I CSK 380/10

Sygn. akt I CSK 380/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 maja 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Zawada (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Krystyny I., Andrzeja I.,

Anny I., Jakuba I. i Krzysztofa I.

przeciwko Skarbowi Państwa - Ministrowi Gospodarki

o odszkodowanie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 19 maja 2011 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 13 października 2009 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od strony pozwanej na

rzecz Andrzeja I. 3 600 (trzytysiącesześćset) zł kosztów

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Wyrokiem z dnia 23 września 2008 r. Sąd Okręgowy zasądził od pozwanego

na rzecz Leokadii I. 179 590,50 zł, a na rzecz pozostałych powodów po 11 972,70

zł z ustawowymi odsetkami od dnia 18 kwietnia 2008 r., oddalił powództwo w

pozostałej części i orzekł o kosztach procesu.

Sąd ustalił, że Jan i Leokadia maż. I. byli współwłaścicielami

przedsiębiorstwa Młyn Elektryczny w D. w częściach równych. Spadkobiercami

Jana I. są jego żona Leokadia I. w ¼ części i jego dzieci, będące także powodami

w sprawie, w 3/20 każde z nich.

Na podstawie zarządzenia Ministra Przemysłu Drobnego i Rzemiosła z dnia

20 grudnia 1952 r. wymienione przedsiębiorstwo zostało objęte przymusowym

zarządem państwowym, który powierzono Centrali Rolniczej Spółdzielni

„Samopomoc Chłopska” Zarząd Młynów Gospodarczych w W.

Orzeczeniem Przewodniczącego Komitetu Drobnej Wytwórczości z dnia

28 czerwca 1962 r., wydanym na podstawie art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 25 lutego

1958 r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem

państwowym (Dz. U. Nr 11, poz. 37 ze zm.; dalej: „ustawa z dnia 25 lutego 1958 r.”)

stwierdzono przejście przedsiębiorstwa na własność Państwa z mocy prawa

z dniem 8 marca 1958 r. W orzeczeniu podkreślono, że przejęcie dotyczy

zwłaszcza części nieruchomości, jako składnika majątkowego przedsiębiorstwa,

o powierzchni 1200 m2

wraz ze znajdującymi się na niej budynkami.

Decyzją z dnia 8 stycznia 1991 r. Minister Rynku Wewnętrznego stwierdził

nieważność zarządzenia Ministra Przemysłu Drobnego i Rzemiosła z dnia

20 grudnia 1952 r. oraz orzeczenia Przewodniczącego Komitetu Drobnej

Wytwórczości z dnia 28 czerwca 1962 r. Na mocy tej decyzji nastąpił zwrot młyna.

Faktycznie młyn został wydany Janowi I. już w 1989 r. na podstawie umowy

dzierżawy z dnia 2 listopada 1989 r. nieruchomości i znajdującego się nie na niej

budynku młyna. Decyzją z dnia 26 lutego 1992 r. Minister Przemysłu i Handlu

odmówił Janowi i Leokadii małż. I. przyznania odszkodowania.

3

Stanowiące wyposażenie młyna maszyny zostały kupione i uruchomione

w 1941 r. Używano ich do przemiału zboża na mąkę i kaszę. Były one

konserwowane przez właściciela do chwili przejęcia młyna w zarząd państwowy.

W protokole z dnia 30 stycznia 1953 r. stwierdzono, że maszyny czyszczące są

w złym stanie technicznym, remontu wymagał mlewnik pojedynczy i odsiewacz

płaski dwudziałowy. Młyn prowadziło Rejonowe Przedsiębiorstwo Młynów

Gospodarczych w N. W tym czasie usunięto z młyna część maszyn.

Na podstawie opinii biegłego Dariusza P. Sąd ustalił, że wysokość

odszkodowania za stanowiące wyposażenie młyna ruchomości wynosi 58 271 zł.

Ustalenie odszkodowania za obniżenie wartości budynków młyna Sąd oparł

natomiast na opinii biegłego Zbigniewa K. i ustalił, że wynosi ono 181 183 zł.

Sąd Okręgowy uznał, że szkoda powodów powstała na skutek bezprawnego

objęcia młyna przymusowym zarządem państwowym, a następnie przejęcia go na

własność Państwa. Zdaniem Sądu między wadliwymi decyzjami, uznanymi za

nieważne, a szkodą powodów zachodzi adekwatny związek przyczynowy.

