III CZP 24/11

Uchwała z dnia 20 maja 2011 r., III CZP 24/11

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący)

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster

Sędzia SN Marian Kocon (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jagody B. przeciwko Wojciechowi B.,

Dorocie B. i Ryszardowi B. o uzgodnienie treści księgi wieczystej, po

rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 20 maja 2011 r.

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy we Wrocławiu

postanowieniem z dnia 18 października 2010 r.:

"1. Czy w świetle treści przepisu art. 618 § 2 k.p.c. dopuszczalne jest po

wszczęciu postępowania o podział majątku wspólnego prowadzenie odrębnego

postępowania pomiędzy byłymi małżonkami i osobami trzecimi o uzgodnienie z

rzeczywistym stanem prawnym treści księgi wieczystej w zakresie działu II,

prowadzonej dla nieruchomości co do której istnieje spór w przedmiocie jej

przynależności do majątku wspólnego,

2. Czy wydane na podstawie art. 685 w związku z art. 567 § 3 k.p.c.

prawomocne postanowienie wstępne ustalające, że dana nieruchomość nie

wchodzi w skład majątku wspólnego wiąże Sąd w sprawie później wszczętej

pomiędzy byłymi małżonkami z udziałem osób trzecich o uzgodnienie z

rzeczywistym stanem prawnym treści księgi wieczystej w zakresie działu II,

prowadzonej dla tejże nieruchomości?"

podjął uchwałę:

Po wszczęciu postępowania o podział majątku wspólnego po ustaniu

wspólności majątkowej między małżonkami dopuszczalne jest prowadzenie

odrębnego postępowania w sprawie, z udziałem małżonków i osoby trzeciej, o

uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym

nieruchomości objętej postępowaniem o podział majątku wspólnego;

odmówił podjęcia uchwały w pozostałym zakresie.

Uzasadnienie

Powódka Jagoda B., po wszczęciu postępowania o podział majątku

wspólnego, domagała się uzgodnienia treści określonych dwóch ksiąg wieczystych

z rzeczywistym stanem prawnym przez wpisanie jej oraz byłego męża Wojciecha B.

w 1/2 części jako współwłaścicieli nieruchomości, których te księgi dotyczą, w

miejsce pozwanych Doroty B. i Ryszarda B., ujawnionych dotychczas w tym

charakterze. Wydania takiego orzeczenia powódka żądała na tej podstawie, że

Wojciech B. te nieruchomości, objęte wspólnością ustawową, zbył bez jej zgody.

Sąd Rejonowy w Oławie wyrokiem z dnia 2 lutego 2010 r. oddalił powództwo,

a Sąd Okręgowy, rozpoznając apelację powódki od tego wyroku, powziął poważne

wątpliwości, które ujął w zagadnieniu prawnym przedstawionym Sądowi

Najwyższemu do rozstrzygnięcia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Do postępowania o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności

majątkowej między małżonkami stosuje się odpowiednio, na podstawie odesłania

zawartego w art. 46 k.r.o. i art. 567 § 3 k.p.c., przepisy o dziale spadku (art. 680-

689), na podstawie zaś art. 688 k.p.c., zawierającego kolejne odesłanie,

odpowiednie zastosowanie mają przepisy o zniesieniu współwłasności (art. 617–

625). Przepisy o dziale spadku zawierają w art. 688 k.p.c. odesłanie do

odpowiedniego stosowania przepisów o zniesieniu współwłasności, a w

szczególności art. 618 § 2 i 3 k.p.c. Nie budzi wątpliwości, że w sprawie o podział

majątku wspólnego ma również zastosowanie art. 618 § 1 k.p.c., gdyż do tego

przepisu odwołują się przepisy zawarte w art. 618 § 2 i 3 k.p.c. (por. postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 17 grudnia 1998 r., I CKN 934/97, nie publ.).

