II PK 288/10

Sygn. akt II PK 288/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 maja 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Halina Kiryło (sprawozdawca)

SSN Andrzej Wróbel

w sprawie z powództwa R. M. i M. M.

przeciwko Polskiemu Koncernowi Naftowemu

o nagrodę jubileuszową,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 20 maja 2011 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych

z dnia 16 lipca 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych do

ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Wobec niezawarcia ugody w postępowaniu pojednawczym powodowie

wnieśli o przekazanie do Sądu Rejonowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych spraw o zasądzenie od pozwanego Polskiego Koncernu Naftowego

Spółki Akcyjnej tytułem nagród jubileuszowych odpowiednio: na rzecz R. M. kwoty

26.173,46 złotych i na rzecz M. M. kwoty 33.671,04 złotych wraz z ustawowymi

odsetkami od dnia 2 kwietnia 2009 r. do dnia zapłaty.

Strona pozwana domagała się oddalenia powództw.

Sąd Rejonowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 8

kwietnia 2010 r. zasądził od pozwanego Polskiego Koncernu Naftowego na rzecz

powoda R. M. kwotę 26.173,46 złotych z ustawowymi odsetkami od dnia 2 kwietnia

2009 r. do dnia zapłaty a na rzecz powoda M. M. kwotę 33.671,00 złotych z

ustawowymi odsetkami od dnia 2 kwietnia 2009 r. do dnia zapłaty oraz obciążył

pozwanego kosztami sądowymi w kwocie 2.993,00 złotych i nadał orzeczeniu rygor

natychmiastowej wykonalności do wysokości jednomiesięcznego wynagrodzenia za

pracę każdego z powodów.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że powód R. M. był zatrudniony u

następujących pracodawców:

- od 14 października 1972 r. do 31 grudnia 1986 r. w Zakładach Rafineryjnych i

Petrochemicznych (stosunek pracy został rozwiązany za porozumieniem stron);

- od 1 stycznia 1987 r. do 31 lipca 1990 r. w Elektrowni Jądrowej „Ż.” (stosunek

pracy został rozwiązany za wypowiedzeniem przez pracodawcę w ramach zwolnień

grupowych);

- od 6 sierpnia 1990 r. do 1 kwietnia 1992 r. w Zakładzie Budowlano – Montażowym

(stosunek pracy został rozwiązany za porozumieniem stron);

- od 1 kwietnia 1992 r. do 31 października 1993 r. w Przedsiębiorstwie Budowlano –

Montażowym Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością (stosunek pracy został

rozwiązany za porozumieniem stron);

- od 1 listopada 1993 r. do 15 lipca 1994 r. w Zakładzie Budowlano – Montażowym

(stosunek pracy został rozwiązany za porozumieniem stron).

Od dnia 16 lipca 1994 r. powód pracuje w „P.” Spółce Akcyjnej (obecnie:

PKN S.A.). W dniu 28 października 2006 r. R. M. nabył prawo do nagrody

3

jubileuszowej za 30 lat pracy, w tym 26 lat pracy u pozwanego. Przy ustalaniu

prawa do tegoż świadczenia nie uwzględniono okresów zatrudnienia powoda u

nieuspołecznionych pracodawców, tj. w Zakładzie Budowlano – Montażowym, w

Przedsiębiorstwie Budowlano – Montażowym Spółce z ograniczoną

odpowiedzialnością oraz w Zakładzie Budowlano – Montażowym Z..

Natomiast powód M. M. był zatrudniony u strony pozwanej w następujących

okresach:

- od 1 września 1965 r. do 30 czerwca 1968 r. (stosunek pracy został rozwiązany z

upływem czasu, na jaki zawarto umowę);

- od 1 lipca 1969 r. do 30 grudnia 1969 r. (stosunek pracy wygasł wskutek

porzucenia pracy przez pracownika);

- od 23 kwietnia 1970 r. do 8 września 1972 r. (stosunek pracy został rozwiązany

przez pracodawcę bez wypowiedzenia z winy pracownika);

- od 16 października 1972 r. do chwili obecnej.

W dniu 16 grudnia 2004 r. powód nabył prawo do nagrody jubileuszowej

za 35 lat pracy u pozwanego. W stażu zatrudnienia uprawniającego do

przedmiotowego świadczenia nie uwzględniono okresów pracy zakończonych

rozwiązaniem umowy bez wypowiedzenia z winy pracownika oraz wygaśnięciem

stosunku pracy wskutek porzucenia pracy przez pracownika.

Do dnia 31 marca 2009 r. w Polskim Koncernie Naftowym obowiązywał

Zakładowy Układ Zbiorowy Pracy, oparty na przepisach uchylonego w 2002 r.

zarządzeniu Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 23 grudnia 1989 r. w sprawie

ustalania okresów pracy i innych okresów uprawniających do nagrody jubileuszowej

oraz zasad jej obliczania i wypłacania (M. P. Nr 44, poz. 258 ze zm.). Zgodnie ze

wskazanym aktem, do stażu pracy uprawniającego do spornego świadczenia

zaliczano poprzednie okresy zatrudnienia w uspołecznionych zakładach pracy,

które zostały upaństwowione lub przejęte przez uspołecznione zakłady pracy, z

wyłączeniem okresów pracy w tychże zakładach, w których stosunek pracy wygasł

wskutek porzucenia pracy przez pracownika lub ustał w wyniku rozwiązania przez

pracodawcę bez zachowania okresu wypowiedzenia z winy pracownika. W dacie 1

kwietnia 2009 r. wszedł w życie nowy, zawarty w dniu 24 listopada 2008 r.,

Zakładowy Układ Zbiorowy Pracy. W § 7 załącznika nr 6 zamieszczono

4

postanowienia regulujące prawo do nagrody jubileuszowej, w myśl których

wysokość świadczenia uzależniona jest od okresu pracy, bez względu na sposób

rozwiązania stosunku pracy i status własnościowy pracodawcy.

Przechodząc do rozważań prawnych Sąd Rejonowy przytoczył poglądy

judykatury na temat konieczności dokonania interpretacji postanowień układów

zbiorowych pracy z uwzględnieniem celu, jako przyświecał stronom przy ich

zawieraniu. Tym zaś celem w przypadku obowiązującego u pozwanego

Zakładowego Układu Zbiorowego Pracy z dnia 24 listopada 2008r. było

wprowadzenie korzystniejszej dla pracowników formuły zaliczania okresów

zatrudnienia do stażu uprawniającego do nagrody jubileuszowej. W konsekwencji

brak w nowym układzie przepisów międzyczasowych, regulujących sytuację osób

nabywających prawo do świadczenia według korzystniejszego przelicznika stażu

zatrudnienia po uzyskaniu poprzedniej nagrody, a przed wejściem w życie nowych

przepisów , nie może implikować pogorszenia sytuacji części załogi. W przeciwnym

razie nie zostałaby spełniona wyrażona w art. 9 § 4 k.p.c. zasada równego

traktowania pracowników w aktach będących źródłem prawa pracy. W

rozpoznawanej sprawie owa nierówność traktowania osób wyróżniających się

istotną, wspólną cechą w postaci ogólnego stażu pracy, polegałaby zaś na tym, że

pracownik, który według nowych przepisów nabyłby prawo do nagrody

jubileuszowej w dniu 1 kwietnia 2009 r. (z uwagi na rozpoczęcie pracy w dniu 1

kwietnia – 15, 20, 25 itd. lat wcześniej) otrzymałby ją, a następnie uzyskałby kolejne

świadczenie w dniu 1 kwietnia 2014 r. Zatem na przestrzeni pięciu lat otrzymałby

dwie nagrody jubileuszowe. Tymczasem pracownik, który zgodnie z

postanowieniami nowego układu zbiorowego pracy nabyłby prawo do tegoż

świadczenia przed dniem 1 kwietnia 2009 r. (np. w dniu 31 marca 2009 r.), w myśl

interpretacji przedstawionej przez stronę pozwaną, w roku 2009r. nie otrzymałby w

ogóle nagrody; uzyskałby zaś nagrodę za kolejny okres dopiero w dniu 31 marca

2014r. W ten sposób osoba taka traciłaby prawo do jednej nagrody jubileuszowej.

Również pracownik legitymujący się wyłącznie zakładowym, nieprzerwanym

stażem pracy, po wprowadzeniu w życie tego aktu pozostawałby w korzystniejszej

sytuacji niż osoby uprzednio zatrudnione u nieuspołecznionych pracodawców. W

ocenie Sądu pierwszej instancji aktualnym pozostaje prezentowane w

5

orzecznictwie stanowisko, w świetle którego pracownik nabywa prawo do nagrody

jubileuszowej w dacie wejścia w życie przepisów przewidujących korzystniejsze dla

niego warunki jej uzyskania, jeżeli ma w tym dniu wymagany staż pracy ustalony

według nowych unormowań.

