V CSK 343/10

Sygn. akt V CSK 343/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 maja 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

SSN Marta Romańska

w sprawie z powództwa Syndyka masy upadłości Barbary W.

przeciwko Mieczysławowi P.

o ustalenie ewentualnie o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną oraz o

zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 13 maja 2011 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 23 kwietnia 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Syndyk masy upadłości Barbary W. wniósł o stwierdzenie, że umowa

sprzedaży samochodu marki Renault Midlum 180.12/C, nr nadwozia [...], zawarta w

dniu 12 kwietnia 2007 r. pomiędzy Barbarą W. a pozwanym Mieczysławem P., jest

bezskuteczna wobec powoda, ewentualnie o uznanie tej umowy za bezskuteczną w

stosunku do powoda, a także o zasądzenie na swoją rzecz od pozwanego kwoty

98.500 zł z ustawowymi odsetkami do dnia doręczenia pozwu oraz kosztów

procesu.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 29 grudnia 2009 r. uznał zaskarżoną umowę

za bezskuteczną wobec powoda, zasądził na jego rzecz od pozwanego kwotę

83.500 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 10 lutego 2009 r., oddalił powództwo w

pozostałej części i orzekł o kosztach procesu, przyjmując za podstawę

rozstrzygnięcia następujące ustalenia faktyczne i ich ocenę prawną.

W dniu 28 marca 2007 r. Barbara W. prowadząca Zakład Przetwórstwa

Mięsnego w P. złożyła wniosek o ogłoszenie upadłości. Sąd Rejonowy w B.

postanowieniem z dnia 3 kwietnia 2007 r. ustanowił nadzorcę sądowego, a

postanowieniem z dnia 4 kwietnia 2008 r. ogłosił upadłość przedsiębiorcy Barbary

W. w celu likwidacji majątku. W dniu 12 kwietnia 2007 r. Barbara W. sprzedała

pozwanemu samochód ciężarowy marki Renault Midlum 180.12/C, nr nadwozia

[...], za cenę 15.006 zł Na poczet ceny została zaliczona kwota 15.000 zł, którą

pozwany wcześniej pożyczył Barbarze W. Wartość rynkowa samochodu w dacie

zawarcia umowy wynosiła 98.500 zł.

Pozwany w dniu 20 sierpnia 2007 r. sprzedał przedmiotowy samochód

Grzegorzowi D. za cenę 69.000 zł, a ten w dniu 2 września 2008 r. – Piotrkowi B.

za 70.000 zł.

Oceniając tak ustalony stan faktyczny, Sąd Okręgowy uznał umowę

sprzedaży samochodu zawartą w dniu 12 kwietnia 2007 r. miedzy Barbarą W. a

pozwanym za bezskuteczną w stosunku do powoda na podstawie art. 127 ust. 1

ustawy z 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. Nr 60, poz.

535 ze zm.: dalej: „u.p.u.n.”). Wskazał przy tym, że cena samochodu ustalona w

3

zaskarżonej umowie była rażąco zaniżona w stosunku do jego rzeczywistej

wartości. W konsekwencji, uwzględniając fakt dalszego zbycia pojazdu - na

podstawie art. 134 ust. 1 u.p.u.n. - zasądził od pozwanego na rzecz powoda

równowartość zbytego pojazdu (98.500 zł), pomniejszoną o kwotę pożyczki

udzielonej Barbarze W. (15.000 zł), zaś w pozostałej części powództwo oddalił.

Sąd Apelacyjny, po rozpoznaniu apelacji pozwanego, wyrokiem

zaskarżonym skargą kasacyjną zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że

oddalił powództwo o ustalenie, ewentualnie o uznanie czynności prawnej za

bezskuteczną, obniżył koszty procesu zasądzone od pozwanego na rzecz powoda

za pierwszą instancję do kwoty 7.247 zł, oddalił apelację w pozostałej części i

orzekł o kosztach postępowania apelacyjnego.

Sąd Apelacyjny, aprobując ustalenia faktyczne przyjęte za podstawę

zaskarżonego wyroku, uznał - odmiennie niż Sąd Okręgowy - że w okolicznościach

rozpoznawanej sprawy nie zostały spełnione przesłanki uzasadniające

zastosowanie art. 127 ust. 1 u.p.u.n. Stwierdził, że skoro umowa sprzedaży

samochodu została zawarta po złożeniu wniosku o ogłoszenie upadłości, a nawet

po wydaniu postanowienia o ogłoszeniu upadłości, to jest ona - z mocy art. 77 ust.

