527 § 1 in fine k.c.), to jedynie bowiem

zachowanie się małżonka–dłużnika powinno nosić cechy działania in fraudem

creditoris.

Sąd Okręgowy trafnie stwierdził, że w wyniku darowizny dokonanej przez obu

małżonków na rzecz ich dziecka zmniejszył się majątek zadłużonego małżonka.

Odwołując się do dogmatycznej konstrukcji majątku w prawie cywilnym, należy

przyjąć, że w niektórych sytuacjach – m.in. w związku z ustrojem wspólności

majątkowej – majątek może obejmować kilka odrębnych mas majątkowych. W tej

sytuacji rozporządzenie przez obu małżonków składnikiem należącym do majątku

wspólnego niewątpliwie zmniejsza majątek każdego z małżonków, w tym także –

majątek zadłużonego małżonka. Nie można jednak zgodzić się ze stanowiskiem

Sądu Okręgowego, że między czynnością małżonków a stanem niewypłacalności

dłużnika zawsze nie ma „bezpośredniego związku przyczynowego” w rozumieniu

art. 527 § 2 k.c. Stanowisko takie zakłada, że uszczuplenia masy majątku

wspólnego w wyniku czynności obu małżonków zawsze pozostaje indyferentne

prawnie, skoro wierzyciel i tak nie może prowadzić egzekucji z majątku wspólnego

w związku z zadłużeniem tylko jednego z małżonków. Tymczasem skarga

pauliańska służy do ochrony wierzytelności uprawnionego przy konieczności

uwzględniania stanu całego majątku dłużnika, niezależnie od jego struktury

prawnej, tj. występujących w nim mas majątkowych. Właśnie w toku sprawy

wszczętej skargą pauliańską wierzyciel może wykazywać omawianą, obiektywną

przesłankę niewypłacalności małżonka–dłużnika, m.in. przez odpowiednie

zestawienie wartości składnika majątkowego objętego rozporządzeniem z

rozmiarem chronionej wierzytelności, określenie składu majątku wspólnego i realnej

prognozy uzyskania zaspokojenia po ustaniu wspólności majątkowej stron, np. na

podstawie art. 52 § 1a k.r.o. Jednocześnie wierzyciel może dowodzić, że taki stan

niewypłacalności został spowodowany zaskarżoną czynnością prawną małżonków,

a nie innymi możliwymi przyczynami.

Dopuszczalność skorzystania przez wierzyciela ze skutecznej ochrony

pauliańskiej wierzytelności rodzi jednak pytanie o możliwość prowadzenia egzekucji

na podstawie tego wyroku wobec osoby trzeciej z przedmiotów majątkowych, które

wskutek czynności prawnej uznanej za bezskuteczną wyszły z majątku dłużnika

albo do niego nie weszły (art. 532 k.c.).

Nie można przyjmować de lege lata, że prawomocny wyrok, zaopatrzony w

klauzulę wykonalności, może stanowić podstawę skutecznej egzekucji przeciwko

osobie trzeciej, oczywiście, po uzyskaniu także tytułu wykonawczego przeciwko

małżonkowi-dłużnikowi, skoro przedmiot zaskarżonej darowizny znajduje się już w

majątku pozwanej osoby trzeciej. Wymaga rozstrzygnięcia, jaką korzyść majątkową

w rozumieniu art. 527 § 1 k.c. nabyła osoba trzecia, ponieważ egzekucja

wierzyciela może być skierowana jedynie do tej korzyści (art. 532 k.c.). Wzgląd na

ochronę małżonka niebędącego dłużnikiem pozwala przyjąć, że egzekucja taka nie

może być jednak kierowana do całego przedmiotu czynności prawnej. Odmienne

stanowisko stanowiłoby naruszenie przyjętego de lege lata rozwiązania prawnego,

zgodnie z którym małżonek niebędący dłużnikiem nie odpowiada w ogóle – nawet

majątkiem wspólnym – jeżeli wcześniej nie wyraził zgody na zaciągnięcie

zobowiązania przez drugiego małżonka wobec wierzyciela (art. 41 § 1 k.r.o.). Jeżeli

w konsekwencji uzyskania wyroku przeciwko osobie trzeciej egzekucja z majątku tej

osoby mogłaby odnosić się tylko do przedmiotów majątkowych, które wyszły z

majątku wspólnego lub do niego nie weszły, to wspomniane ograniczenie

ustawowe, eksponujące potrzebę ochrony małżonka niebędącego dłużnikiem i

niewyrażającego zgody na zaciągnięcie zobowiązania przez małżonka, powinno

pojawić się właśnie w tym stadium realizacji ochrony pauliańskiej wierzyciela.

Oznacza to, że wierzyciel nie mógłby jednak prowadzić egzekucji z przedmiotu

majątkowego objętego czynnością prawną uznaną za bezskuteczną, skoro

wyłączona została odpowiedzialność z majątku wspólnego małżonka niebędącego

dłużnikiem, a trwa jeszcze taka wspólność po wygraniu przez wierzyciela sprawy

wszczętej skargą pauliańską. Chcąc uzyskać zaspokojenie chronionej

wierzytelności, wierzyciel powinien zastosować środki prawne, które doprowadzą

do ustania ustroju majątku wspólnego między małżonkami (art. 52 § 1a k.r.o.), jeżeli

nie nastąpiło to wcześniej z określonej przyczyny (np. art. 52 § 1, art. 47 i 54 k.r.o.).

Powołując się na art. 52 § 1a k.r.o., wierzyciel zatem może uprawdopodobnić, że

zaspokojenie wierzytelności stwierdzonej tytułem wykonawczym wymaga

dokonania podziału majątku wspólnego małżonków. Jeżeli legitymuje się już

tytułem wykonawczym przeciwko osobie trzeciej i tytułem wykonawczym przeciwko

małżonkowi-dłużnikowi, to zniesienie na jego wniosek wspólności majątkowej

małżeńskiej miałoby swoje uzasadnienie właśnie w tym, że istnieje potrzeba

zaspokojenia wierzytelności w wyniku egzekucji z przedmiotu majątkowego, który

wszedł do majątku osoby trzeciej w rozumieniu art. 527 k.c., i to w takim zakresie, w

jakim można określić udział małżonków w poszczególnych składnikach ich byłego

majątku wspólnego. W wyniku ustania wspólności majątkowej małżonków do

składników tego majątku mają zastosowanie przepisy o współwłasności w

częściach ułamkowych. Udział taki wyznacza możliwy zakres zaspokojenia

wierzyciela z przedmiotu czynności prawnej uznanej za bezskuteczną (darowizny),

co oznacza konieczność odpowiedniego oszacowania takiego przedmiotu. W

konsekwencji udział taki wyznacza zakres ochrony pauliańskiej udzielonej

wierzycielowi jednego z małżonków uwzględniającej również interes prawny także

pozwanej osoby trzeciej, gdyż korzyść majątkowa takiej osoby, określona za

pomocą udziału małżonka niebędącego dłużnikiem w majątku wspólnym, uzyskana

na podstawie zaskarżonej umowy darowizny, nie została uzyskana in fraudem

creditoris w rozumieniu art. 527 k.c.

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie (art. 390 § 1

k.p.c.).