W niniejszy przypadku R. M., który nabył prawo do nagrody jubileuszowej

za 30 lat pracy w dniu 28 października 2006 r., według poprzedniego Zakładowego

Układu Zbiorowego Pracy otrzymałby gratyfikację za 35 lat pracy w dniu 28

października 2011 r., zaś zgodnie z nowym układem – w dniu 16 listopada 2007 r.,

jednak w myśl lansowanej przez pozwanego wykładni przepisów uzyska prawo

dopiero do kolejnej nagrody za 40 lat pracy w dniu 16 listopada 2012 r. Podobnie

M. M., który nabył prawo do nagrody jubileuszowej za 35 lat pracy w dniu 16

grudnia 2004 r., według poprzedniego Zakładowego Układu Zbiorowego Pracy

otrzymałby gratyfikację za 40 lat pracy w dniu 16 grudnia 2009 r., zaś zgodnie z

nowym układem – w dniu 2 lutego 2007 r., ale zdaniem przeciwnika procesowego

uzyska jedynie prawo do nagrody za 45 lat pracy w dniu 2 lutego 2012 r. W ocenie

Sądu Rejonowego, w myśl zaprezentowanych wyżej rozważań prawnych,

bezzasadne było pozbawienie powodów uprawnień do przedmiotowego

świadczenia przysługującego im odpowiednio za 35 i 40 lat pracy. Uwzględniając

powództwa i zasądzając na rzecz R. M. i M.a M. dochodzone przez nich kwoty

nagród jubileuszowych, jednocześnie przyznano ustawowe odsetki zwłoki od daty

wymagalności roszczeń, tj. od następnego dnia po wejściu w życie nowego

Zakładowego Układu Zbiorowego Pracy.

Pozwany wniósł apelację od powyższego wyroku. Orzeczeniu zarzucono

naruszenie prawa materialnego poprzez: 1/ błędną wykładnię art. 3 Kodeksu

cywilnego w związku z art. 300 Kodeksu pracy, polegającą na przyjęciu, że

powodowie według poprzednio obowiązujących przepisów osiągnęliby wymagany

do nabycia prawa do nagrody jubileuszowej staż pracy po dniu 1 kwietnia 2009 r., a

na mocy nowych przepisów – już wcześniej, jednak przed wejściem w życie

korzystniejszych unormowań; 2/ błędną wykładnię art. 183a

i nast. k.p., polegającą

na ustaleniu, iż postanowienia nowego Zakładowego Układu Zbiorowego Pracy

naruszają zasadę równego traktowania pracowników, wyrażoną w tych przepisach

oraz 3/ błąd w subsumcji i wadliwe przyjęcie istnienia związku pomiędzy ustalonym

6

przez Sąd Rejonowy stanem faktycznym sprawy a normą określoną w art. 9 § 4

k.p. Apelujący domagał się zmiany zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie

powództw w całości i zasądzenia od powodów zwrotu kosztów postępowania, w

tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 16

lipca 2010 r. oddalił apelację.

Sąd drugiej instancji nie podzielił stanowiska pozwanego, zgodnie z którym

pracownik nie nabywa prawa do nagrody jubileuszowej tyko dlatego, że wymagany

okres pracy, w myśl zasad wprowadzonych postanowieniami nowego

Zakładowego Układu Zbiorowego Pracy, upłynąłby przed wejściem w życie tego

aktu. Okres uprawniający do świadczenia nie może bowiem zakończyć się

wcześniej, niż zostały wprowadzone korzystniejsze reguły jego obliczania. Przepisy

nowego układu zbiorowego pracy należy interpretować w ten sposób, że w dniu 1

kwietnia 2009 r. mijają okresy wymaganie do przyznania prawa do nagrody

jubileuszowej, nawet jeśli w wyniku ich ustalenia według tychże unormowań

zakończenie tych okresów przypadałoby na datę wcześniejszą. Natomiast datą

nabycia uprawnień do świadczenia jest dzień wejścia w życie omawianej regulacji.

Celem uchwalenia nowego Zakładowego Układu Zbiorowego Pracy było

wprowadzenie korzystniejszych dla pracowników reguł zaliczania okresów pracy u

innych pracodawców do nabycia prawa do nagrody jubileuszowej i w konsekwencji

– przyspieszenie terminów uzyskiwania kolejnych gratyfikacji. Brak przepisów

międzyczasowych dowodzi, iż pracodawca zamierzał objąć postanowieniami tego

aktu wszystkich pracowników. Proponowana przez pozwanego interpretacja

unormowań układu prowadzi zaś do nierównego traktowania załogi zakładu i do

nieuzasadnionego pozbawienia części pracowników prawa do kolejnych nagród

wskutek niezaliczenia do niezbędnego stażu pracy okresów zatrudnienia u

poprzednich pracodawców zgodnie z zasadami wynikającymi z tego aktu.

Zdaniem Sądu Okręgowego chybiony jest także zarzut apelacji naruszenia

art. 183a

i nast. k.p. przy ferowaniu zaskarżonego wyroku.

W tej materii Sąd drugiej instancji zauważył, że wobec obiektywnego sposobu

określenia w zakładowych przepisach płacowych kryteriów nabycia prawa do

świadczenia, sporne nagrody jubileuszowe mają charakter premii, a więc są

7

elementem wynagrodzenia za pracę. Wykładnia postanowień układu zbiorowego

pracy, należącego do źródeł tej gałęzi prawa, powinna być zatem dokonywana z

zachowaniem zasady równego traktowania i niedyskryminacji pracowników.

Dotyczy to interpretacji przepisów regulujących prawo do wszelkich świadczeń

związanych z wykonywaniem pracy, również do przedmiotowych nagród

jubileuszowych. W niniejszym przypadku zróżnicowanie traktowania pracowników

w zakresie przyznawania gratyfikacji ze względu na sposób zaliczania stażu pracy

uprawniającego do świadczenia, wynikający z wejścia w życie z dniem 1 kwietnia

2009 r. nowego Zakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla Pracowników PKN

S.A., nie jest racjonalnie uzasadniony ani sprawiedliwy. Tymczasem to na

pracodawcy spoczywa ciężar udowodnienia faktu, iż różnicując sytuację

pracowników w omawianym zakresie kierował się obiektywnymi względami.

Nieracjonalne jest niezaliczenie powodom okresu zatrudnienia u poprzednich

pracodawców, chociaż obowiązujące przepisy jednoznacznie stanowią, iż do stażu

pracy predestynującego do świadczenia wlicza się okresy zatrudnienia także poza

pozwaną Spółką, bez względu na status własnościowy zakładu pracy i sposób

rozwiązania stosunku zatrudnienia. Niesprawiedliwe jest zaś to, iż pracownik, który

zachowuje wymagany okres zatrudnienia, jest pozbawiony wypłaty jednej z nagród

jubileuszowych, a przysługuje mu dopiero następna gratyfikacja.

Wbrew twierdzeniom apelującego, zastosowanie w sprawie ma również

przepis art. 9 § 4 k.p. Oczywiście w rozpoznawanym przypadku konsekwencją

zastosowania cytowanego unormowania nie może być stwierdzenie

nieobowiązywania w ogóle § 7 załącznika nr 6 do Zakładowego Układu Zbiorowego

Pracy z dnia 24 listopada 2008 r., lecz przyjęcie wobec pracowników gorzej

traktowanych korzystniejszy rozwiązań w zakresie zasad nabywania prawa do

nagrody jubileuszowej, wynikających z postanowień tego aktu.

Konkludując Sąd Okręgowy stwierdził, że przepis § 7 załącznika nr 6 do

Zakładowego Układu Zbiorowego Pracy z dnia 24 listopada 2008 r. dotyczy

wszystkich pracowników pozwanego i to w równym stopniu.

Powyższy wyrok został zaskarżony skargą kasacyjną pozwanego. Skargę

oparto na podstawie naruszenia prawa materialnego poprzez: 1/ błędną wykładnię

art. 3 k.c. w związku z art. 300 k.p. i przyjęcie, że przepisy nowego Zakładowego

8

Układu Zbiorowego Pracy należy rozumieć w ten sposób, iż 1 kwietnia 2009 r.

mijają okresy uprawniające do nabycia nagród (choćby w razie ich zaliczenia w

myśl nowych zasad przypadały one na datę wcześniejszą), natomiast datą nabycia

prawa do nagrody jest data wejścia w życie nowej regulacji prawnej; 2/ błędną

wykładnię art. 183a

i nast. k.p., polegającą na ustaleniu, że przepisy wspomnianego

układu zbiorowego pracy naruszają zasadę równego traktowania pracowników,

wyrażoną w tych przepisach oraz 3/ nieprawidłową subsumcję i wadliwe przyjęcie

istnienia związku pomiędzy ustalonym przez Sąd stanem faktycznym sprawy a

normą prawną określoną w art. 9 § 4 k.p. Skarżący wniósł o zmianę wyroku

poprzez oddalenie powództwa w całości lub jego uchylenie i przekazanie pracy do

ponownego rozpoznania oraz o zasadzenie kosztów postępowania, w tym kosztów

zastępstwa procesowego.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, iż błędną jest teza Sądu

drugiej instancji o osiągnięciu przez powodów, z mocy postanowień nowego układu

zbiorowego pracy, stażu zatrudnienia uprawniającego do spornych nagród

jubileuszowych i to wcześniej niż data wejścia w życie tego aktu. Reguły prawa

intertemporalnego wyrażają wszakże zasadę niedziałania prawa wstecz, zgodnie z

którą nowo stanowione przepisy prawa pracy działają tylko na przyszłość i nie

obejmują swoją mocą obowiązującą okresów poprzedzających ich wejście w życie.