Wskazując jako podstawę prawną rozstrzygnięcia art. 160 k.p.a., Sąd nie znalazł

podstaw do zasądzenia odszkodowania z tytułu utraconych korzyści.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny oddalił zarówno apelację powoda,

jak i pozwanego, podzielając ustalenia faktyczne i ocenę prawną Sądu pierwszej

instancji.

W skardze kasacyjnej, opartej na pierwszej podstawie, pozwany zarzucił

naruszenie art. 361 § 1 k.c., art. 160 § 1 k.p.a. w związku z art. 2 dekretu z dnia

16 grudnia 1918 r. w przedmiocie przymusowego zarządu państwowego (Dz. U. Nr

21, poz.67 ze zm.; dalej: „dekret z 1918 r.”) i z art. 2 ustawy z dnia 25 lutego

1958 r., art. 361 § 2 k.c. i art. 363 § 2 w związku z art. 316 k.p.c. Powołując się na

tę podstawę wniósł o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy

do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty naruszenia art. 361 k.c. oraz art. 160 § 1 k.p.a. w związku z art. 2

dekretu z dnia 16 grudnia 1918 i art. 2 ustawy z dnia 25 lutego 1958 r. sprowadzają

4

się w istocie do zakwestionowania zasadności uwzględnienia – mimo zwrócenia

bezprawnie przejętego młyna – żądania powodów o odszkodowanie pieniężne.

W świetle stanowiących podstawę rozstrzygnięcia wiążących

w postępowaniu kasacyjnym ustaleń faktycznych (art. 39813

§ 2 k.p.c.) nie budzi

wątpliwości, że w związku z art. 5 ustawy 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy –

kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 162, poz. 1692, dalej –

„ustawa nowelizująca”) podstawę prawną dochodzonego roszczenia

odszkodowawczego stanowi art. 160 k.p.a., przyznający stronie, która poniosła

szkodę na skutek wydania wadliwej decyzji z naruszeniem art. 156 § 1 k.p.a. albo

stwierdzenia nieważności takiej decyzji, roszczenie o odszkodowanie za poniesioną

rzeczywistą szkodę, chyba że ponosi ona, co nie ma miejsca w sprawie, winę za

powstanie okoliczności wymienionych w tym przepisie. W rozumieniu art. 5 ustawy

nowelizującej w sprawie zdarzeniem wyrządzającym szkodę, zaistniałym przed

wejściem w życie ustawy nowelizującej, były bowiem zarządzenie Ministra

Przemysłu Drobnego i Rzemiosła z dnia 20 grudnia 1952 r. o ustanowieniu

przymusowego zarządu nad stanowiącym współwłasność Jana i Leokadii małż. I.

przedsiębiorstwem i orzeczenie Przewodniczącego Drobnej Wytwórczości z dnia

28 czerwca 1962 r. o przejęciu tego przedsiębiorstwa na własność Państwa,

których nieważność została stwierdzona przez Ministra Rynku Wewnętrznego

decyzją nadzorczą z dnia 8 stycznia 1991 r., stanowiącą ziszczenie się koniecznej

przesłanki przewiedzianej w art. 160 k.p.a. odpowiedzialności odszkodowawczej.

Trafnie też zasądzone odszkodowanie zostało ograniczone do powstałej

rzeczywistej szkody na skutek wydania wymienionego nieważnego zarządzenia

Ministra Przemysłu Drobnego i Rzemiosła z dnia 20 grudnia 1952 r. i orzeczenia

Przewodniczącego Drobnej Wytwórczości z dnia 28 czerwca 1962 r. Zaistniała

w orzecznictwie rozbieżność co do zakresu szkody podlegającej naprawieniu na

postawie art. 160 § 1 k.p.c., powstała w związku z wywołującym kontrowersje pkt 2

sentencji wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 września 2003 r., K 20/02

(OTK-A 2003, nr 7, poz. 76), wobec ustalenia w sprawie, że nie ma podstaw do

przyjęcia, aby utrata korzyści na skutek wydania wadliwych decyzji nastąpiła po

wejściu w życie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, nie miała znaczenia dla

rozstrzygnięcia sporu. Jedynie zatem dla porządku należy dodać, że wspomniana

5

kontrowersja została rozstrzygnięta uchwałą pełnego składu Izby Cywilnej Sądu

Najwyższego z dnia 31 marca 2011 r., III CZP 112/10 (Biul. SN 2011, nr 3, s.12),

w której Sąd Najwyższy orzekł, że jeżeli ostateczna wadliwa decyzja została

wydana przed dniem wejścia w życie Konstytucji, odszkodowanie na podstawie art.

