II CSK 483/10

Sygn. akt II CSK 483/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 maja 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

SSN Iwona Koper

w sprawie z powództwa głównego Skarbu Państwa – Generalnego Dyrektora

Dróg Krajowych i Autostrad w W.

przeciwko Czesławowi G. i Zbigniewowi G.

o nakazanie,

oraz z powództwa wzajemnego Czesława G. i Zbigniewa G.

przeciwko Skarbowi Państwa - Generalnemu Dyrektorowi Dróg Krajowych

i Autostrad w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 25 maja 2011 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej – pozwanej wzajemnej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 15 kwietnia 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od strony powodowej

(pozwanej wzajemnej) na rzecz pozwanych (powodów

wzajemnych) kwotę 1800 zł (tysiąc osiemset) tytułem zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Strona powodowa – Skarb Państwa reprezentowany przez Generalnego

Dyrektora Dróg Krajowych i Autostrad w W. wniosła o zobowiązanie pozwanych

Antoniny G. i Czesława G. do zawarcia umowy o treści: „Wiesława G. oraz Czesław

G., oświadczają, że przenoszą na rzecz Skarbu Państwa Generalnej Dyrekcji Dróg

Krajowych i Autostrad, prawo własności nieruchomości położonej w miejscowości

D., oznaczonej w ewidencji gruntów jako działki nr 248/2 o pow. 66 m2

oraz 269/1 o

pow. 3849 m2

, dla której Sąd Rejonowy prowadzi Księgę Wieczystą nr KW [...], za

wynagrodzeniem w kwocie 100.963 złotych, przy czym wynagrodzenie to do kwoty

99.410 złotych zostało małżonkom Wiesławie i Czesławowi G. wypłacone w dniu

4 kwietnia 2001 roku, a kwota 1.553 złotych zostanie im wypłacona w terminie 14

dni do dnia uprawomocnienia się orzeczenia”.

Pozwani Wiesława i Czesław G. w pozwie wzajemnym z dnia 6 czerwca

2008 r., podtrzymując dotychczasowe stanowisko przedstawione w piśmie z dnia

27 maja 2008 r., wnieśli o oddalenie powództwa głównego w całości.

W związku ze śmiercią pozwanej Wiesławy G. w jej miejsce wstąpili

spadkobiercy Czesław G. i Zbigniew Jakub G.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 10 listopada 2009 r. uwzględnił powództwo

w części i zobowiązał pozwanych Czesława G. i Zbigniewa G. do zawarcia z

powodem umowy o treści „Czesław G. i Zbigniew G., oświadczają, że przenoszą

na rzecz Skarbu Państwa Generalnej Dyrekcji Dróg Krajowych i Autostrad w W.,

prawo własności nieruchomości położonej w miejscowości D., oznaczonej w

ewidencji gruntów jako działki nr 248/2 o pow. 66 nr oraz nr 269/1 o pow. 3849 m2

,

dla której Sąd Rejonowy prowadzi Księgę Wieczystą nr KW [...], za

wynagrodzeniem w kwocie 217.073 zł, z czego 100.963 zł złote zostało już

pozwanym wypłacone, zaś pozostała kwota tj. 116.110 zł zostanie zapłacona

w terminie 14 dni od uprawomocnienia się powyższego wyroku”. W pozostałej

części powództwo oddalił. Sąd ten ustalił, że małżonkowie Wiesława i Czesław G.

byli właścicielami nieruchomości położonej w obrębie geodezyjnym D.