Skarżący podniósł, że postanowienia dawnego Zakładowego Układu

Zbiorowego Pracy z 2002 roku korespondowały z unormowaniami zarządzenia

Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 23 grudnia 1989 r. w sprawie ustalania

okresów pracy i innych okresów uprawniających do nagrody jubileuszowej oraz

zasad jej obliczania i wypłacania (M.P. Nr 44, poz. 258 ze zm.) i zasadnie wyłączały

ze stażu uprawniającego do nagrody jubileuszowej m. in. okresy poprzedniego

zatrudnienia z uwagi na status własnościowy pracodawcy lub tryb zakończenia

stosunku pracy. Natomiast wynikające z nowego układu zbiorowego pracy reguły

zaliczania okresów zatrudnienia u innych pracodawców obowiązują na przyszłość .

W konsekwencji tegoż, po dacie wejścia w życie tego aktu pracownikowi nie

przysługuje dodatkowa nagroda jubileuszowa z racji skrócenia okresu

wyczekiwania na jej przyznanie wskutek automatycznego przekształcenia

pozazakładowego stażu pracy w staż zakładowy.

9

Odnośnie do zarzutu naruszenia art. 183a

i nast. k.p. pozwany zauważył, iż

w świetle poglądów judykatury wyrażona w tych przepisach zasada równego

traktowania w zatrudnieniu oznacza, że obowiązujące przepisy prawa pracy nie

powinny w nieusprawiedliwiony sposób różnicować sytuacji faktyczno – prawnej

pracowników posiadających te same cech istotne. Tymczasem w niniejszym

przypadku powodowie zostali potraktowani w zakresie uprawnień do nagrody

jubileuszowej tak samo jak wszyscy pracownicy Spółki charakteryzujący się tymi

samymi istotnymi elementami relewantnymi.

Zdaniem autora skargi kasacyjnej, przyjęcie przez Sądy orzekające w

sprawie błędnego założenia o naruszeniu przez pozwanego zasad równego

traktowania pracowników w zatrudnieniu doprowadziło do wadliwej subsumcji i

stwierdzenia istnienia związku pomiędzy ustalonym stanem faktycznym, a normą

zawartą w art. 9 § 4 k.p.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie, albowiem słuszny jest

zarzut naruszenia prawa materialnego przy ferowaniu zaskarżonego wyroku.

Analizę prawidłowości przedmiotowego orzeczenia rozpocząć wypada od

wyjaśnienia charakteru spornej nagrody jubileuszowej.

W tej kwestii warto zauważyć, że w judykaturze zarysowała się tendencja

do szerokiego rozumienia terminu „wynagrodzenie za pracę”, przy czym chodzi nie

tyle o poszerzanie jego zakresu pojęciowego ile o sposób traktowania na gruncie

unormowań prawa pracy poszczególnych świadczeń tak jak wynagrodzenia za

pracę. W konsekwencji tegoż niektóre należności ze stosunku pracy, chociaż w

ujęciu ścisłym nie mają charakteru wynagrodzenia za pracę, powinny być

traktowane tak jak ono, gdyż z woli prawodawcy spełniają podobną mu funkcję.

Taki charakter ma między innymi nagroda jubileuszowa. Nie jest ona

świadczeniem powszechnym, przysługującym z mocy przepisów Kodeksu.

Uznawana jest jako fakultatywny, dodatkowy składnik tak właśnie szeroko

rozumianego wynagrodzenia, należny z tytułu wieloletniej pracy. W świetle art. 77¹,

art. 77² i art. 240 § 1 oraz art. 29 § 1 k. p. regulacja problematyki wynagrodzenia

10

pracowników, poza tzw. sferą budżetową, w tym także określenie składników

wynagrodzenia i zasad nabywania prawa do nich oraz ustalania ich wysokości

należy zaś do materii układowej i regulaminowej oraz umownej. Historycznie rzecz

ujmując gratyfikacja jubileuszowa była zawsze instytucją układową(branżową) i jest

nią także obecnie. Proces ujednolicania unormowań prawnych dotyczących tego

zagadnienia zapoczątkowało zarządzenie Nr 100 Prezesa Rady Ministrów z dnia

17 czerwca 1959r. w sprawie zasad ustalania okresów pracy i ciągłości pracy

uprawniających do nagród za wieloletnią pracę (gratyfikacji jubileuszowych, M.P. Nr

58, poz. 282), którego przepisy, choć za zgodą Prezesa Rady Ministrów,

dopuszczały jednak stosowanie odmiennych, branżowych reguł w tym zakresie (§

6). Zasady pierwszeństwa regulacji układowej, a więc i dyferencjacji branżowej

prawa do nagrody jubileuszowej, nie podważyły późniejsze przepisy uchwały Nr

138 Rady Ministrów z dnia 22 września 1978 r. w sprawie ustalania okresów pracy i

innych okresów uprawniających do nagrody jubileuszowej oraz zasad jej obliczania

i wypłacania (MP Nr 35, poz. 132), ani zarządzenia Ministra Pracy i Polityki

Socjalnej z dnia 23 grudnia 1989 r. w sprawie ustalania okresów pracy i innych

okresów uprawniających do nagrody jubileuszowej oraz zasad jej obliczania i

wypłacania (M.P. Nr 44, poz. 358). Warunkiem dopuszczalności stosowania

przepisów zarządzenia było w pierwszej kolejności to, by nagroda przysługiwała

pracownikowi na mocy postanowienia układu. Samo zarządzenie nie stanowiło

podstawy prawnej kreującej prawo do tego świadczenia. Trudno zatem przypisywać

mu cechę "powszechności" w znaczeniu przyjętym w odniesieniu do aktów

normatywnych obowiązujących bezwzględnie wobec wszystkich zatrudnionych w

ramach stosunku pracy i ich pracodawców. Zarządzenie miało zastosowanie do

ustalania stażu zatrudnienia warunkującego nabycie prawa do nagrody, do jej

obliczania i wypłacania. Wobec tego mogło być stosowane tylko w części - takiej, w

jakiej układ nie normował tych spraw. Przepisy zarządzenia należało zaś stosować

wtedy, gdy brak było we wskazanym zakresie odmiennej regulacji układowej.

Każda regulacja układowa odmienna od zawartej w zarządzeniu wyłączała

stosowanie tego aktu. Także mniej korzystna dla pracownika. Zasada

uprzywilejowania nie miała tu bowiem zastosowania, gdyż przepisy zarządzenia nie

kształtowały powszechnie treści prawa do gratyfikacji jubileuszowej. Skoro można

11

było w ogóle zrezygnować z wprowadzenia tego składnika wynagrodzenia, to tym

bardziej można było uregulować go "odmiennie".

Zarządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 23 grudnia 1989 r.

wydane zostało na podstawie art. 79 KP, który to przepis utracił moc obowiązującą

z dniem 2 czerwca 1996 r., z chwilą wejścia w życie ustawy z dnia 2 lutego 1996 r.,

o zmianie ustawy – Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 24,

poz. 110). Jednak zgodnie z art. 11 ust. 1 powołanego aktu nowelizującego,

obowiązujące do dnia wejścia w życie ustawy przepisy określając zasady

wynagradzania za pracę oraz przyznawania innych świadczeń związanych z pracą,

wydane na podstawie art. 79 Kodeksu pracy, zachowują moc do czasu objęcia

pracowników, których te przepisy dotyczą i w zakresie przedmiotu w nich

unormowanego - postanowieniami układu zbiorowego pracy lub innymi przepisami

prawa pracy. W judykaturze podkreśla się, że moc obowiązująca powołanego

zarządzenia ma więc obecnie źródło w ustawie. Dlatego nie stosuje się do niego

przepisu art. 241 ust. 6 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, nakazującego

uporządkowanie aktów niższego rzędu wydanych przed jej wejściem w życie. W

konsekwencji omawiane zarządzenie nie jest objęte przepisami art. 57 ust. 1 i 2

ustawy z dnia 22 grudnia 2000 r. o zmianie niektórych upoważnień ustawowych do

wydawania aktów normatywnych oraz o zmianie niektórych ustaw ( Dz. U. Nr 120,

poz. 1268) oraz nie jest wymienione w wydanym na jej podstawie obwieszczeniu

Rady Ministrów z dnia 18 grudnia 2001 r. w sprawie wykazu uchwał Rady

Ministrów, zarządzeń i innych aktów normatywnych Prezesa Rady Ministrów,

ministrów i innych organów administracji rządowej, które utraciły moc z dniem 30

marca 2001r. (M.P. Nr 47, poz. 782). Przepisy zarządzenia mogły być zatem

nadal stosowane, jednak tylko do tych pracowników, do których były stosowane

przed 2 czerwca 1996 r. i tylko w takim zakresie w jakim stosowane były do tej daty.