W toku postępowania o podział majątku wspólnego wystąpiła kontrowersja

między małżonkami co do tego, czy nieruchomość zbyta bez zgody jednego z nich

weszła do majątku wspólnego. Powódka zakwestionowała istnienie ujawnionego w

księdze wieczystej prawa pozwanych przez podniesienie zarzutu nieważności

umowy, która stanowiła podstawę wpisu, istota przedstawionego zagadnienia

prawnego sprowadza się zatem do odpowiedzi, czy spór o przynależność tej

nieruchomości do majątku wspólnego w rozumieniu art. 685 w związku z art. 567 §

3 k.p.c. podlega rozstrzygnięciu w toku postępowania o podział (art. 618 § 2 i § 3 w

związku z art. 567 § 3 i art. 688 k.p.c.), czy też nieodzowne jest wniesienie przez

małżonka zbywcy powództwa na podstawie art. 10 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o

księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze

zm. – dalej: "u.k.w.h.") o usunięcie niezgodności stanu prawnego nieruchomości

ujawnionego w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym.

Zgodnie z art. 618 § 1 k.p.c., sąd w postępowaniu o zniesienie współwłasności

rozstrzyga także spory o prawo własności, zgodnie zaś z § 2, z chwilą wszczęcia

tego postępowania prowadzenie odrębnych postępowań jest niedopuszczalne, a

sprawy będące w toku wymagają przekazania do dalszego rozpoznania sądowi

prowadzącemu postępowanie o zniesienie współwłasności.

Artykuł 618 k.p.c. ma charakter porządkujący; określa kognicję sądu w

sprawach o zniesienie współwłasności, a zakres jego zastosowania jest szerszy,

gdyż ma odpowiednie zastosowanie także w sprawach o dział spadku i o podział

majątku wspólnego między małżonkami. Powszechnie przyjmuje się, że art. 618

k.p.c. kreuje obligatoryjną kumulację roszczeń. O ile kumulacja roszczeń

przewidziana w art. 191 k.p.c. zależy od woli powoda i nieskorzystanie z tej

możliwości nie zamyka drogi do dochodzenia w innym postępowaniu roszczeń

nieskumulowanych, o tyle kumulacja przewidziana w art. 618 k.p.c., gdy dotyczy

sporów i roszczeń, co do których toczy się już postępowanie sądowe, następuje z

urzędu. Wszczęcie zatem postępowania o podział majątku wspólnego między

małżonkami czyni niedopuszczalnym samodzielne prowadzenie innych

postępowań, o których mowa w art. 618 § 1 k.p.c.; podlegają one przekazaniu do

wspólnego rozpoznania w ramach sprawy o zniesienie współwłasności. Mechanizm

ten służy rozwiązaniu całokształtu problemów odnoszących się do stosunków

własnościowych; ma charakter kompleksowy i zmierza do zapobiegania

nadmiernemu wytaczaniu procesów.

Niezbędne jest zatem rozstrzygnięcie kwestii, czy ze sporem o prawo

własności przewidzianym w art. 618 § 1 zdanie pierwsze k.p.c. może być

utożsamiana sprawa z powództwa o uzgodnienie treści księgi wieczystej z

rzeczywistym stanem prawnym. Powództwo to ma złożony charakter, bo chociaż w

jego konstrukcji dominują elementy decydujące o zakwalifikowaniu go do powództw

zmierzających do ustalenia prawa, to jednak pozwala ono uprawnionemu na

doprowadzenie do ujawnienia ustalonego prawa w księdze wieczystej, przez co

osiąga on ochronę prawną nie tylko w relacji z przeciwnikiem sporu, lecz w relacji z

wszystkimi uczestnikami obrotu, w stosunku do których może powoływać się na

treść księgi wieczystej i domniemanie przewidziane w art. 3 u.k.w.h.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje pogląd, że sprawa o

uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym jest sprawą o

prawo własności w rozumieniu art. 618 § 1 k.p.c. W uzasadnieniu postanowienia z

dnia 14 grudnia 1981 r., I CZ 101/81 (OSNCP 1982, nr 11-12, poz. 172) Sąd

Najwyższy podkreślił, że sprawa o uzgodnienie treści księgi wieczystej z

rzeczywistym stanem prawnym jest typową sprawą o prawo własności w

rozumieniu art. 618 § 1 k.p.c. Z kolei w uzasadnieniu postanowienia z dnia 17

grudnia 1998 r., I CKN 934/97 (nie publ.) wskazał, że w art. 618 § 1 k.p.c. wyliczono

trzy rodzaje spraw, które podlegają rozpoznaniu w postępowaniu innym aniżeli

postępowanie o zniesienie współwłasności i w zasadzie należą do drogi procesu,

ale mogą być także rozpoznawane w postępowaniu o zniesienie współwłasności,

przy czym od chwili wszczęcia tego postępowania ta droga ich rozpoznania jest

wyłączna. Do tego rodzaju spraw należą spory o prawo własności, do których

należy m.in. zaliczyć sprawy o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym

stanem prawnym.

