IV CSK 91/11

Sygn. akt IV CSK 91/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 maja 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)

SSN Marta Romańska

Protokolant Izabela Czapowska

w sprawie z powództwa Anny i Ewy P. - następczyń prawnych Radosława P.

przeciwko Bankowi Gospodarstwa Krajowego

o stwierdzenie obowiązku złożenia oświadczenia woli,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 20 maja 2011 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 8 grudnia 2009 r.,

1. oddala skargę kasacyjną;

2. zasądza od pozwanego na rzecz powódek kwotę 5400

(pięć tysięcy czterysta) złotych tytułem kosztów

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Radosław P. wniósł o zobowiązanie pozwanego do złożenia oświadczenia

woli w sprawie przeniesienia na rzecz powoda oraz Barbary P. i Lecha P. w

częściach ułamkowych po 1/3 własności nieruchomości położonej w J. przy ul. P.

12 stanowiącej zabudowaną działkę nr 25, dla której Sąd Rejonowy prowadzi

księgę wieczystą nr /.../.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 14 maja 2009 r. oddalił powództwo i orzekł o

kosztach postępowania. Ustalił, że dnia 3 czerwca 1937 r. Antonina F. i Halina L.

zawarły z Bankiem Gospodarstwa Krajowego (dalej „Bank”) umowę, na mocy której

Bank zobowiązał się sprzedać im nieruchomość ujawnioną w księdze wieczystej B.

wykaz 154 o powierzchni 1 513 m2

wraz z domem i przybudowaną salą za kwotę

50 000 zł. Kupujące wpłaciły Bankowi 5 000 zł na poczet ceny. Strony ustaliły, że

reszta ceny, tj. 45.000 zł, zostanie pokryta w ten sposób, że Bank udzieli

kupującym pożyczki. Strony ustaliły, że przewłaszczenie nieruchomości nastąpi po

uzyskaniu administracyjnego zezwolenia. W dniu 14 listopada 1938 r. Antonina F.,

działając w imieniu w własnym oraz Haliny L., w formie aktu notarialnego

przyrzekła Józefie P. zawarcie umowy sprzedaży zgodnie z treścią zawartej w

dalszej części aktu notarialnego oferty. Cena sprzedaży została określona na kwotę

43 750 zł i miała być uregulowana w ten sposób, że kupująca miała przejąć

hipotekę ustanowioną na rzecz Banku, a 15 000 zł miała zapłacić w gotówce

Antoninie F. Tytułem zapłaty odsetek od pożyczki w 1938 r. została wpłacona na

rzecz Banku kwota 3 341,78 zł, a w 1939 r. - kwota 3 220,50 zł. Antonina F. i Halina

L. w dniu 10 marca 1938 r. otrzymały zezwolenie Starosty W. na przewłaszczenie

rzeczonej nieruchomości. W dniu 27 kwietnia 1939 r. Antonina F. i Halina L. złożyły

w formie aktu notarialnego oświadczenie, że ponieważ nie były właścicielkami

nieruchomości ujawnionymi w księdze wieczystej, złożona w dniu 15 listopada 1938

r. Józefie P. oferta nabycia nieruchomości ma charakter cesji praw z umowy

zawartej z Bankiem. Dnia 6 września 1948 r. Bank zwrócił się do Józefy P. o

zapłatę kwoty 18 744 zł tytułem odsetek zaległych od dnia 1 stycznia 1940 r. do

dnia 1 stycznia 1949 r. W dniu 22 kwietnia 1948 r. Józefa P. zawarła w formie aktu

notarialnego ze Związkiem Zawodowym Pracowników Filmowych Rzeczypospolitej

Polskiej w Łodzi umowę dzierżawy rzeczonej nieruchomości do dnia 31 grudnia

1950 r. Wojewoda decyzją z dnia 18 sierpnia 1949 r. zezwolił Józefie P. na nabycie