Utrata mocy obowiązującej zarządzenia wymaga w takich razach "objęcia"

pracowników postanowieniami układu zbiorowego pracy. Przez "objęcie

pracowników postanowieniami układu zbiorowego pracy" należy rozumieć zawarcie

po 2 czerwca 1996 r. układu zbiorowego pracy po raz pierwszy lub nowego układu

albo dokonanie zmiany układu dotychczasowego. "Objęcie" musi jednak prowadzić

do zmiany stanu prawnego istniejącego uprzednio. Przy utrzymaniu gratyfikacji

12

jubileuszowej, konieczne jest wobec tego wyraźne wyłączenie możliwości

stosowania zarządzenia - w całości lub części - bądź wprowadzenie odmiennego

unormowania materii stanowiącej przedmiot jego regulacji. W przeciwnym razie

zarządzenie obowiązywało do tych samych pracowników i w tym samym zakresie

nadal. Natomiast w odniesieniu do pracowników, do których przepisy zarządzenia

Ministra Pracy i Polityki Socjalnej nie miały zastosowania przed nowelizacją

kodeksu pracy, akt ten po 2 czerwca 1996 r. nie mógł być stosowany. Art. 11 ust. 1

ustawy z dnia 2 lutego 1996 r. tej grupy zatrudnionych bowiem nie dotyczy (wyroki

Sądu Najwyższego z dnia 22 kwietnia 1998 r., I PKN 62/98, OSNP 1999, nr 9, poz.

297; z dnia 22 stycznia 2002 r., I PKN 820/00, Pr. Pracy 2002, nr 7 -8, poz. 49 i z

dnia 14 kwietnia 2010 r., III PK 61/09, LEX nr 602054).

Obowiązywanie wspomnianego zarządzenia nigdy jednak nie oznaczało

ograniczenia swobody stron układu zbiorowego pracy w regulowaniu materii objętej

tymże aktem, gdyż § 1 rozporządzenia stanowił o jego stosowaniu tylko wtedy,

gdy przepisy wprowadzające prawo do nagrody jubileuszowej nie zawierały

odmiennych zasad w tym zakresie. Jak podkreślił Sąd Najwyższy w uzasadnieniu

wyroku z dnia 14 kwietnia 2010 r., III PK 61/09 (LEX nr 602054), strony układu

zbiorowego pracy mają całkowitą swobodę w odniesieniu do decyzji, czy

wprowadzić do niego postanowienia przyznające prawo do nagród jubileuszowych.

Natomiast w razie podjęcia decyzji o przyznaniu prawa do gratyfikacji, swoboda

stron doznanej ograniczenia wynikającego z wymogu zgodności postanowień

układu zbiorowego pracy z przepisami prawa pracy, w szczególności z art. 9§4 k.p.,

statuującym zasadę równego traktowania w zatrudnieniu. Wykładnia układu

zbiorowego pracy musi zaś w pełni respektować wolę stron wyrażoną w

postanowieniach tego aktu. Trzeba więc oprzeć się na treści tychże postanowień z

pełną świadomością, iż wykładnia ta może prowadzić do odmiennych rezultatów w

zakresie prawa do nagrody jubileuszowej niż interpretacja przepisów powołanego

wyżej zarządzenia.

W rozpoznawanym przypadku wykładnia postanowień układowych nie

została przeprowadzona przez Sądy orzekające w sposób właściwy. W aktach

sprawy brak jest tekstu poprzednio obowiązującego u pracodawcy układu

zbiorowego pracy z 2002 roku. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku stwierdzono

13

jedynie, że jego postanowienia w kwestii możliwości zaliczenia do stażu pracy

uprawniającego do nagrody jubileuszowej okresów zatrudnienia w innych

zakładach korespondowały z przepisami zarządzenia Ministra Pracy i Polityki

Socjalnej z dnia 23 grudnia 1989 r. Nie wiadomo, na ile postanowienia układu były

jedynie odwzorowaniem przepisów zarządzenia traktujących o tym zagadnieniu, a

na ile wprowadzały zmiany w tej materii. Wypada jednak stwierdzić, że wejście w

życie po dniu 2 czerwca 1996 r. nowego zakładowego układu zbiorowego pracy i

unormowanie w nim problematyki nagród jubileuszowych oznaczało objęcie tym

aktem pracowników pozwanej w podanym wyżej rozumieniu § 11 ustawy z dnia 2

lutego 1996 r. nowelizującej Kodeks pracy. Niewątpliwie kolejną zmianą stanu

prawnego w tym zakresie było uchwalenie przez pracodawcę i organizacje

związkowe następnego zakładowego układu zbiorowego pracy. Rzecz w tym, że

przytoczenie w pisemnych motywach orzeczenia treści Układu Zbiorowego Pracy

dla Pracowników PKN O Spółki Akcyjnej z dnia 24 listopada 2008 r. jest

nieprecyzyjne. Wskazano bowiem, że nagroda jubileuszowa określona w §7

załącznika nr 6 do tego aktu dotyczy wszystkich pracowników, a sam układ

zbiorowy pracy nie zawiera przepisów przejściowych ani intertemporalnych.

Tymczasem z dołączonego do odpowiedzi na pozew tekstu układu wynika, iż w

jego zasadniczej części nie jest przewidziana nagroda jubileuszowa jako

świadczenie o stałym charakterze, natomiast załącznik nr6 zawiera przepisy

przejściowe, stanowiąc w §7, zatytułowanym „Nagrody jubileuszowe oraz odprawy

emerytalne a PPE – rozwiązania przejściowe”, że w zakresie nagród

jubileuszowych oraz odpraw emerytalnych lub rentowych wprowadza się

rozwiązania przejściowe, polegające na tym, iż pracownicy, którzy nie przystąpili

do Pracowniczego Programu Emerytalnego nabywają prawo do tych świadczeń na

zasadach niżej określonych, jeżeli przed dniem wejścia w życie układu nabyli u

pracodawcy prawo do przynajmniej jednej nagrody jubileuszowej lub przepracowali

w PKN łącznie co najmniej 10 lat. Wysokość nagrody jubileuszowej uzależniona

jest od okresu pracy i wynosi odpowiedni procent podstawy wymiaru: za 15 lat

pracy – 122% podstawy wymiaru; za 20 lat pracy – 163% podstawy wymiaru; za 25

lat pracy – 245% podstawy wymiaru; za każde kolejne 5 lat pracy – o 83%podstawy

wymiaru więcej niż poprzednia nagroda. Podstawę wymiaru nagród jubileuszowych

14

stanowi zaś: miesięczne wynagrodzenie zasadnicze pracownika w dniu nabycia

prawa do danego świadczenia - za okres zatrudnienia w PKN i miesięczne

najniższe wynagrodzenie zasadnicze u pracodawcy w dniu nabycia prawa do

danego świadczenia - za okres zatrudnienia poza PKN.

Lektura postanowień Układu Zbiorowego Pracy dla Pracowników PKN

Spółki Akcyjnej z dnia 24 listopada 2008 r. prowadzi do wniosku, że przewidziana

tym aktem nagroda jubileuszowa nie dotyczy wszystkich pracowników Spółki, a

jedynie tych, którzy nabyli u pozwanego pracodawcy prawo do co najmniej jednej

gratyfikacji lub przepracowali u niego minimum 10 lat i nie przystąpili do

pracowniczego programu emerytalnego, jaki miał być wdrożony do października

2009r. Tytuł samego paragrafu wskazuje zaś, iż intencją stron układu było

wypłacenie nagród jubileuszowych tylko przejściowo, do czasu objęcia wszystkich

lub znaczącej większości załogi pracowniczym systemem emerytalnym, mającym

zapewnić pracownikom w przyszłości wyższe emerytury poprzez wpłacanie przez

pracodawcę wyższych składek na fundusz emerytalny. Z tych względów przepis § 7

załącznika nr 6 do Układu Zbiorowego Pracy powinien podlegać wykładni ścisłej.

Ta ostatnia konkluzja ma istotne znaczenie w kontekście zarzutu skargi

kasacyjnej naruszenia prawa materialnego przy wydawaniu zaskarżonego wyroku.

Przede wszystkim należy rozważyć, czy rzeczywiście – jak przyjął Sąd

drugiej instancji - postanowienia obowiązującego u strony pozwanej Układu

Zbiorowego Pracy dla Pracowników PKN z dnia 24 listopada 2008 r. oraz sposób

ich wykładni i stosowania przez pracodawcę pozostają w sprzeczności z wyrażoną

w art. 9 § 4, art. 112,

113

oraz art. art. 183a

i nast. k.p. zasadą równego traktowania

i niedyskryminacji w zatrudnieniu.

