III PK 75/10

Sygn. akt III PK 75/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 maja 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Andrzej Wróbel (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa J. G.

przeciwko Uniwersytetowi […]

o odszkodowanie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 19 maja 2011 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w L.

z dnia 11 maja 2010 r.,

1. oddala skargę kasacyjną;

2. zasądza od powoda na rzecz strony pozwanej kwotę 120 zł

(sto dwadzieścia) tytułem zwrotu kosztów zastępstwa

procesowego w postępowaniu kasacyjnym.

2

Uzasadnienie

Powód J. G., w sprawie przeciwko Uniwersytetowi […] o odszkodowanie za

wadliwe wypowiedzenie umowy o pracę, wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu

Okręgowego w L. z dnia 11 maja 2010 r. Zaskarżonym wyrokiem Sąd oddalił

apelację od wyroku Sądu Rejonowego w L. oddalającego powództwo powoda.

Powód był od 31 sierpnia 2006 r. dyrektorem ds. technicznych, zatrudnionym

w pozwanym Uniwersytecie na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony.

Dnia 29 października 2006 r. rektor Uniwersytetu wydał zarządzenie nr 50/2008

likwidujące z dniem 1 listopada tegoż roku stanowisko zajmowane przez powoda i

stanowisko dyrektora do spraw technicznych oraz tworzące w to miejsce

stanowisko zastępcy kanclerza do spraw ogólnych. Następnie tego samego dnia

rektor złożył powodowi 3 miesięczne wypowiedzenie umowy o pracę z powodu

likwidacji zajmowanego przez niego stanowiska. Zarządzenie nr 50/2008 rektor

wydał z naruszeniem § 90 ust. 3 statutu Uniwersytetu, polegającym na wydaniu go

bez wymaganych przez ten przepis wniosku kanclerza i opinii senatu. Sąd

Okręgowy oddalając apelację stwierdził, że art. 45 § 1 k.p. jako przesłankę

uwzględnienia odwołania pracownika od wypowiedzenia przewiduje naruszenie

przez pracodawcę przepisów o wypowiadaniu umów o pracę, a nie jakichkolwiek

przepisów. Przepis § 90 ust. 3 statutu nie jest zaś przepisem o wypowiadaniu

umów, lecz reguluje sposób wprowadzania zmian w wewnętrznym funkcjonowaniu

Uniwersytetu. Nadto zdaniem Sądu Okręgowego nie do przyjęcia byłaby

interpretacja § 90 ust. 3 statutu prowadząca do wniosku, że rektor nie może z

własnej inicjatywy ustalić regulaminu organizacyjnego i zmuszony byłby do

oczekiwania na inicjatywę kanclerza. Prowadziłoby to do odwrócenia hierarchii i

podporządkowania rektora kanclerzowi. Nieuprawnione byłoby też przyjęcie, że

decyzje rektora uzależnione są od opinii senatu, która ma charakter jedynie

niewiążącej konsultacji. Niedochowanie przez rektora wymogów z § 90 ust. 3

statutu mogłoby podlegać kontroli ministra właściwego do spraw szkolnictwa

wyższego na podstawie art. 36 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. – Prawo o

szkolnictwie wyższym (Dz.U. Nr 164, poz. 1365 ze zm.). Skoro jednak

3

przedmiotowa decyzja nie została usunięta z obrotu prawnego, to ma ona moc

obowiązującą.

Na powyższe orzeczenie powód wniósł skargę kasacyjną zarzucając w niej

naruszenie prawa materialnego: - art. 45 § 1 k.p. przez jego błędną wykładnię i

przyjęcie, że przepisy Statutu choć są przepisami prawa pracy, to nie są przepisami

o wypowiadaniu umów o pracę, w szczególności takim przepisem nie jest § 90 ust.