160 § 1 k.p.a. nie obejmuje korzyści utraconych na skutek jej wydania, choćby ich

utrata nastąpiła po wejściu w życie Konstytucji.

Jest bezsporne, że bezprawnie przejęty młyn został zwrócony

poszkodowanym. Nie oznacza to jednak – wbrew stanowisku skarżącego – że

doszło w ten sposób do przywrócenia stanu poprzedniego, które spowodowało

pełne naprawienie szkody rzeczywistej, powstałej wskutek wydania nieważnych

decyzji. Ze stanowiących podstawę rozstrzygnięcia ustaleń faktycznych wynika, że

szereg ruchomości stanowiących wyposażenie młyna usunięto po wprowadzeniu

przymusowego zarządu, a pozostałe bez tytułu prawnego, ze względu na

konsekwencje stwierdzonej nieważności decyzji, były używane do chwili wydania

młyna. Oparte na opinii biegłego Dariusza P. odszkodowanie za powstałą z tego

tytułu szkodę zostało ustalone w wysokości 58 271 zł. Z ustaleń faktycznych

dotyczących odszkodowania za budynek młyna, które zostały podkreślone

w związku z oceną zarzutów apelacyjnych, wynika natomiast, że wspomniane

odszkodowanie w wysokości 181 183 zł za częściowe zniszczenie budynku zostało

ustalone na podstawie zaaprobowanej przez Sąd opinii biegłego Zbigniewa K.,

sporządzonej metodą odtworzenia technicznego i techniki kosztorysowania

szczegółowego, jedyną z możliwych do zastosowania w sprawie. W uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku Sąd podkreślił też, że skarżący po uzupełnieniu opinii – na

skutek jego zarzutów – przez biegłego Zbigniewa K. nie złożył wniosku

o przeprowadzenie dowodu z opinii innego biegłego.

W świetle zatem wiążących w postępowaniu kasacyjnym ustaleń faktycznych

nie można podzielić zarzutów skarżącego, że uwzględnienie roszczenia

o odszkodowanie nastąpiło z naruszeniem wskazanych w skardze kasacyjnej

przepisów prawa materialnego. Źródłem szkody było – co jednoznacznie wynika

z podstawy faktycznej rozstrzygnięcia – uznane za nieważne zarówno zarządzenie

Ministra Przemysłu Drobnego i Rzemiosła z dnia 20 grudnia 1952 r., jak

i orzeczenie Przewodniczącego Drobnej Wytwórczości z dnia 28 czerwca 1962 r.

6

W tej sytuacji nie ma podstaw – wbrew zarzutowi skarżącego – aby szkodę

ograniczyć jedynie do skutków wydania orzeczenia o przejęciu młyna na własność.

Nieuzasadniony jest także zarzut, że przypisanie Skarbowi Państwa

odpowiedzialności odszkodowawczej nastąpiło z naruszeniem art. 361 k.c.,

polegającym na objęciu nią okresu władania młynem na podstawie umowy

dzierżawy z dnia 2 listopada 1989 r. Dokonane w sprawie ustalenia faktyczne nie

dają bowiem podstaw do przyjęcie, aby w okresie od faktycznego objęcia młyna

przez powodów do dnia wydania decyzji nadzorczej nastąpiło pogorszenie stanu

budynku młyna na skutek okoliczności, za które odpowiedzialność można by

przypisać powodom. W świetle opartych na opinii biegłego Zbigniewa K. ustaleń,

dotyczących odszkodowania za częściowe zniszczenie budynku młyna i sposobu

jego wyliczenia, również za nieuzasadniony należało uznać zarzut skarżącego, że

zasądzone odszkodowanie obejmuje straty nie stanowiące szkody. Zaskarżonego

wyroku nie podważa także zarzut naruszenia art. 363 § 2 k.c. w związku z art. 316

§ 1 k.p.c. kwestionujący prawidłowość zasądzenia odsetek za opóźnienie.

Przytoczony przepis dotyczy bowiem kwestii, jaka chwila decyduje o ustaleniu

odszkodowania. Kwestię odsetek za opóźnienie w spełnieniu świadczenia

pieniężnego reguluje natomiast art. 481 k.c., nie przytoczony jednak przez

skarżącego jako naruszony. W konsekwencji zarzut kwestionujący prawidłowość

zasądzenia odsetek za opóźnienie, ze względu na związanie granicami skargi

kasacyjnej (art. 39818

§ 1 k.p.c.), uchyla się spod kontroli kasacyjnej.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji wyroku

(art. 39814

k.p.c. oraz art. 98 w związku z art. 39821

i art. 391 § 1 k.p.c.).