Trybunał Konstytucyjny, dokonując wykładni omawianych zasad, wyjaśnia,

że wszystkie podmioty prawne, charakteryzujące się daną cechą istotną w równym

stopniu, mają być traktowane równo, tzn. według jednakowej miary, bez

zróżnicowań zarówno dyskryminacyjnych, jak i faworyzujących. Dopuszczalne jest

zatem różne traktowanie przez prawo różnych podmiotów. Natomiast wszelkie

odstępstwa od nakazu równego traktowania podmiotów podobnych muszą

znajdować podstawę w odpowiednio przekonywujących argumentach. Argumenty

te muszą zaś mieć charakter relewantny (a więc pozostawać w bezpośrednim

15

związku z celem i zasadniczą treścią przepisów, w których zawarta jest

kontrolowana norma i służyć realizacji tego celu i treści) i proporcjonalny (czyli

waga interesu, któremu ma służyć różnicowanie sytuacji adresatów normy, musi

pozostawać w odpowiedniej proporcji do wagi interesów, które zostaną naruszone

w wyniku nierównego potraktowania podmiotów podobnych) i muszą pozostawać w

jakimś związku z innymi wartościami, zasadami czy normami konstytucyjnymi,

uzasadniającymi odmienne traktowanie podmiotów podobnych (por. orzeczenia z

dnia 9 marca 1988 r. U 7/87, OTK 1988 nr 1, poz. 1; z dnia 3 marca 1987 r., P 2/87,

OTK 1987 nr 1, poz. 2; z dnia 28 listopada 1995 r., K 17/95, OTK 1995 nr 3, poz.

18; z dnia 3 września 1996 r., K 10/96, OTK 1996 nr 4, poz. 33; z dnia 29 września

1997 r., K 15/97, OTK 1997 nr 3-4 poz. 37 i z dnia 14 maja 2001 r., SK 1/00, OTK

2001 nr 4, poz. 84).

Także w orzecznictwie Sądu Najwyższego dyskryminacja w sferze

zatrudnienia rozumiana jest jako bezprawne pozbawienie lub ograniczenie praw

wynikających ze stosunku pracy albo nierównomierne traktowanie pracowników ze

względu na wymienione w przepisie kryteria dyskryminacyjne, a także

przyznawanie z tych względów niektórym pracownikom mniejszych praw niż te, z

których korzystają inni pracownicy, znajdujący się w takiej samej sytuacji faktycznej

i prawnej. Nie narusza jednak zasady równości usprawiedliwione i racjonalne

zróżnicowanie (dyferencjacja) sytuacji prawnej podmiotów ze względu na różniącą

je cechę istotną (relewantną - por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 23

października 1996 r., I PRN 94/96, OSNAPiUS 1997 nr 8, poz. 131; z dnia 10

września 1997 r., I PKN 246/97, OSNAPiUS 1998 nr 12, poz. 360; z dnia 16

listopada 2001 r., I PKN 696/00, OSNP 2003 nr 20, poz. 486; z dnia 12 grudnia

2001 r., I PKN 182/01, OSP 2002 nr 11, poz. 150; z dnia 23 listopada 2004 r., I PK

20/04, OSNP 2005 nr 13, poz. 185; z dnia 11 stycznia 2006 r. II UK 51/05, PiZS

2006 nr 9, s. 34; z dnia 14 lutego 2006 r., III PK 109/05, OSNP 2007 nr 1-2, poz. 5;

z dnia 14 lutego 2006 r., III UK 150/05, Lex nr 272551; z dnia 14 stycznia 2008 r., II

PK 102/07, Monitor Prawa Pracy 2008 nr 8, s. 440 oraz uchwała z dnia 8 stycznia

2002 r., III ZP 31/01, OSNAPiUS 2002 nr 12, poz. 284).

Warto podkreślić, że konstytucyjna zasada równości ma dwa aspekty. Z

jednej strony oznacza bowiem równość w prawie (nakaz kształtowania przepisów

16

prawa z uwzględnieniem zasady równości), a z drugiej strony - równość wobec

prawa (nakaz równego traktowania podmiotów w procesie stosowania prawa).

Odzwierciedleniem pierwszego z wymienionych aspektów omawianej

zasady jest na płaszczyźnie prawa pracy regulacja art. 9 § 4 k.p. Z przepisu tego

wynika, że postanowienia układów zbiorowych pracy i innych opartych na ustawie

porozumień zbiorowych, regulaminów oraz statutów określających prawa i

obowiązki stron stosunku pracy, naruszające zasadę równego traktowania w

zatrudnieniu (zatem również w sferze płacowej) nie obowiązują. Należy dodać że

dotyczy to przypadków faworyzowania jednych pracowników z pokrzywdzeniem

innych. Taka sytuacja upoważnia zaś pracownika gorzej traktowanego do

dochodzenia świadczeń przewidzianych w zakwestionowanych przepisach, a jakich

pozbawiono go wskutek uchybienia przez pracodawcę zakazowi dyskryminacji (por.

uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 12 września 2006 r., I PK 87/06).

W realiach niniejszego sporu rację ma skarżąca zarzucając Sądowi

drugiej instancji błąd w subsumcji i wadliwe przyjęcie związku między ustalonym

stanem faktycznym sprawy, a normą określona w art. 9 § 4 k.p. Wbrew tezie

zawartej w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, § 7 załącznika do Układu

Zbiorowego Pracy dla Pracowników PKN z dnia 24 listopada 2008 r. nie zwiera

postanowień różnicujących sytuację prawną pracowników w zakresie przesłanek

przyznania przedmiotowej nagrody jubileuszowej z uwagi na status własnościowy

poprzedniego pracodawcy i tryb ustania wcześniejszych stosunków pracy.

Przeciwnie – zrywa w tej materii z unormowaniami dotychczasowego zakładowego

układu zbiorowego pracy z 2002 r. Jedynymi kryteriami, od spełnienia których

uzależniono uzyskanie prawa do gratyfikacji z mocy komentowanego przepisu, są

bowiem nieprzystąpienie pracownika do Pracowniczego Programu Emerytalnego

oraz nabycie przed dniem wejścia w życie układu uprawnień do przynajmniej jednej

nagrody jubileuszowej u pozwanego lub przepracowanie z zakładzie co najmniej 10

lat. Mając na uwadze wynikające z poprzedniego układu zbiorowego pracy warunki

przyznawania gratyfikacji, można przyjąć, iż przesłanką zróżnicowania sytuacji

pracowników w omawianym zakresie jest - niewątpliwie obiektywnie

usprawiedliwiające ową dyferencjację – skorzystanie przez zainteresowanych z

dobrodziejstw Pracowniczego Programu Emerytalnego, mającego zapewnić jego

17

uczestnikom w przyszłości wyższe emerytury, oraz posiadanie minimalnego stażu

zatrudnienia w Spółce. To ostatnie kryterium rzutuje również na sposób ustalania

wysokości świadczenia. W świetle art. 18³§2 pkt4 nie jest jednak przejawem

dyskryminacji w zatrudnieniu zróżnicowanie sytuacji pracowników m. in. w sferze

wynagrodzenia za pracę z uwagi na staż pracy (również zakładowy). Podobnie w

judykaturze podkreśla się, że strony układu zbiorowego pracy, korzystając z

przysługującej im swobody w kształtowaniu przesłanek prawa do nagrody

jubileuszowej, mogą traktować okresy pracy u innych pracodawców w sposób

mniej korzystny dla pracowników niż okresy zatrudnienia w danym zakładzie, a

nawet mogą je całkowicie pomijać (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 22 kwietnia

1998 r., I PKN 62/98, OSNP 1999, nr 9, poz. 297; z dnia 24 listopada 1998 r., I PKN

343/98, OSNP 2000, nr 1, poz. 16; z dnia 22 stycznia 2002 r., I PKN 820/00, Pr.

Pracy 2002, nr 7 -8, poz. 49; z dnia 23 stycznia 2002r., I PKN 816/00, OSNP 2004,

nr 12, poz. 32; z dnia 10 października 2007 r., II PK 38/07, OSNP 2008, nr 21 – 22,

poz. 313 i z dnia 14 kwietnia 2010 r., III PK 61/09, LEX nr 602054).

Konsekwencją istnienia drugiego z podanych wyżej aspektów konstytucyjnej

zasady równości są przepisy art. 11², art. 11³, art. 18 § 3 oraz art. 183a

i nast. k.p,

odnoszące się do sposobu traktowania pracowników przez pracodawców na

różnych etapów funkcjonowania stosunku pracy: jego nawiązania, realizacji i

rozwiązania.

W judykaturze zwraca się uwagę, że dyskryminacja (art. 113

k.p.) w

odróżnieniu od "zwykłego" nierównego traktowania (art. 112

k.p.) oznacza gorsze

traktowanie pracownika ze względu na jego cechę lub właściwość, określoną w

Kodeksie pracy jako przyczyna (w języku prawniczym także jako podstawa bądź

kryterium) dyskryminacji. Negatywne wyróżnienie dyskryminacji jako kwalifikowanej

postaci nierównego traktowania, służy przeciwdziałaniu najbardziej nagannym

społecznie i szkodliwym przejawom tego zjawiska. Uzasadnia to wdrożenie takich

szczególnych rozwiązań prawnych służących zwalczaniu tego rodzaju nierówności,

jak konstrukcja dyskryminacji bezpośredniej i pośredniej (art. 183a

§ 3 i 4 k.p.),

zachęcanie do nierównego traktowania (art. 183a

§ 5 pkt 1 w związku z art. 183a

§ 2

k.p.), charakterystyczny rozkład ciężaru dowodu w sprawach o dyskryminację (art.