3 Statutu; - art. 30 § 4 k.p. w związku z art. 45 § 1 k.p. przez ustalenie, że w

sprawie nie doszło do naruszenia przepisów o wypowiadaniu umów o pracę i że

wypowiedzenie było zgodne z prawem mimo, że wskazana w wypowiedzeniu

przyczyna - likwidacja stanowiska pracy nie została formalnie dokonana, bowiem

zarządzenie Rektora nr 50/2008 zostało wydane bez przewidzianej Statutem opinii

Senatu i bez wniosku kanclerza, a przede wszystkim, gdy wyżej wymienione

Zarządzenie wprowadzające zmiany organizacyjne, zostało podane do publicznej

wiadomości w dniu następnym po dokonaniu wypowiedzenia umowy o pracę, co

łącznie spowodowało, że przyczyna podana w wypowiedzeniu umowy o pracę nie

była prawdziwa i rzeczywista; - art. 30 § 4 k.p. i 45 § 1 k.p. przez ich błędną

wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że treść

oświadczenia o wypowiedzeniu czyni zadość wymogom konkretyzacji przyczyny

wypowiedzenia, a tym samym naruszenie art. 45 § 1 k.p. przez dopuszczenie jej

konkretyzacji ex post przy pomocy zeznań świadków, co w kontekście braku

spójności między zmianami organizacyjnymi a późniejszym wskazywaniem na

potrzeby ekonomiczne, czyni wypowiedzenie nieuzasadnionym, a przez to

wadliwym; - art. 45 § 1 k.p. przez jego błędną wykładnię polegającą na

utożsamieniu istnienia rzeczywistej i konkretnej przyczyny ekonomicznej z

rzeczywistą i konkretną przyczyną wypowiedzenia; - art. 45 § 1 k.p. w związku z art.

31

§ 1. k.p. w związku z art. 66 ust. 2 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o

szkolnictwie wyższym (Dz.U. Nr 164, poz. 1365 ze zm.) w związku z § 89 Statutu

pozwanego poprzez błędną wykładnię przejawiającą się przyjęciem, że złożenie

oświadczenia woli w przedmiocie wypowiedzenia umowy o pracę przez rektora,

było działaniem zgodnym z przepisami o wypowiadaniu umów o pracę, a w

konsekwencji niezastosowanie art. 45 k.p. poprzez uznanie braku podstaw do

orzeczenia odszkodowania pomimo tego, że stosunek pracy został wypowiedziany

4

z naruszeniem kompetencji, a zatem w sposób niezgodny z przepisami prawa; - art.

2, 7 i art. 88 ust. 1 Konstytucji przez przyjęcie, że w państwie prawa akt prawny

wywierający skutki prawne w sferze uprawnień jednostki może wejść w życie z

dniem podpisania, a przed jego ogłoszeniem. Ponadto w skardze podniesiono

naruszenie art. 386 § 2 k.p.c. przez nieuwzględnienie zarzutu nieważności

postępowania przed Sądem pierwszej instancji oraz naruszenie art. 227 w związku

z art. 217 § 2 k.p.c. przez nieuwzględnienie faktu odmowy dopuszczenia dowodu z

protokołu posiedzenia Komisji Statutowej z dnia 15 lutego 2008 r. w sprawie zmiany

§ 90 ust. 3 Statutu oraz porządku obrad posiedzenia Senatu z 17 grudnia 2008 r.,

które to dowody mimo, że miały istotne znaczenie w sprawie, zostały wadliwie

uznane za nie mające takiego charakteru.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga jest nieuzasadniona. Przedmiotem sprawy jest spór dotyczący

wykładni art. 45 § 1 k.p. Przepis ten stanowi, że w razie ustalenia, że

wypowiedzenie umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony jest nieuzasadnione

albo narusza przepisy o wypowiadaniu umów o pracę, sąd pracy – stosownie do

żądania pracownika – orzeka o bezskuteczności wypowiedzenia, a jeżeli umowa

uległa już rozwiązaniu – o przywróceniu pracownika do pracy na poprzednich

warunkach albo o odszkodowaniu. Nie ma racji skarżący twierdząc, że przepis § 90

ust. 3 statutu Uniwersytetu jest przepisem prawa pracy o wypowiadaniu umów o

pracę. Określa on bowiem sposób zmiany struktury organizacyjnej Uniwersytetu, a

przez prawo pracy – zgodnie z art. 9 k.p. – rozumie się tylko te przepisy, które

określają prawa i obowiązki pracowników i pracodawców. Zmiany organizacyjne

pracodawcy nie należą więc do prawa pracy, mimo że pośrednio kształtują sytuację

pracowników. Przepisy regulujące strukturę organizacyjną Uniwersytetu i sposób jej