o powierzchni 20841 m2. Starosta K. w decyzji z dnia 9 stycznia 2001 r. dokonał

3

wywłaszczenia na rzecz Skarbu Państwa działek o nr 248/2 i 269/1

z przeznaczeniem pod budowę drogi. Wysokość odszkodowania ustalił na kwotę

96.970 zł. W wyniku odwołania właścicieli nieruchomości Wojewoda Z. wysokość

odszkodowania określił na 99.410 zł. Kwotę tę przekazano na ich rachunek. W dniu

3 maja 2002 r. rozpoczęto prace przy budowie drogi. Zakończono je w dniu 30

czerwca 2003 r. W wyroku z dnia 11 czerwca 2003 r. NSA – Ośrodek Zamiejscowy

w S. uchylił decyzje w przedmiocie wywłaszczenia nieruchomości. W dniu 15 lipca

2004 r. postępowanie wywłaszczeniowe zostało umorzone wobec zakończenia

inwestycji. Decyzję tę uchylił Wojewoda Z. Decyzje wydane w tej sprawie przez

Starostę K. i Wojewodę Z. zostały uchylone przez Wojewódzki Sąd Administracyjny

w S. wyrokiem z dnia 29 sierpnia 2007 r. Wojewoda Z. w decyzji z dnia 19 grudnia

2007 r. umorzył postępowanie o wywłaszczenie nieruchomości, jako

bezprzedmiotowe wobec zakończenia inwestycji. Wartość działek nr 248/2 i 269/1

według cen na dzień 4 kwietnia 2001 r. wynosiła odpowiednio 1.650 zł i 76.627,19

zł, a według cen na dzień 5 sierpnia 2009 r. 5.000 zł i 212.073 zł. W oparciu o

powyższy stan faktyczny Sąd Okręgowy uznał, że stronie powodowej służy

przymiot posiadacza w dobrej wierze nieruchomości będących przedmiotem sporu i

powództwo podlegało uwzględnieniu na podstawie art. 231 k.c. Uwzględniając

wartość nieruchomości i wysokość wcześniej wypłaconego odszkodowania

należało zobowiązać stronę powodową do zapłaty na rzecz powodów kwoty

116.110 zł. Odnosząc się natomiast do kwestii wniosku strony powodowej o

dokonanie waloryzacji świadczenia wypłaconego pozwanym tytułem

odszkodowania za wywłaszczone nieruchomości, Sąd Okręgowy wskazał, że nie

ma podstaw do uwzględnienia tego żądania, gdyż dla takiego żądania właściwa jest

droga administracyjna.

Wyrok Sądu Okręgowego został zaskarżony apelacją przez stronę

powodową, który wniosła o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania, w celu zlecenia biegłemu sądowemu uzupełnienia opinii

w przedmiocie wyceny nieruchomości poprzez dokonanie waloryzacji wypłaconego

odszkodowania, zgodnie z treścią art. 132 ust. 3a w zw. z art. 5 ustawy z dnia

21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami.

4

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 15 kwietnia 2010 r. oddalił apelację oraz

zasądził od Skarbu Państwa – Generalnego Dyrektora Dróg Krajowych i Autostrad

w W. na rzecz pozwanych solidarnie kwotę 5.400 zł tytułem kosztów postępowania

apelacyjnego. Sąd Apelacyjny uznał za prawidłowe dokonane przez Sąd Okręgowy

ustalenia faktyczne i podzielił je przyjmując za własne. Sąd Apelacyjny podzielił

także stanowisko sądu pierwszej instancji w zakresie właściwości drogi

postępowania administracyjnego w przedmiocie żądania waloryzacji

odszkodowania wypłaconego w toku postępowania wywłaszczeniowego.

Skarga kasacyjna strony powodowej została oparta na podstawie określonej

w art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c. W ramach podstawy naruszenia prawa materialnego

skarżący zarzucił naruszenie art. 132 ust. 3a ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r.

o gospodarce nieruchomościami poprzez jego niewłaściwe zastosowanie. Wniósł

o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania oraz wydanie orzeczenia o zwrocie spełnionego

świadczenia na podstawie art. 415 k.p.c. w zw. z art. 39816

k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 132 ust. 3a ustawy

z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (dalej: u.g.n.), dotyczy

przede wszystkim zagadnienia dopuszczalności waloryzacji w postępowaniu

sądowym odszkodowania wypłaconego w toku postępowania wywłaszczeniowego,

którego wysokość określił organ administracyjny. Argumentacja przedstawiona

w tym zakresie w skardze kasacyjnej zmierza do wykazania, że sprawy objęte

dyspozycją art. 132 ust 3a u.g.n. powinny być rozpoznawane przed sąd

powszechny na drodze procesu cywilnego, a nie jak przyjęły sądy meriti

w postępowaniu administracyjnym.