183b

§ 1 k.p.) i inne. Wynika stąd jednocześnie, że przepisy Kodeksu pracy

18

odnoszące się do dyskryminacji, nie mają zastosowania w przypadkach

nierównego traktowania niespowodowanego przyczyną uznaną za podstawę

dyskryminacji. Do naruszenia zasady niedyskryminacji w zatrudnieniu może więc

dojść tylko wtedy, gdy zróżnicowanie sytuacji pracowników wynika wyłącznie z

zastosowania przez pracodawcę niedozwolonego przez ustawę kryterium, co

równocześnie oznacza, że nie stanowi dyskryminacji dyferencjacja praw

pracowników ze względu na cechujące ich odmienności nieuważane za

dyskryminujące. Jeśli zatem pracownik zarzuca pracodawcy naruszenie przepisów

dotyczących zakazu dyskryminacji w zatrudnieniu, to powinien wskazać przyczynę,

ze względu na którą dopuszczono się wobec niego aktu dyskryminacji (wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 12 grudnia 2001 r., I PKN 182/01, OSNP 2003 nr 23, poz. 571;

z dnia 23 stycznia 2002 r., I PKN 816/00, OSNP 2004 nr 2, poz. 32; z dnia 17

lutego 2004 r., I PK 386/03, OSNP 2005 nr 1, poz. 6; z dnia 5 maja 2005, III PK

14/05, OSNP 2005 nr 23, poz. 376; z dnia 10 października 2006 r., I PK 92/06,

Monitor Prawa Pracy 2007 nr 1, poz. 32 oraz z dnia 9 stycznia 2007 r., II PK

180/06, OSNP 2008 nr 3-4, poz. 36).

W rozpoznawanej sprawie dyskryminowanie przez pozwaną pracowników

wyróżniających się tą samą istotną cechą, jaką jest ogólny okres pracy, w zakresie

warunków nabywania prawa do nagrody jubileuszowej miałoby polegać – w ocenie

Sądu drugiej instancji – na zróżnicowaniu zasad zaliczania do wymaganego stażu

zatrudnienia u poprzednich pracodawców w zależności od daty upływu okresów

uprawniających do świadczenia, analizowanej w relacji do dnia wejścia w życie

nowego układu zbiorowego pracy. Tymczasem w świetle 183a

§1 k.p.

zróżnicowanie sytuacji prawnej pracowników z uwagi na początkową datę

obowiązywania aktu normatywnego regulującego daną problematykę nie jest

przejawem nierównego traktowania w zatrudnieniu w rozumieniu tegoż

unormowania. W rzeczywistości mamy do czynienia z zagadnieniem

intertemporalnym, sprowadzającym się do pytania o to, który układ zbiorowy pracy

(stary czy nowy) powinien mieć zastosowanie w sprawie. Rozwiązania tego

problemu nie należy poszukiwać na gruncie unormowań Kodeksu pracy

traktujących o niedyskryminacji, lecz na płaszczyźnie przepisów międzyczasowych.

19

W tej kwestii wypada przypomnieć, że na gruncie przepisów uchwały nr

138 Rady Ministrów z dnia 22 sierpnia 1978 r. w sprawie ustalania okresów pracy i

innych okresów uprawniających do nagrody jubileuszowej oraz zasad jej obliczania

i wypłacania (Dz. U. Nr 35, poz. 132) jak i §7 ust. 1 zarządzenia Ministra Pracy i

Polityki Socjalnej z dnia 23 grudnia 1989 r. w sprawie ustalania okresów pracy i

innych okresów uprawniających do nagrody jubileuszowej oraz zasad jej obliczania

i wypłacania (M.P. Nr 44, poz. 358) wyrażany był pogląd, w myśl którego nabycie

prawa do nagrody jubileuszowej następuje w czasie zatrudnienia, w dniu upływu

okresu uprawniającego do świadczenia, przez który należy rozumieć ostatni dzień

tego okresu (a ściślej - dzień bezpośrednio poprzedzający dzień, który nazwą lub

datą odpowiadający dniowi, w jakim pracownik podjął zatrudnienie) lub w dniu

wejścia w życie przepisów wprowadzających gratyfikacje, jeśli przepisy o

wynagrodzeniu lub inne przepisy szczególne nie stanowią inaczej (uchwała składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 26 lutego 26 lutego 1990 r., III PZP

57/89, OSNC 1990, nr 10 – 11, poz. 125 i uchwały z dnia 21 maja 1991 r., I PZP

16/91, OSNC 1992, nr 1, poz. 10; z dnia 11 października 1991 r., I PZP 47/91,

OSNC 1992R, nr 4, poz. 59 z dnia 3 czerwca 1992r., I PZP 33/92, OSNC 1993, nr

1 – 2, poz. 10 i z dnia 19 sierpnia 1992 r., I PZP 49/91, OSNC 1993, nr 3, poz. 34

oraz wyroki z dnia 14 stycznia 1981 r., I PRN 148/80, OSNCP 1981, nr 8, poz. 155;

26 sierpnia 1993 r., I PRN 6/93, OSNC 1994, nr 2, poz. 47; z dnia 21 grudnia 2004

r., I PK 114/04, Pr. Pracy 2005, nr 6, poz. 29 i z dnia 11 kwietnia 2006 r., I PK

172/05, OSNP 2007, nr 7 - 8, poz. 95). Prawdą jest, że w cytowanym w

uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia wyroku Sądu Najwyższego z dnia 21

sierpnia 1996 r., I PRN 62/96 9OSNP 1997, nr 6, poz. 97) wyrażono pogląd, iż

pracownik nabywa prawo do nagrody jubileuszowej w dacie wyjścia w życie

przepisów przewidujących korzystniejsze dla niego warunki jej nabycia, jeżeli ma w

tym dniu wymagany staż pracy ustalony według nowych przepisów. Okres

predestynujący do świadczenia, obliczany zgodnie z nowymi zasadami nie może

bowiem upłynąć zanim zostały one wprowadzone. Rzecz w tym, że wyrok ten

zapadł w stanie prawnym nieco odmiennym od niniejszego. Dotyczył bowiem

porozumienia płacowego, przekształconego w zakładowy układ zbiorowy pracy,

który nie zawierał przepisów międzyczasowych , ale w swoich postanowieniach

20

odsyłał – w kwestiach nieuregulowanych – do przepisów Kodeksu pracy, zatem i do

aktów wykonawczych do Kodeksu, w tym wydanego na podstawie art. 79 k.p.

zarządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 23 grudnia 1989r. w sprawie

ustalania okresów pracy i innych okresów uprawniających do nagrody

jubileuszowej(…). Godzi się zauważyć, że jeszcze pod rządami powołanego

zarządzenia regułą było stosowanie jego przepisów (również tych dotyczących daty

nabycia prawa do gratyfikacji) w sytuacjach, gdy dane zagadnienie nie zostało

odmiennie unormowane w przepisach płacowych wprowadzających prawo do

nagród jubileuszowych. Samo zaś zarządzenie utraciło moc obowiązującą i wobec

wprowadzenia w PKN po dniu 2 czerwca 1996r. dwóch kolejnych zakładowych

układów zbiorowych pracy, regulujących problematykę nagród jubileuszowych,

przestało ono obowiązywać wobec pracowników pozwanej objętych tym aktem. W

konsekwencji nieprawidłowe było powołanie się przez Sądów rozstrzygających

spór na stanowisko zaprezentowane w cytowanym orzeczeniu.

Wobec braku zastosowania przepisów zarządzenia Ministra Pracy i

Polityki Socjalnej z dnia 23 grudnia 1989 r., a jednocześnie niezamieszczenia w

Układzie Zbiorowym Pracy dla Pracowników PKN z dnia 24 listopada 2008 r.

własnych przepisów międzyczasowych, rozwiązania spornej kwestii należy

poszukiwać na gruncie ogólnych zasad intertemporalnych.

Warto zatem przypomnieć, że według reguł prawa międzyczasowego

odmiennie traktuje się skutki zmiany prawa procesowego i prawa materialnego. O

ile bowiem zmiana prawa procesowego prowadzi do tzw. bezpośredniego działania

prawa, co oznacza, że zmienione prawo procesowe stosuje się wprost do aktualnie

podejmowanych czynności, o tyle zmiana prawa materialnego sprawie, iż do

czynności prawnych i innych zdarzeń stosuje się prawo obowiązujące w chwili

dokonania tych czynności lub powstania zdarzeń prowadzących do określonych

skutków prawnych.