zmian nie dotyczą uprawnień jednostki, stąd ich nieprzestrzeganie nie może

stanowić naruszenia przepisów Konstytucji regulujących te uprawnienia w zakresie

niedziałania prawa wstecz. Trzeba przy tym zauważyć, że Kodeks pracy nie

zabrania złożenia wypowiedzenia umowy o pracę z powodu likwidacji stanowiska

pracy przed tą likwidacją ani nie wymienia likwidacji stanowiska pracy jako

przesłanki dopuszczalności wypowiedzenia umowy przez pracodawcę. Gdyby

istniał przepis stanowiący, że pracodawca może wypowiedzieć umowę o pracę w

5

razie likwidacji stanowiska pracy, to wypowiedzenie z tej przyczyny podlegałoby

ocenie z punktu widzenia zgodności z przepisami o wypowiadaniu umów o pracę w

rozumieniu art. 45 § 1 k.p. Ponieważ takiego przepisu nie ma, to znaczenie

likwidacji stanowiska – dla oceny zgodności wypowiedzenia z art. 45 § 1 k.p. –

rozważane jest w ramach przesłanki „wypowiedzenia nieuzasadnionego”.

O zasadności wypowiedzenia umowy o pracę decyduje ocena społeczna

całokształtu okoliczności motywujących to działanie pracodawcy. Tę ocenę

weryfikuje orzecznictwo sądowe, przy czym w ostatnich kilkunastu latach podkreśla

się w nim, że rozważając zasadność wypowiedzenia trzeba brać pod uwagę nie

tylko interes pracownika, ale także zasługujący na ochronę interes pracodawcy.

Pogląd, że rzeczywista likwidacja stanowiska pracy uzasadnia wypowiedzenie

umowy przez pracodawcę, jest mocno ugruntowany w orzecznictwie Sądu

Najwyższego. Jednolicie podkreśla się w nim, że nie chodzi tu o likwidację pozorną,

polegającą na przykład na zmianie nazwy stanowiska lub nieistotnej zmianie

zakresu zadań związanych z danym stanowiskiem. Z tego punktu widzenia w

rozpatrywanej sprawie niewątpliwie doszło do likwidacji stanowiska zajmowanego

przez powoda, gdyż jego zadania i zadania drugiego dyrektora zostały przeniesione

na nowoutworzone stanowisko zastępcy kanclerza Uniwersytetu. Zarządzenie

rektora dokonujące te zmiany zostało wykonane i nastąpiła faktyczna likwidacja

stanowiska pracy powoda. To zarządzenie zostało wydane przez uprawniony do

tego organ Uniwersytetu i weszło w życie. Nie ma podstaw do przyjęcia twierdzenia

strony skarżącej, iż z powodu braku wymaganego przez § 90 ust. 3 statutu

uprzedniego współdziałania rektora z kanclerzem i senatem nie nastąpiła likwidacja

stanowiska pracy powoda. Kwestia tego współdziałania jest wewnętrzną sprawą

pracodawcy i jego zaniechanie nie wywołuje skutku prawnego wobec powoda,

którego nie łączy żaden stosunek prawny z pominiętymi organami, nie

współdecydują one bezpośrednio o jego sytuacji prawnej. W rozpoznawanej

sprawie zarządzenie rektora zakończyło procedurę likwidacyjną. Powołane w

sprawie wyroki Sądu Najwyższego stwierdzające brak rzeczywistej przyczyny

wypowiedzenia w razie likwidacji stanowiska pracy dokonanego z naruszeniem

procedury likwidacyjnej dotyczą innej sytuacji (zob. wyroki z dnia 19 września 2002

r., I PKN 445/01, OSNP 2004 nr 9, poz. 153 oraz z dnia 23 lipca 2008 r., I PK

6

310/07, LEX nr 500211). Odnoszą się one do likwidacji, której procedury nie kończy

zarządzenie o likwidacji stanowiska pracy, lecz wymagane jest jeszcze jego

zatwierdzenie przez organ lub podmiot niezależny od pracodawcy. Można więc w

tych przypadkach twierdzić, że likwidacja w rzeczywistości nie nastąpiła wraz z

wydaniem zarządzenia likwidacyjnego, jako że procedura nie została zakończona.

