I CSK 574/10

Sygn. akt I CSK 574/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 2 czerwca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Bogumiła Ustjanicz (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

SSN Wojciech Katner

w sprawie z powództwa Z. Ł.

przeciwko T. S.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 2 czerwca 2011 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 11 lutego 2010 r.,

1) oddala skargę kasacyjną;

2) zasądza od pozwanego T. S. na rzecz powoda Z. Ł. kwotę

2700 (dwa tysiące siedemset) zł tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Wyrokiem z dnia 21 kwietnia 2009 r. Sąd Okręgowy oddalił powództwo Z. Ł.

dochodzone na podstawie art. 299 § 1 k.s.h. przeciwko pozwanym P. B. i T. S. o

zasądzenie solidarnie kwoty 123.873,89 zł z ustawowymi odsetkami od dnia

wniesienia pozwu do dnia zapłaty.

Sąd Okręgowy ustalił, że w dniu 14 listopada 2002 r. powód zawarł z I.

spółką z o.o. umowę dostawy urządzeń przeciwpożarowych. Powód dostarczył

i uruchomił pompy zgodnie z postanowieniami umowy. I. spółka z o.o. zapłaciła

jedynie zaliczkę w wysokości 20% przewidzianej w umowie ceny. W dniu 14

sierpnia 2003 r. Sąd Okręgowy wydał nakaz zapłaty w postępowaniu nakazowym i

zasądził od I. spółki z o.o. na rzecz powoda kwotę 121.949,49 zł wraz z kosztami

postępowania w kwocie 1.924,40 zł. Dniu 27 października 2003 r. Sąd Rejonowy

ogłosił upadłość I. spółki z o.o. na wniosek jednego z wierzycieli. W chwili

ogłoszenia upadłości długi tej spółki wynosiły około 20 mln zł. Wierzytelność

powoda, zaliczona do III kategorii, nie została zaspokojona w postępowaniu

upadłościowym. Na dzień 26 października 2006 r. majątek masy upadłości został

zlikwidowany. Postanowieniem Sądu Rejonowego z dnia 29 kwietnia 2008 r.

postępowanie upadłościowe zostało ukończone.

Pozwany T. S. pełnił funkcję Prezesa Zarządu I. spółki z o.o. od dnia 10

czerwca 2002 r., natomiast pozwany P. B. był członkiem zarządu tej spółki w

okresie od 2001 r. do 1 kwietnia 2003 r. Na dzień 31 grudnia 2001 r. I. spółka z

o.o. osiągnęła zysk brutto w kwocie 973.920,34 zł, zysk netto w kwocie

499.137,34 zł, a przychody ze sprzedaży osiągnęły 93.026.872,12 zł. W 2002 r.

sytuacja finansowa I. spółki z o.o. ulegała pogorszeniu na co miała duży wpływ

kondycja finansowa spółek z grupy „P.”, tj. P. P. Budownictwo spółki z o.o. i P. P.

S.A. I. spółka z o.o. zawarła umowy z P. P. Budownictwo spółką z o.o. na realizacje

budynków przy ul. K. i budynku TVP S.A. przy ul. W. w W. Na początku 2002 r.

zaczęły powstawać zaległości w regulowaniu płatności przez P. P. Budownictwo

spółkę z o.o. Odnośnie inwestycji przy ul. K. nie została zapłacona należność za

wykonane prace w wysokości 1.116.290,49 zł, a realizacja obiektu dla TVP S.A.

została przerwana przy zaległościach w wysokości 2.826.729,61 zł. W dniu 10

3

czerwca 2002 r. P. P. S.A. – jedyny wspólnik P. P. Budownictwo spółki z o.o. –

przejął zobowiązania wobec I. spółki z o.o. w zakresie realizacji kontraktu dla TVP

S.A. w kwocie 2.697.701,15 zł. Sytuacja na rynku budowlano-instalacyjnym

pogarszała się do tego stopnia, że obroty spółki I. zmniejszyły się o około 40% w

stosunku do roku 2001 r. Nastąpiło jednoczesne obniżenie marż. Od połowy

czerwca 2002 r. został wdrożony program redukcji kosztów. Zarząd I. spółki z o.o.