Podstawowa zasada międzyczasowego prawa prywatnego została

wyrażoną w art. 3 k.c., który stanowi, że ustawa nie ma mocy wstecznej, chyba że

to wynika z jej brzmienia lub celu. Zasada nieretroakcji (lex retro non agit) oznacza,

że nowego prawa nie stosuje się do oceny zdarzeń prawnych i ich skutków, jeżeli

miały one miejsce i skończyły się przed wejściem w życie nowego prawa. Opiera

21

się ona zatem na założeniu, że prawo w zasadzie powinno wpływać na stosunki

prawne między podmiotami prawa na przyszłość i że nie należy zmieniać -

zwłaszcza na gorsze - sytuacji prawnej podmiotu ukształtowanej pod rządami

dawnych przepisów. W doktrynie prawa cywilnego przyjmuje się, że zgodnie z

zasadą lex retro non agit skutki zdarzeń prawnych, jakie miały miejsce pod rządem

dawnej ustawy, określa się wedle dawnej ustawy, ale tylko do czasu wejścia w

życie nowej ustawy. Natomiast gdy sytuacja prawna powstała pod rządem

dawnego prawa, którą ocenić trzeba po wejściu w życie nowego prawa, składa się

nie z jednego zdarzenia, lecz z kilku zdarzeń, spośród których jedne nastąpiły w

okresie obowiązywania dawnego prawa, a inne po wejściu w życie nowego prawa,

lub jeśli zdarzenie prawne ma charakter ciągły, obejmujący okres działania starego

i nowego prawa, to zasada lex retro non agit nie daje wskazówki, jakie prawo

należy stosować do oceny zdarzeń lub ich skutków powstałych w czasie

obowiązywania już nowego prawa. Istnieje wówczas konieczność odwołania się do

ogólnych zasad międzyczasowego prawa prywatnego, stanowiących bliższe

sformułowanie oraz rozwinięcie podstawowej zasady wyrażonej w art. 3 k.c.

W nauce prawa, dla potrzeb rozwiązań intertemporalnych, normy prawa

cywilnego dzieli się na dwie grupy. Pierwszą grupę tworzą przepisy regulujące

stosunki prawne, których treść wynika z samego prawa, niezależnie od zdarzeń

prawnych powodujących ich powstanie, zmianę lub zakończenie. Do tej grupy

należą przepisy prawa rzeczowego i rodzinnego regulujące treść stosunku

prawnego i praw podmiotowych, niezależnie od sposobu ich powstania lub nabycia

(np. istota własności, małżeństwo). Przepisy te poddane są zasadzie

bezpośredniego działania nowej ustawy. Drugą grupę tworzą przepisy regulujące

stosunki prawne, których treść jest wynikiem pewnych zdarzeń powołujących je do

życia (powodujących ich zmianę lub zakończenie). Należą do nich przepisy prawa

zobowiązaniowego oraz przepisy prawa rzeczowego i rodzinnego regulujące skutki

prawne tworzące lub kończące (albo zmieniające) stosunki prawne lub powodujące

nabycie albo utratę praw podmiotowych, natomiast nie ustalające treści stosunków

prawnych (np. nabycie własności, zawarcie małżeństwa).Przepisy te poddane są

zasadzie dalszego działania dawnej ustawy. Jeśli zatem zdarzenie prawne miało

miejsce w czasie obowiązywania dawnej ustawy, do jego skutków realizujących się

22

po wejściu w życie nowej ustawy, zastosowanie powinna mieć w dalszym ciągu

ustawa dawna (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 4 września 2008 r., IV CSK

196/08, LEX nr 46600 i z dnia 24 lutego 1998r., I CKN 504/97, LEX nr 151580)

Kodeks pracy nie reguluje problematyki działania lub niedziałania wstecz

przepisów prawnych (zasada nieretroakcji). Stąd też na podstawie art. 300 k.p. do

stosunków pracy ma odpowiednie zastosowanie art. 3 k.c. (postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 25 kwietnia 1975 r., I PZ 7/75, OSNCP 1976 nr 1, poz. 17).

Jeżeli zmiana stanu prawnego następuje w czasie trwania stosunku pracy,

wówczas pojawia się problem intertemporalny. Konsekwencją zmiany stanu

prawnego w czasie trwania stosunku pracy jest to, że nowe przepisy są wiążące dla

stron stosunku pracy od chwili ich wejścia w życie (por. uchwałę Sądu Najwyższego

z dnia 27 lipca 1989 r., III PZP 33/89, OSNC 1990 nr 7-8, poz. 94). Odpowiednie

stosowanie art. 3 k.c. na gruncie prawa pracy oznaczać może uwzględnienie

zasady wynikającej z tego przepisu także w odniesieniu do szczególnych źródeł

prawa pracy, jakimi w świetle art. 9 § 1 k.p. są układy zbiorowe pracy (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 5 lutego 2002r., I PKN 866/00, OSNP 2004 nr 4, poz. 58). Jeśli

zatem chodzi o stosunki pracy powstałe pod rządem dawnego układu zbiorowego

pracy i trwające nadal pod rządem nowego układu, z zasady lex retro non agit

wypływa wniosek, że dawne przepisy stosować należy dla określenia prawnych

konsekwencji zdarzeń o prawnej doniosłości do czasu wejścia w życie nowych

przepisów.

Odnosząc powyższe rozważania do niniejszego sporu wypada stwierdzić,

że wobec braku w Układzie Zbiorowym Pracy dla Pracowników PKN z dnia 24

listopada 2008 r. przepisów międzyczasowych, odpowiednie zastosowanie art. 3

k.c. w związku z art. 300 k.p. prowadzi do uznania, iż prawo do nagrody

jubileuszowej na zasadach określonych w tym akcie nabywają ci pracownicy

pozwanej, co do których zdarzenie o prawnej doniosłości, jakim jest osiągnięcie

wymaganego staż pracy, nastąpiło po wejściu w życie nowego układu. Natomiast

do tej daty przebieg zatrudnienia pracowników, jako przesłanki przyznania

gratyfikacji, powinien być oceniany z punktu widzenia dawnych unormowań.

23

Podobny pogląd został wyrażony w uzasadnieniu uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 9 kwietnia 2008 r., I PK 208/08. Stwierdzono w niej, że co do

zasady przesłanką nabycia prawa do nagrody jubileuszowej jest osiągnięcie przez

pracownika wymaganego okresu zatrudnienia w czasie stosowania

(obowiązywania)przepisów uprawniających do tego świadczenia. Inaczej rzecz

ujmując, reguła jest, że nabycie prawa do nagrody jubileuszowej następuje w dniu

upływu okresu uprawniającego do tego świadczenia. Dla nabycia prawa do nagrody

jubileuszowej w przypadku osiągnięcia przez pracownika wymaganego okresu

zatrudnienia przed wejściem w życie przepisów wprowadzających takie nagrody

istotne jest, jak kwestię nabycia uprawnień regulują przepisy układowe. Jeżeli

wynika z nich, że nabycie prawa do nagrody jubileuszowej następuje w dniu upływu

okresu uprawniającego do niej, pracownik, który wymagany okres zatrudnienia

osiągnął wcześniej, czyli przed wprowadzeniem tego świadczenia, nie nabywa do

niego prawa. Jeżeli natomiast postanowienie układowe może być rozumiane w ten

sposób, że pracownik nabywa prawo do nagrody w dniu wejścia w życie przepisów

wprowadzających nagrody jubileuszowe, to oznacza, iż data wejścia w życie

przepisów wprowadzających to świadczenie jest datą nabycia do niego prawa,

nawet wówczas, gdy okres uprawniający do nagrody jubileuszowej upłynął przed

wejściem w życie przepisów wprowadzających to świadczenie.

Powyższy pogląd ma zastosowanie w niniejszym przypadku.

Rację ma zatem skarżąca zauważając, iż powodowie nie spełniają

przesłanek przyznania prawa do dochodzonych nagród jubileuszowych, skoro

konieczny staż zatrudnienia, obliczony według postanowień Układu Zbiorowego

Pracy dla Pracowników PKN z 24 listopada 2008 r., osiągnęli pod rządami

poprzedniego układu, a w nowym układzie zbiorowym pracy brak jest regulacji

przewidującej nabycie prawa do świadczenia w dniu jego wejścia w życie przez

wszystkich pracowników mających na tę datę wymagany okres pracy. Powodowie

nabędą natomiast prawo do kolejnych nagród jubileuszowych z chwilą osiągnięcia

niezbędnego stażu zatrudnienia w okresie obowiązywania tegoż układu

zbiorowego pracy.

Konstatacja ta nie upoważnia jednak do zmiany zaskarżonego wyroku

oraz poprzedzającego go orzeczenia pierwszoinstancyjnego i oddalenie powództw

24

bez analizy roszczeń powodów w świetle postanowień poprzedniego układu

zbiorowego pracy z 2002 r. Obowiązkiem Sądów orzekających w sprawie było

wszakże rozstrzygnięcie o pretensjach pozwu z uwzględnieniem wszystkich

unormowań prawa materialnego, z których mogły być one wywodzone.

Tymczasem nie dokonano w tej materii żadnych ustaleń.