1 u.p.u.n. - nieważna, co wyklucza możliwość uwzględnienia powództwa w zakresie

żądania ustalenia, ewentualnie uznania czynności prawnej za bezskuteczną.

Przyjął, że pozwany w chwili zawarcia umowy wiedział o ogłoszeniu upadłości

Barbary W. i ustanowieniu syndyka masy upadłości, zaś w takiej sytuacji powinien

liczyć się z obowiązkiem zwrotu uzyskanej korzyści lub jej równowartości. W

konsekwencji stanął na stanowisku, że żądanie zapłaty uzasadnia art. 409 zdanie

drugie k.c.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach określonych w art. 3983

§ 1 k.p.c pozwany zarzucił naruszenie:

- art. 382 i art. 391 § 1 w związku z art. 233 § 1 k.p.c., art. 252, art. 244 § 1

k.p.c. w związku z art. 52 u.p.u.n. oraz art. 328 § 2 k.p.c., art. 2 i art. 7

Konstytucji przez dokonanie ustalenia daty ogłoszenia upadłości Barbary W.

oraz świadomości tego faktu po stronie pozwanego w sposób dowolny,

wbrew treści postanowienia Sądu Rejonowego w B. z dnia 4 kwietnia 2008

4

r., co doprowadziło do bezzasadnego zastosowania art. 77 ust. 1 u.p.u.n. i

art. 409 zdanie drugie k.c.,

- art. 382 i art. 391 § 1 w związku z art. 233§ 1, art. 245, art. 278 i art. 328 § 2

k.p.c. przez dokonanie niepełnej oceny materiału dowodowego i niepełne jej

uzasadnienie pod kątem przesłanek przewidzianych w art. 127 ust. 1

u.p.u.n., nieustosunkowanie się do wyceny samochodu sporządzonej - na

zlecenie powoda - przez rzeczoznawcę Jacka P. i nadanie tej wycenie

waloru opinii biegłego,

- art. 77 ust. 1 u.p.u.n., art. 410 § 1 i 2 w związku z art. 405 i art. 409 k.c.

przez niewłaściwe zastosowanie,

- art. 406 w związku z art. 410 § 1 i k.c. przez błędną wykładnię,

- art. 6 k.c. w związku z art. 134 ust. 1 u.p.u.n. przez wadliwe przyjęcie,

że powód wykazał wysokość żądanego świadczenia.

Powołując się na tak ujęte podstawy kasacyjne pozwany wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sadowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że jeżeli sąd drugiej

instancji czyni nowe lub odmienne ustalenia opierając się na materiale dowodowym

zebranym w pierwszej instancji, to może to uczynić w wyniku odmiennej oceny

dowodów. W takiej sytuacji sąd odwoławczy winien w pierwszej kolejności wskazać

wadliwości w ocenie dowodów i ustaleniach sądu pierwszej instancji, a następnie

przeprowadzić własną, pełną ocenę dowodów zebranych w postępowaniu

pierwszoinstancyjnym i na niej oprzeć zmienione (nowe) ustalenia faktyczne

(zob. wyrok z dnia 24 września 2010 r., IV CSK 72/10, niepubl.). Powinien przy

tym swoje stanowisko uzasadnić w taki sposób, aby możliwa była ocena, czy

zmiana ta była usprawiedliwiona, a więc dokonać własnych ustaleń i własnej oceny

wszystkich zgromadzonych w sprawie dowodów. W takim przypadku

nieuprawnione jest z jednej strony akceptowanie w całości poczynionych

w pierwszej instancji ustaleń i jednoczesne ich kwestionowanie w związku z oceną

tylko niektórych przeprowadzonych dowodów. Pierwsze z tych uchybień stanowi

5

naruszenie art. 328 § 2 k.p.c., drugie - uchybienie treści art. 382 k.p.c. (zob. wyrok

z dnia 18 czerwca 2010 r., V CSK 422/09, niepubl.). Wskazuje się również,

że wydanie przez sąd drugiej instancji orzeczenia merytorycznego, w szczególności

orzeczenia reformatoryjnego, z pominięciem części materiału dowodowego

stanowiącego podstawę rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji, stanowi

naruszenie art. 382 k.p.c. (zob. wyrok z dnia 22 lipca 2010 r., I CSK 511/09

nie publ. i z dnia 7 października 2010 r., IV CSK 149/10 niepubl.).