3

rzeczonej nieruchomości znajdującej się w pasie nadgranicznym. Decyzją Ministra

Gospodarki Komunalnej z dnia 28 kwietnia 1951 r. ustanowiono przymusowy

zarząd państwowy nad znajdującym się na rzeczonej nieruchomości pensjonatem

„R”. Następnie na mocy decyzji Ministra Gospodarki Komunalnej z dnia 20 lipca

1962 r. stwierdzono przejście na własność Państwa z mocy prawa z dniem 8 marca

1958 r. przedsiębiorstwa pensjonatowego „R.” wraz z nieruchomością. W styczniu

1960 r. pozwany Bank wezwał Józefę P. do zapłaty kwoty 1 838 zł tytułem reszty

należności z tytułu pożyczki. Józefa P. zmarła dnia 16 lutego 1986 r., a spadek po

niej nabyły dzieci Barbara P., Radosław P. i Lech P. w częściach po 1/3. Minister

Gospodarki Przestrzennej i Budownictwa decyzją z dnia 5 stycznia 1993 r.

stwierdził nieważność decyzji o objęciu w przymusowy zarząd pensjonatu oraz o

przejęciu na własność Państwa nieruchomości. W dniu 15 września 1993 r.

spadkobiercy Józefy P. przejęli nieruchomość z pensjonatem od Funduszu

Wczasów Pracowniczych i złożyli wniosek o ujawnienie prawa własności w księdze

wieczystej. Sąd Rejonowy Wydział Ksiąg Wieczystych prawomocnym

postanowieniem z dnia 31 maja 1994 r. oddalił ten wniosek. W dniu 17 lutego

2000 r. powód złożył wniosek o stwierdzenie zasiedzenia przez Józefę P. własności

rzeczonej nieruchomości. Postanowieniem z dnia 30 października 2001 r. Sąd

Rejonowy w Wejherowie stwierdził, że Józefa P. nabyła przez zasiedzenie z dniem

22 kwietnia 1978 r. własność tej nieruchomości, Sąd Okręgowy postanowieniem z

dnia 16 kwietnia 2003 r. zmienił to postanowienie i wniosek oddalił, a Sąd

Najwyższy postanowieniem z dnia 30 września 2004 r., IV CK 21/04 oddalił

kasację. Pismem z dnia 26 lutego 2008 r. powód wezwał pozwanego do złożenia w

terminie 7 dni do złożenia oświadczenia woli o przeniesieniu własności rzeczonej

nieruchomości na rzecz Radosława P., Lecha P. i Barbary P. W odpowiedzi

pozwany odmówił złożenia oświadczenia woli.

W ocenie Sądu Okręgowego, powództwo podlegało oddaleniu z dwóch

przyczyn. Po pierwsze, powód nie miał legitymacji czynnej legitymacji w zakresie

reprezentowania w procesie swojego rodzeństwa. Powód, jako jeden ze

spadkobierców Józefy P., mógł żądać przeniesienia odpowiedniego udziału we

współwłasności spornej nieruchomości tylko na swoją rzecz, pozostałe zaś osoby

wskazane w pozwie mają prawo do samodzielnego dochodzenia ewentualnych

4

roszczeń względem pozwanego. Po drugie, w sprawie został skutecznie

podniesiony zarzut przedawnienia roszczenia powoda. Sąd Okręgowy podkreślił,

że do roszczenia powoda o przeniesienie prawa własności na jego rzecz znajduje

zastosowanie kodeks cywilny niemiecki (BGB). Zgodnie z § 873 BGB,

„Do przeniesienia własności gruntu, do obciążenia gruntu jakim prawem, jako też

do przeniesienia lub obciążenia takiego prawa, potrzebną jest, o ile ustawa inaczej