Orzeczenia te dotyczą sytuacji, w których spory wymienione w art. 618 § 1

k.p.c., należące do trybu procesowego, dotyczą tylko roszczeń między

współwłaścicielami, nie budzi zaś wątpliwości, że księga wieczysta – po

uzgodnieniu jej treści – powinna wyrażać stan prawny istniejący w chwili wydania

wyroku orzekającego o uzgodnieniu. W konsekwencji, w sprawie o uzgodnienie

treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym powinny uczestniczyć

wszystkie osoby wpisane w dziale drugim księgi wieczystej (por. postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 23 grudnia 1988 r., III CRN 434/88, OSNCP 1991, nr 1,

poz. 12), jeżeli zaś krąg osób wpisanych w dziale drugim księgi wieczystej nie

pokrywa się z kręgiem uczestników postępowania o podział, powództwo o

uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym nie podlega

rozpoznaniu w tym postępowaniu. W tej sytuacji nie zachodzi spór o prawo

własności w rozumieniu art. 618 § 1 k.p.c., sporem takim bowiem jest każdy spór

toczący się tylko pomiędzy współwłaścicielami, którego rozstrzygnięcie może

przesądzić, że osoba występująca jako współwłaściciel rzeczy nie jest w ogóle

współwłaścicielem lub że przysługujący jej udział ma inną wartość niż deklarowana.

W doktrynie zauważa się, że ratione legis art. 618 § 1 k.p.c. jest, aby poza

orzeczeniem o podziale rzeczy w znaczeniu ścisłym postępowanie o zniesienie

współwłasności obejmowało także rozstrzygnięcie o wzajemnych roszczeniach

współwłaścicieli, których źródłem jest łączący ich stosunek współwłasności.

Na rzecz tego stanowiska przemawia także art. 685 k.p.c., który stanowi

wyraźnie o sporze „między współspadkobiercami”. Zestawienie przepisów

normujących postępowanie o zniesienie współwłasności i dział spadku, przy

uwzględnieniu modyfikacji wynikających tylko ze swoistości każdego z tych

postępowań, prowadzi do wniosku, że zakres kognicji sądu jest w tych

postępowaniach taki sam. Poza podstawowym celem, jakim jest podział między

współwłaścicielami (współspadkobiercami) majątku wspólnego (majątku

spadkowego), zadaniem sądu orzekającego jest rozstrzygnięcie innych sporów

związanych ze zniesieniem współwłasności (z działem spadku); nie odnosi się to do

osób trzecich (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 lutego 2004 r., III

CK 205/02, nie publ.).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje stanowisko, że w toku

postępowania o podział majątku wspólnego nie mogą być rozpoznawane spory o

własność pomiędzy jednym z byłych małżonków i osobą trzecią, rozstrzygnięcie

zatem w postępowaniu o podział majątku wspólnego sporu o uzgodnienie treści

księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym może nastąpić tylko wtedy, gdy

krąg osób występujących jako strony sporu pokrywa się z kręgiem uczestników

postępowania o podział (postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 14 grudnia 1981

r., I CZ 101/81, z dnia 11 października 2001 r., II CKN 62/01, nie publ. oraz wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 5 grudnia 2002 r., III CKN 943/99, OSNC 2004, nr 3, poz.

48). To oznacza, że po wszczęciu postępowania o podział majątku wspólnego po

ustaniu wspólności majątkowej między małżonkami dopuszczalne jest prowadzenie

odrębnego postępowania w sprawie, z udziałem małżonków i osoby trzeciej, o

uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym

nieruchomości objętej postępowaniem o podział majątku wspólnego.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. udzielił

odpowiedzi na pierwsze pytanie prawne, jak w podjętej uchwale, na drugie zaś

odmówił jej udzielenia, gdyż postanowienie wstępne w sprawie o podział majątku

nie rozstrzyga kwestii, kto w chwili wyrokowania w sprawie wszczętej na podstawie

art. 10 u.k.w.h. jest właścicielem nieruchomości.