W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd Apelacyjny stwierdził,

że akceptuje ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd pierwszej instancji

i przyjmuje je za własne. Z ustaleń tych wynika jednoznacznie, że Barbara W.

złożyła wniosek o ogłoszenie upadłości w dniu 28 marca 2007 r., zaś samochód

sprzedała pozwanemu w dniu 12 kwietnia 2007 r., tj. przed wydaniem przez Sąd

Rejonowy w B. postanowienia o ogłoszeniu upadłości (4 kwietnia 2008 r.).

Tymczasem Sąd Apelacyjny, aprobując te ustalenia, jednocześnie przyjął, że

zbycie pojazdu przez Barbarę W. nastąpiło po ogłoszeniu upadłości, co wyłącza

zastosowanie w sprawie art. 127 u.p.u.n., gdyż w takiej sytuacji czynność ta jest

nieważna z mocy art. 77 ust. 1 u.p.u.n. W istocie zatem Sąd ten dokonał ustalenia

istotnej w sprawie okoliczności faktycznej odmiennego od przyjętego w wyroku

Sądu pierwszej instancji. Brak w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku przesłanek

dokonania takiego odmiennego ustalenia usprawiedliwia – ze wskazanych wyżej

przyczyn –zarzuty naruszenia art. 382 i art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1

k.p.c. oraz nie pozwala skutecznie odeprzeć zarzutów obrazy wskazanych w

skardze przepisów prawa materialnego.

Uznanie przez Sąd Apelacyjny - w sposób nieuprawniony - że zaskarżona

umowa jest nieważna z mocy art. 77 ust. 1 u.p.u.n., nie mogło zatem stanowić

podstawy do zmiany zaskarżonego wyroku i oddalenia powództwa w zakresie

żądań ustalenia, ewentualnie uznania tej czynności prawnej za bezskuteczną

w stosunku do masy upadłości, jak również oddalenia apelacji co do rozstrzygnięcia

uwzględniającego żądanie zasądzenia równowartości tego, co wskutek tej

czynności ubyło z majątku upadłego albo do niego nie weszło. Zastosowanie

wymienionego przepisu, a konsekwencji również art. 409 k.c., wchodziłoby

w rachubę w przypadku jednoznacznego, prawidłowego ustalenia, że sprzedaż

6

samochodu dokonana została po ogłoszeniu upadłości dłużnika. Gdyby okazało

się, że umowa sprzedaży samochodu została dokonana przed tą datą, rozważenia

wymaga kwestia dopuszczalności powiązania żądania ustalenia bezskuteczności

tej umowy z żądaniem zasądzenia świadczenia pieniężnego wyrównującego

uszczerbek w masie upadłości, wynikły z dokonania tej czynności, w płaszczyźnie

art. 189 k.p.c., w szczególności przesłanki interesu prawnego w żądaniu takiego

ustalenia (zob. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 16 kwietnia 2010 r.,

IV CSK 424/09, niepubl.). W razie zaś uznania, że kwestionowana umowa nie jest

z mocy prawa nieważna (art. 77 ust. 1 u.p.u.n.), ani bezskuteczna (art. 127 ust.

1 u.p.u.n.), zastosowanie znajdzie art. 527 i nast. k.c. w związku z art. 132 u.p.u.n.

Zgodnie z art. 127. ust. 1 u.p.u.n., bezskuteczne w stosunku do masy

upadłości są czynności prawne dokonane przez upadłego w ciągu roku przed

dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości, którymi rozporządził on swoim

majątkiem, jeżeli dokonane zostały nieodpłatnie albo odpłatnie, ale wartość

świadczenia upadłego przewyższa w rażącym stopniu wartość świadczenia

otrzymanego przez upadłego lub zastrzeżonego dla upadłego lub dla osoby

trzeciej. Oczywiste jest jednak, że bezskuteczność czynności odnosi się nie tylko

do czynności dokonanych w okresie rocznym przed dniem złożenia wniosku

o ogłoszenie upadłości, ale również do czynności dokonanych między datą złożenia

wniosku o ogłoszenie upadłości a datą upadłości. Zwrócenie uwagi na taki

sens unormowania zawartego w przytoczonym przepisie jest istotne dlatego,

że w przypadku uznania niedopuszczalności jednoczesnego wytoczenie

powództwa o ustalenie, że czynność prawna jest bezskuteczna z mocy samego

prawa (art. 127 ust. 1 u.p.u.n.) i o zasądzenie równowartości tego, co wskutek tej

czynności ubyło z majątku upadłego albo do niego nie weszło, ocena zasadności

tego drugiego roszczenia musi być dokonana z uwzględnieniem przesłanek

bezskuteczności ex lege (art. 134 u.p.u.n.).

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. orzekł, jak

w sentencji.