Odnośnie do powoda R. M. rozważenia wymaga kwestia zasadności

odmowy zaliczenia do stażu uprawniającego do nagrody jubileuszowej za 35 lat

pracy okresów zatrudnienia u nieuspołecznionych pracodawców, zaś w przypadku

powoda M. M. – problem nieuwzględnienia w stażu uprawniającym do gratyfikacji

za 40 lat pracy poprzednich okresów zatrudnienia u pozwanej, zakończonych

porzuceniem pracy lub rozwiązanie stosunku pracy przez pracodawcę bez

wypowiedzenia z winy pracownika.

Co do pierwszego z poruszonych zagadnień warto przytoczyć

stanowisko zaprezentowane w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 10 października

2007 r., II PK 38/07 OSNP 2008 nr 21 – 22, poz. 313). W orzeczeniu tym

stwierdzono bowiem, iż o ile uprzywilejowanie u określonego pracodawcy okresów

zatrudnienia w tej samej lub podobnej branży nie budzi większego sprzeciwu, o tyle

podział zakładów pracy na uspołecznione i nieuspołecznione, celem zróżnicowania,

a w szczególności celem uprzywilejowania pracowników uspołecznionych zakładów

pracy, jest nie tylko podziałem anachronicznym, ale budzi także wątpliwości w

świetle zasady równego traktowania pracowników. Nagroda jubileuszowa jest

gratyfikacją za wieloletnią pracę, a zatem uznanie, że tylko praca świadczona w

uspołecznionych zakładach pracy zasługuje na nią budzi poważne wątpliwości.

Nawet fakt, iż obwarowania takie mogłyby dotyczyć regulacji obowiązujących u

pracodawcy mającego status uspołecznionego zakładu pracy, nie są dostatecznym

usprawiedliwieniem. Co więcej, rozwiązania takie nie funkcjonują w sektorze

publicznym. Podkreślenia wymaga to, iż na anachronizm podziału na zatrudnienie

w "uspołecznionym i nieuspołecznionym zakładzie pracy", jak również

konstytucyjne zrównanie statusów własnościowych pracodawców zwracał już

uwagę Sąd Najwyższy, chociażby w uchwale składu 7 sędziów z 13 lutego 2002 r.,

III ZP 30/01 (OSNAPiUS 2002 nr 10, poz. 243), w której odwołał się do wykładni

systemowej, biorącej pod uwagę zmiany w gospodarce (prywatyzacja) i

25

dezaktualizację podziału na zatrudnienie w "uspołecznionym i nieuspołecznionym

zakładzie pracy". W szczególności w uchwale tej wskazano, że po zmianie

Kodeksu pracy w 1996 r., dla oznaczenia strony stosunku pracy, nazywanej

uprzednio zakładem pracy, Kodeks pracy używa jednolitego określenia -

pracodawca - bez zróżnicowania stosunków pracy w zależności od formy własności

- państwowej, spółdzielczej, komunalnej lub prywatnej. Zróżnicowanie takie nie

występuje obecnie także w przepisach regulujących ubezpieczenia społeczne.

Argumentację tę podzielił Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 14 czerwca 2004

r., P 17/03 (OTK ZU-A 2004 nr 6, poz. 57). W wyroku tym - biorąc za punkt wyjścia

przepis art. 32 ust. 2 Konstytucji RP - Trybunał Konstytucyjny uznał, że

zastosowanie - jako cechy wyłączającej prawo do wcześniejszej emerytury przy

świadczeniu pracy w warunkach szkodliwych - kryterium, kto był pracodawcą

uprawnionego i wyłączenie z kręgu uprawnionych pracowników (skądinąd

spełniających przesłanki do uzyskania wcześniejszej emerytury) zatrudnionych

przez prywatnych pracodawców miałoby cechy nieuzasadnionej dyskryminacji. To

zaś prowadziłoby jednocześnie do naruszenia art. 2 Konstytucji RP. Również we

wcześniejszym wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 kwietnia 2002 r., P

5/01 (OTK ZU-A 2002 nr 3 poz. 28) podkreślono anachroniczność podziału

zakładów pracy na uspołecznione i nieuspołecznione. Trybunał Konstytucyjny

wskazał, że pojęcia te znane były na gruncie ustawodawstwa pracy i ubezpieczeń

społecznych przed 1990 r., przede wszystkim w samym Kodeksie pracy z 26

czerwca 1974 r. (por. np. w pierwotnym brzmieniu art. 28 § 1, 88 § 1, 108 § 1 i 2,

243, 305). Tzw. sektor uspołeczniony funkcjonował odrębnie i podlegał

szczególnym regulacjom prawnym. Jego wyodrębnienie wynikało z podstawowych

założeń przyjętego w PRL systemu gospodarczego - tzw. gospodarki

uspołecznionej, czego wyrazem był statuujący podstawowe zasady ustroju

gospodarczego art. 7 ust. 1 Konstytucji z 1952 r. Wiązało się to z

uprzywilejowaniem tzw. jednostek gospodarki uspołecznionej i dążeniem do

stopniowej eliminacji sektora gospodarki prywatnej, niepodlegającego bezpośrednio

nadzorowi organów władzy państwowej w ramach realizacji planów gospodarczych.

Podział ten był przyjęty w całym systemie prawa. Dalej Trybunał Konstytucyjny

wywiódł, że po roku 1990, wraz ze zmianami ustrojowymi i wprowadzeniem

26

systemu gospodarki rynkowej, wspomniany podział stracił rację bytu z uwagi na

zrównanie pozycji prawnej podmiotów funkcjonujących w ramach wolnego rynku.

Stopniowo zatem eliminowano przepisy dotyczące szczególnej pozycji jednostek

uspołecznionych. Obecnie pojęcia te na gruncie przepisów prawa pracy są

zastąpione ogólną formułą "pracodawcy." Nadto Trybunał Konstytucyjny wskazał

na trudności w określeniu jednoznacznej definicji i tym samym rozgraniczeniu pojęć

"zakład uspołeczniony" i "nieuspołeczniony," bowiem z przepisów prawa pracy

odnoszących się do uspołecznionych i nieuspołecznionych zakładów pracy nie

można wyprowadzić definicji wyrażenia "uspołeczniony zakład pracy" ani

precyzyjnego rozgraniczenia między uspołecznionym i nieuspołecznionym

zakładem pracy, na podstawie zaś art. 3 k.p. usprawiedliwiona jest jedynie teza, że

uspołecznionym zakładem pracy jest przedsiębiorstwo państwowe, urząd lub inna

państwowa jednostka organizacyjna, spółdzielnia, organizacja społeczna. W

dotychczasowej literaturze dotyczącej tego zagadnienia przyjęło się natomiast

uważać, że kryterium decydującym o uspołecznieniu jest typ środków produkcji, na

których oparta jest działalność zakładu pracy, charakter tej działalności, cel oraz

podział pożytków. Rozważania te doprowadziły Trybunał Konstytucyjny do wniosku

o naruszeniu wynikających z wyrażonej w art. 2 Konstytucji zasady

demokratycznego państwa prawnego - reguły przyzwoitej legislacji oraz zasady

zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez nie prawa, które to

naruszenie wynika z tak przeprowadzonego podziału zakładów pracy.

Konkludując Sąd Najwyższy uznał, że postanowienia

wewnątrzzakładowych przepisów płacowych dotyczące nabycia prawa do nagrody

jubileuszowej powinny respektować zasadę wyrażoną w art. 9 § 4 k.p. Wykluczenie

ze stażu zatrudnienia uprawniającego do nagrody jubileuszowej okresów pracy

tylko dlatego, że była ona wykonywana w prywatnym zakładzie pracy, uzasadnia

zarzut nierównego traktowania w zatrudnieniu

Z kolei odnośnie do powoda M. M. brak tekstu poprzedniego układu

zbiorowego pracy nie pozwala na jednoznaczne określenie szczegółowych

przesłanek zaliczalności do stażu uprawniającego do nagrody jubileuszowej

wcześniejszych okresów zatrudnienia u tego samego pracodawcy – płatnika

gratyfikacji, a zwłaszcza wyjaśnienia, czy kryterium trybu rozwiązania stosunku

27

pracy dotyczy także takich sytuacji. Tym bardziej, że od czasu nowelizacji Kodeksu

pracy wspomnianą ustawą zmieniającą z dnia 2 lutego 1996 r. na gruncie tej gałęzi

prawa zaczęto odstępować od dyscyplinującej roli przepisów normujących

uprawnienia do wielu świadczeń pracowniczych i uzależniania przyznania tychże

świadczeń od sposobu zakończenia stosunku zatrudnienia (np. prawo urlopowe).

Nagroda jubileuszowa jest zaś gratyfikacją za wieloletnia pracę ( tylko u danego

pracodawcy lub we wszystkich zakładach) i faktu posiadania konkretnego

zakładowego bądź ogólnego stażu zatrudnienia nie niweczy tryb rozwiązania

stosunku pracy.

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy z mocy art. 39815

§ 1 oraz

art. 108 § 2 k.p.c. orzekł jak w sentencji wyroku.