nie postanawia, zgoda uprawnionego oraz drugiej strony na to, aby zmiana

w prawie nastąpiła, tudzież aby wpisano tę zmianę w księgę wieczystą. Przed

wpisaniem uczestnicy są związani zgodą tylko wtedy, gdy oświadczenia ich zostały

stwierdzone dokumentem sądowym lub notarialnym, albo gdy złożono je wobec

wydziału hipotecznego lub wręczono je temuż, albo gdy uprawniony wręczył drugiej

stronie zezwolenie na wpis, odpowiadające przepisom ustawy o postępowaniu

dotyczącym księgi wieczystej”. Paragraf 925 BGB stanowił zaś, że zgodę

zbywającego i nabywcy wymaganą wedle § 873 BGB do przeniesienia własności

gruntu (powzdanie), należy oświadczyć wobec wydziału hipotecznego, przy czym

obie strony muszą być równocześnie obecne. Powzdanie dokonane warunkowo lub

z oznaczeniem czasu, jest bezskuteczne. Powzdanie w rozumieniu przepisów BGB

odpowiadało dzisiejszej umowie rozporządzającej przenoszącej własność na

kupującego. Umowa z dnia 3 czerwca 1937 r. obejmowała jedynie zobowiązanie do

przeniesienia własności nieruchomości. Przesłanką dokonania zaś powzdania było

uzyskanie przez nabywczynie administracyjnego zezwolenia. Wejście w życie

dekretu z dnia 11 października 1946 r. - Prawo rzeczowe (Dz.U. Nr 57, poz. 319),

a następnie Kodeksu cywilnego, nie uchyliło konieczności zawarcia umowy

rzeczowej przenoszącej własność, o ile umowa sprzedaży nieruchomości została

zawarta przed dniem 1 stycznia 1947 r. i przed tą datą nie dokonano powzdania.

W konsekwencji Sąd Okręgowy uznał roszczenie o dokonanie powzdania za

zasadne. Niemniej jednak, w ocenie Sądu Okręgowego, powództwo podlegało

oddaleniu z uwagi na przedawnienie roszczenia powoda. Powód nie udowodnił zaś

istnienia wyjątkowych okoliczności, które uzasadniałyby nieuwzględnienie zarzutu

przedawnienia ze względu na art. 5 k.c.

Radosław P. wniósł apelację od wyroku Sądu Okręgowego.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 8 grudnia 2009 r. zmienił zaskarżony wyrok

5

w punkcie 1 w ten sposób, że nakazał pozwanemu złożenie oświadczenia woli w

sprawie przeniesienia na powoda 1/3 udziału we własności nieruchomości

położonej w J. przy ul. P. 12 stanowiącej zabudowaną działkę nr 25, dla której Sąd

Rejonowy prowadzi księgę wieczystą nr /.../ , w punkcie 2 w ten sposób, że zasądził

od pozwanego na rzecz powoda kwotę 9 500 zł tytułem zwrotu kosztów procesu

oraz zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 6 700 zł tytułem zwrotu

kosztów postępowania apelacyjnego.

Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne i ocenę prawną co do

zasadności roszczenia powoda w przedmiocie nakazania złożenia oświadczenia

woli oraz jego legitymacji procesowej. Za zasadny uznał natomiast zarzut

naruszenia art. 118 i 123 § 1 pkt 1 k.c. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, złożenie przez

powoda wniosku o zasiedzenie zmierzało bezpośrednio do stwierdzenia, że nabył

on własność spornej nieruchomości. Wydanie przez Sąd orzeczenia

stwierdzającego zasiedzenie nieruchomości przez spadkobierców Józefy P.

sprawiłoby bowiem, że niniejsze postępowanie stałoby się bezprzedmiotowe.

Przyjąć zatem należy, że zarówno wniosek o zasiedzenie, jak i pozew o nakazanie

złożenia oświadczenia woli zmierzały do uzyskania tego samego rezultatu,

mianowicie zaspokojenia roszczenia spadkobierców Józefy P. Trafnie Sąd

Okręgowy ustalił, że termin przedawnienia rozpoczął bieg dnia 1 października 1950

r., a w okresie od dnia 28 kwietnia 1951 r. do dnia 5 stycznia 1993 r. uległ

zawieszeniu. Powód złożył wniosek o zasiedzenie do Sądu Rejonowego dnia 17

lutego 2000 r., zatem przed upływem dziesięcioletniego terminu przedawnienia.

Postępowanie w sprawie zasiedzenia zostało zakończone postanowieniem Sądu

Rejonowego z dnia 30 października 2001 r. Pozew w niniejszej sprawie został

złożony dnia 16 października 2008 r., zatem roszczenie Radosława P. o nakazanie

złożenia oświadczenia woli nie uległo przedawnieniu.

Pozwany w skardze kasacyjnej zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego w części

zmieniającej wyrok Sądu Okręgowego oraz orzekającej o kosztach za I i II

instancję, zarzucając naruszenie przepisów prawa materialnego, mianowicie art.