pozyskał w drugiej połowie 2002 r. i na przełomie 2002 i 2003 r. kontrahentów do

realizacji nowych umów. Na przełomie września i października 2002 r. I. spółka z

o.o. uzyskała kredyt w Banku BPH PBK S.A. w kwocie około 2 mln zł w celu

zapewnienia płynności realizacji zwartych kontraktów. W dniu 17 lipca 2002 r. I.

spółka z o.o. odstąpiła od umowy z P. P. Budownictwo spółką z o.o. dotyczącej

inwestycji TVP S.A. z powodu opóźnień w płatności faktur i podjęła czynności

zmierzające do zabezpieczenia należności od P. P.S.A. W dniu 20 września 2002 r.

została zawarta umowa przelewu wierzytelności między I. spółką z o.o.

(cesjonariuszem) i P. P. S.A. (cedentem), na podstawie której tytułem zapłaty z

faktury z dnia 16 września 2002 r. P. P. S.A., jako generalny wykonawca, dokonał

przelewu na rzecz cesjonariusza wierzytelności przysługującej mu w stosunku do

TVP S.A. w kwocie brutto 11.517.246,84 zł. W dniu 8 października 2002 r. odbyło

się posiedzenie zarządu I. spółki z o.o., na którym w związku z narastającą liczba

wezwań do zapłaty utworzono dodatkowe stanowisko ds. nadzoru nad realizacją

rozliczeń finansowych. W dniu 19 listopada 2002 r. I. spółka z o.o. zgłosiła do

postępowania układowego wszczętego wobec P. P. S.A. wierzytelność na kwotę

3.936634,34 zł. W dniu 27 listopada 2002 r. TVP S.A. odstąpiła od umowy

z generalnym wykonawcą. Na posiedzeniu zarządu I. spółki z o.o. fakt ten

oceniono jako brak możliwości odzyskania należności od P. P. S.A. i zagrożenie

dla płynności finansowej spółki. Stwierdzono konieczność zwołania rady nadzorczej

spółki. Zwołana na początku grudnia 2002 r. rada nadzorcza spółki podjęła decyzję

o konieczności złożenia wniosku o otwarcie postępowania układowego. Pismem z

dnia 10 grudnia 2002 r. I. spółka z o.o. rozwiązała umowę z dnia 16 października

2002 r. wobec przerwania wykonywania prac na terenie Centrum TVP z przyczyn

leżących po stronie zamawiającego.

4

W ocenie Sądu Okręgowego, powód wykazał bezskuteczność egzekucji jako

przesłanki odpowiedzialności pozwanych z art. 299 k.s.h. Jednakże pozwani

wykazali, że zgłosili wniosek o otwarcie postępowania układowego we właściwym

czasie, co nastąpiło na początku 2003 r. Mimo trudnej sytuacji w 2002 r. I. spółka z

o.o. osiągnęła zysk, realizowała wcześniej podpisane kontrakty, pozyskiwała

nowych kontrahentów i wdrożyła, z uwagi na pogarszającą się sytuację finansową,

program oszczędnościowy. O bardzo dobrej sytuacji finansowej spółki świadczy

także kredyt zaciągnięty przez spółkę I. w banku na początku 2002 r. Spółka

realizowała jedynie z opóźnieniem zobowiązania. Dopiero w dniu 27 listopada 2002

r., kiedy TVP S.A. wypowiedziała umowę spółce P. P. S.A., stało się niemalże

pewne, że I. spółka z o.o. nie odzyska wierzytelności w kwocie 3,5 mln zł, a tym

samym nie wywiąże się ze wszystkich zobowiązań.