Argumentacja przedstawiona w tym zakresie przez skarżącego jest

nieprzekonywująca. Dopuszczalność drogi sądowej w sprawach cywilnych określa

art. 1 k.p.c. Ocena, czy konkretna sprawa mieści się w ramach pojęcia sprawy

cywilnej, wymaga analizy stanu faktycznego sprawy pod kątem przedmiotu

poddanego sądowi pod osąd albowiem te właśnie elementy konkretyzują określony

stosunek prawny istniejący między stronami, będący przedmiotem sporu,

5

a w konsekwencji także charakter sprawy. W judykaturze przyjęto, że

o uregulowaniu określonego stosunku przez prawo administracyjne decyduje

norma prawna kształtująca treść stosunku prawnego, określająca jej adresatów

oraz formę ich działania, a także tryb rozstrzygania sporów (por. uchwała SN z dnia

12 maja 1993 r., III CZP 50/93, OSNCP 1993, Nr 12, poz. 221). Żądanie waloryzacji

świadczeń, co do zasady, poddane jest regulacji norm prawa zaliczanych do

systemu prawa prywatnego, a w jego ramach do prawa cywilnego. Nie oznacza to

jednak, że nie może ono podlegać regulacji w prawie publicznym (np. prawie

administracyjnym). Należy zauważyć, że także niektóre roszczenia mające

charakter cywilnoprawny zostały przekazane, na mocy przepisów szczególnych, na

drogę postępowania administracyjnego.

Wymagający wykładni przepis art. 132 ust. 3a u.g.n., zawarty jest w akcie

prawnym należącym systemowo do dziedziny prawa administracyjnego. Sam ten

fakt nie przesądza jednakże o niedopuszczalności drogi cywilnej w sprawach

objętych jego dyspozycją Nie mniej jednak umiejscowienie tego przepisu nie może

być uznane za przypadkowe. Zgodnie z jego treścią, w przypadku, gdy decyzja na

podstawie której wypłacono odszkodowanie została następnie uchylona lub

stwierdzono jej nieważność, osoba, której wypłacono odszkodowanie, lub jej

spadkobierca, są zobowiązani do zwrotu tego odszkodowania po jego waloryzacji

na dzień zwrotu. Przepis ten został wprowadzony do porządku prawnego ustawą

z dnia 28 listopada 2003 r. o zmianie ustawy o gospodarce nieruchomościami oraz

o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2004 r. Nr 141, poz. 1492) i wobec

braku szczególnego unormowania w przepisach przejściowych obowiązuje od dnia

22 września 2004 r. Przepis ten nie przewiduje wprost w jakim trybie ma nastąpić

waloryzacja podlegającego zwrotowi odszkodowania. Wskazówek w tym zakresie

nie daje również analiza uzasadniania do projektu ustawy, w oparciu o którą

wprowadzona została przedmiotowa zmiana.