123 k.c. przez błędną wykładnię, art. 117 w związku z art. 118 k.c. przez ich

niezastosowanie oraz § 873 i 925 k.c. niemieckiego (BGB) przez ich nietrafne

zastosowanie w sprawie, a także przepisów postępowania, mianowicie art. 385

6

i 386 § 2 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nietrafny jest przede wszystkim zarzut naruszenia § 873 i 925 k.c.

niemieckiego (BGB). Skarżący twierdzi, że nie było wiążącej pozwanego z Józefą

Połomską umowy zobowiązującej do przeniesienia własności nieruchomości.

Rzeczywiście nie było takiej umowy, była natomiast umowa zobowiązująca do

przeniesienia własności nieruchomości, która została zawarta dnia 3 czerwca

1937 r. przez pozwanego z Antoniną F. i Haliną L., poprzedniczkami prawnymi

Józefy P. Według niebudzących wątpliwości ustaleń dokonanych w niniejszej

sprawie, w latach 1938-1939 doszło do zawarcia przez Antoninę F.i Halinę L. z

Józefą P. cesji wierzytelności wynikającej z umowy zawartej dnia 3 czerwca 1937

r., czego zresztą pozwany Bank nigdy nie kwestionował. W tej sytuacji podniesiony

w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia § 873 i 925 k.c. niemieckiego (BGB) należy

uznać za niedopuszczalny, ponieważ w istocie dotyczy ustalenia faktów lub oceny

dowodów (art. 3983

§ 3 k.p.c.).

Podstawowy problem występujący w niniejszej sprawie sprowadza się do

tego, czy roszczenie powoda o zawarcie umowy rozporządzającej uległo

przedawnieniu. Według niebudzących wątpliwości ustaleń, termin przedawnienia

rozpoczął bieg dnia 1 października 1950 r., a w okresie od dnia 28 kwietnia 1951 r.

do dnia 5 stycznia 1993 r. uległ zawieszeniu. Powstaje w związku z tym pytanie,

czy złożenie przez powoda dnia 17 lutego 2000 r. wniosku do Sądu Rejonowego

o stwierdzenie zasiedzenia rzeczonej nieruchomości przerwało bieg przedawnienia

roszczenia.

Według art. 123 § 1 pkt 1 k.c., bieg przedawnienia przerywa się przez każdą

czynność m.in. przed sądem przedsięwziętą bezpośrednio w celu dochodzenia lub

ustalenia albo zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia. Wykładnia literalna

tego przepisu może prowadzić do zaskakującego wniosku, że jedynie wytoczenie

powództwa o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli w sprawie przeniesienia

własności nieruchomości prowadziłoby do przerwania biegu przedawnienia

roszczenia. Taki rezultat wykładni w niniejszej sprawie naruszałby jednak poczucie

słuszności. Powód, jako jeden ze spadkobierców Józefy P., podejmował bowiem

działania zmierzające do uzyskania tytułu własności nieruchomości, który mu się

7

słusznie należał. Jednym z takich działań było złożenie w Sądzie wniosku

o stwierdzenie zasiedzenia. Cele tego wniosku i powództwa w niniejszej sprawie,

a więc zupełnie różnych instrumentów prawnych, są takie same: uzyskanie tytułu

własności rzeczonej nieruchomości. Dlatego należy przyjąć, że złożenie wniosku

o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie może być

uznane, stosownie do okoliczności, za czynność przedsięwziętą przed sądem

bezpośrednio w celu dochodzenia lub ustalenia albo zaspokojenia lub

zabezpieczenia roszczenia w rozumieniu art. 123 § 1 pkt 1 k.c. Dokonana przez

Sąd Apelacyjny wykładnia tego przepisu nie była zatem błędna, co wyłączało

zastosowanie art. 117 w związku z art. 118 k.c.

Zgodnie z jednolitym orzecznictwem Sądu Najwyższego, przepisy art. 385

i 386 § 2 k.p.c. nie mogą stanowić samodzielnej podstawy służącej do

formułowania w skardze kasacyjnej zarzutów naruszenia przepisów postępowania.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c.

orzekł, jak w sentencji.

db