Ponieważ w rozpoznawanej sprawie zarządzenie rektora nie podlegało

zatwierdzeniu, to należy przyjąć, że likwidacja stanowiska pracy zarządzona przez

uprawniony organ i faktycznie wykonana jest rzeczywistą przyczyną wypowiedzenia

umowy o pracę w rozumieniu art. 45 § 1 k.p., mimo naruszenia przez ten organ

obowiązku współdziałania z innymi organami pracodawcy przed wydaniem

zarządzenia likwidacyjnego.

Złożenie pracownikowi wypowiedzenia z powodu likwidacji stanowiska pracy

przed dniem tej likwidacji jest dopuszczalne. Nie jest zasadne wymaganie od

pracodawcy, aby musiał z jego złożeniem oczekiwać do dnia faktycznej likwidacji.

Oznaczałoby to bowiem, że po dniu likwidacji jest on nadal zobowiązany do

zatrudniania pracownika, dla którego nie ma stanowiska pracy przez cały okres

wypowiedzenia. Taki pogląd nadmiernie narusza interes pracodawcy polegający na

właściwej organizacji pracy i związanego z tym racjonalnego korzystania z pracy

osób zatrudnionych. Z drugiej strony ochrona interesów pracownika wymaga, aby -

rozsądnie oceniając - zamierzona likwidacja stanowiska pracy była pewna, a okres

wypowiedzenia kończył się nie wcześniej niż z dniem likwidacji zajmowanego przez

niego stanowiska.

W ocenie Sądu Najwyższego § 90 ust. 3 statutu Uniwersytetu, nie narusza

istoty kompetencji rektora przewidzianej w art. 66 ust. 1 i 2 Prawa o szkolnictwie

wyższym. Z tych przepisów wynika, że rektor kieruje działalnością uczelni i

podejmuje decyzje we wszystkich sprawach dotyczących uczelni, z wyjątkiem

spraw zastrzeżonych przez ustawę lub statut do kompetencji innych organów

uczelni lub kanclerza. W ramach przewidzianej w art. 81 ust. 1 tej ustawy

kompetencji kanclerza do kierowania administracją w zakresie określonym przez

statut mieści się jego uprawnienie określone w § 90 ust. 3 statutu Uniwersytetu.

Nie można zgodzić się także z zarzutami powoda w przedmiocie naruszenia

przepisów postępowania art. 227 i 217 k.p.c. Nie ulega wątpliwości, że sąd

7

dokonuje oceny zebranego materiału dowodowego według własnego przekonania,

a przedmiotem dowodu są fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne

znaczenie. W świetle przyjętych przez Sąd ustaleń (w szczególności okoliczności,

że przedmiotowa opinia Senatu miałaby charakter niewiążący, a Zarządzenie nr

50/2008 r. istnieje w obrocie prawnym i jest wiążące) zbędnym stało się

przeprowadzenie dowodów z protokołów posiedzenia senackiej komisji statutowej i

porządku obrad Senatu. Zatem słuszna była decyzja o odmowie dopuszczenia

dowodów powołanych w celu udowodnienia okoliczności nie mających dla sprawy

istotnego znaczenia w rozumieniu art. 227 k.p.c. Z kolei naruszenie przez sąd

drugiej instancji przepisów postępowania polegające na niewzięciu pod uwagę

nieważności postępowania przed sądem pierwszej instancji stanowi

usprawiedliwioną podstawę kasacyjną z art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. tylko wtedy, gdy

mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W niniejszej sprawie fakt, że matka

Sędzi orzekającej w pierwszej instancji była zatrudniona u pozwanego jako

zastępca dyrektora biblioteki, w ocenie Sądu Najwyższego, nie miał wpływu na

wynik sprawy, skoro do tej jednostki organizacyjnej nie były skierowane działania

reorganizacyjne.

Z tych względów na podstawie art. 39814

i art. 98 k.p.c. orzeczono jak w

sentencji.