Podobna sytuacja miała miejsce w przypadku waloryzacji odszkodowania na

podstawie art. 132 ust. 3 u.g.n., w brzmieniu obowiązującym przed dniem

22 września 2004 r. Sposób jego waloryzacji został określony dopiero w powołanej

wyżej ustawie zmieniającej (poprzez wprowadzenie nowego brzmienia ust. 3), która

dodała do omawianego przepisu także ust. 3a. Należy przy tym zauważyć, iż

6

stanowisko, że waloryzacja odszkodowania, o którym mowa w art. 132 ust. 3 u.g.n.,

następuje w formie decyzji administracyjnej, zostało wcześniej wyrażone zarówno

w judykaturze, jak i doktrynie. Wprowadzenie regulacji zawartej w art. 132 ust. 3

u.g.n. równocześnie w wprowadzeniem ustępu 3a, bez określenia odrębnie

sposobu waloryzacji świadczenia określonego w tym przepisie wskazuje raczej na

zamiar poddania także tego przypadku trybowi administracyjnemu. Trzeba także

uwzględnić, że art. 132 u.g.n. jako całość odnosi się do problematyki związanej

z odszkodowaniem należnym za wywłaszczenie nieruchomości, kolejno odnosząc

się do poszczególnych kwestii związanych z tym zagadnieniem, w tym również do

trybu postępowania, wskazując jako właściwy tryb administracyjny. Odszkodowanie

z tytułu wywłaszczenia nieruchomości stanowi roszczenie cywilnoprawne, jednakże

ustawodawca przewidział, iż jego rozstrzygnięcie następuje na drodze

postępowania administracyjnego. Wprawdzie w ust. 3a nie wskazano jako

właściwej drogi postępowania administracyjnego, a zatem także formy

rozstrzygnięcia w tym przedmiocie (tj. decyzji administracyjnej), jednakże należy

uznać, iż również w tym zakresie właściwa jest droga postępowania

administracyjnego. Wydaje się również, że jednoczesna nowelizacja ust. 3 art. 132

u.g.n. i dodanie ust. 3a wskazuje, że ustawodawca w ust. 3a chciał uniknąć

powtórzenia regulacji dotyczącej organu dokonującego waloryzacji.

Należy również uwzględnić, że waloryzacja odszkodowania jest ściśle

związana z wypłaconym odszkodowaniem dla którego podstawę stanowi decyzja

administracyjna. Ustawa o gospodarce nieruchomościami także w innych

przypadkach orzekania o odszkodowaniu przewiduje zaś, że o jego waloryzacji

rozstrzyga się w trybie administracyjnym ( art. 142 ust. 1 i art. 140 ust. 2). Wskazuje

to, że jako zasadę orzekania o waloryzacji świadczenia przyznanego w trybie

administracyjnym przewidziano w u.g.n. także tryb administracyjny. Brak jest zaś

argumentów dla uznania przypadków uregulowanych w art. 132 ust. 3a u.g.n. za

stanowiące uzasadnienie dla odstępstwa od tej zasady.

Wymaga także odnotowania, że w sytuacji opisanej w dyspozycji art. 132

ust. 3a u.g.n. postępowanie administracyjne może toczyć się nadal. W takiej

sytuacji kwestia wypłaty odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość pozostaje

ostatecznie nierozstrzygnięta, a w konsekwencji droga do wydania w tej sprawie

7

decyzji administracyjnej, stosownie do art. 132 ustawy, pozostaje otwarta. Kwestia

waloryzacji wypłaconego wcześniej odszkodowania powinna być wówczas

rozstrzygnięta w postępowaniu administracyjnym. Nie można zaś zakładać, że art.

132 ust. 3a wprowadza dla części przypadków waloryzacji odszkodowania

wypłaconego na podstawie decyzji administracyjnej tryb administracyjny a dla

pozostałych przypadków tryb waloryzacji sądowej.

Mając powyższe na uwadze należy art. 132 ust. 3a u.g.n. zaliczyć do

przepisów szczególnych wyłączających drogę sadową dla dochodzenia waloryzacji

odszkodowania.

Z tych względów skarga kasacyjna była pozbawiona uzasadnionych podstaw

i podlegała oddaleniu na podstawie art. 39814

k.p.c. Sąd Najwyższy zasądził od

strony powodowej (pozwanej wzajemnej) na rzecz pozwanych (powodów

wzajemnych) kwotę 1.800 złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego, stosownie do treści § 13 ust. 4 pkt 3 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1348).