Na skutek apelacji powoda Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 11 lutego 2010

r. zmienił wyrok Sądu Okręgowego z dnia 21 kwietnia 2009 r. w ten sposób, że

zasądził od pozwanych solidarnie na rzecz powoda kwotę 123.873,89 zł wraz z

ustawowymi odsetkami od dnia 10 marca 2004 r. do dnia zapłaty.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, Sąd pierwszej instancji dokonał błędnych

ustaleń faktycznych dotyczących sytuacji finansowej I. spółki z o.o.,

w szczególności nie uwzględnił, że w zestawieniu przychodów I.spółki z o.o.

przygotowanym w drugiej połowie 2002 r. znajdowała się m.in. kwota ponad 4 mln

zł należności od P. P. Budownictwo spółki z o.o., który to dłużnik od października

2002 r. znajdował się w upadłości. Poręczyciel tych zobowiązań – P. P. S.A., w

sierpniu 2002 r. złożył wniosek o otwarcie postępowania układowego zakładającą

redukcję zadłużenia o 80%. Stanowisko Sądu Okręgowego o dobrej sytuacji

finansowej spółki w październiku 2002 r. pomija również analizę umowy kredytowej

i warunków udzielenia kredytu. Ponadto na złą sytuację finansową I. spółki z o.o.

wpłynęła także niewypłacalność dwóch kontrahentów: B. spółki z o.o., wobec której

postanowieniem komornika z dnia 16 czerwca 2002 r. umorzono postępowanie

egzekucyjne (kwota zadłużenia wynosiła 502.796,27 zł), oraz T. spółki z o.o. (kwota

zadłużenia wynosiła 175.000 zł). Wobec powyższego, zdaniem Sądu Apelacyjnego,

przesłanki do zgłoszenia wniosku o wszczęcie postępowania upadłościowego (i tym

bardziej postępowania układowego) wobec I. spółki z o.o. nastąpiły na początku

5

drugiej połowy 2002 r. (najpóźniej w trzecim kwartale 2002 r.), kiedy to spółka ta

zaprzestała trwale regulowania swoich zobowiązań a jej dłużnicy, w szczególności

podmioty z grupy P. P., okazali się niewypłacalni.

Z tych względów Sąd Okręgowy błędnie także przyjął, że wniosek o otwarcie

postępowania układowego z dnia 3 stycznia 2003 r. został złożony przez

pozwanych we właściwym czasie w rozumieniu art. 299 § 2 k.s.h. Ponadto Sąd

Okręgowy nie uwzględnił, że wniosek ten nie został złożony skutecznie wskutek

nieuzupełniania braków formalnych. Ponowny wniosek o otwarcie postępowania

układowego pozwani wnieśli dopiero w drugim kwartale 2003 r., a więc przeszło

6 miesięcy po zaistnieniu ku temu przesłanek. Ponadto wniosek ten został cofnięty

wobec ogłoszenia upadłości spółki na wniosek jednego z wierzycieli spółki.

Od wyroku Sąd Apelacyjnego skargę kasacyjną wniósł pozwany T. S., który

zaskarżył go w całości. Skargę oparł na podstawie naruszenia przepisów prawa

materialnego:

- art. 5 § 1 rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 24 października 1934 r. –

Prawo upadłościowe przez jego niewłaściwe zastosowanie i błędne

przyjęcie, że pozwany nie złożył we właściwym terminie wniosku

o ogłoszenie upadłości;

- art. 299 § 1 k.s.h. przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, tj.

przyjęcie, iż pozwany ponosi odpowiedzialność za zobowiązania I. spółki z

o.o.;

- art. 299 § 2 k.s.h. przez odmowę zastosowania i przyjęcie, że w stosunku

do pozwanego nie zachodzą przesłanki uwalniające go od odpowiedzialności

za zobowiązania I. spółki z o.o.;

- art. 299 § 2 k.s.h. przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie

przez przyjęcie, iż oddalenie wniosku o otwarcie postępowania układowego

oznacza, że złożenie takiego wniosku nie stanowi przesłanki uwalniającej

pozwanego od odpowiedzialności.

Pozwany wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

6

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 299 § 2 k.s.h., okolicznością wyłączającą odpowiedzialność

członka zarządu spółki z o.o. przewidzianą w art. 299 § 1 k.s.h. jest złożenie we

właściwym czasie wniosku o ogłoszenie upadłości lub wszczęcie postępowania

układowego. W orzecznictwie Sądu Najwyższego za utrwalone należy uznać

stanowisko, że wykładnia pojęcia „we właściwym czasie” użytego w tym przepisie,

kiedy członek zarządu powinien złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości spółki, musi

uwzględniać funkcję ochronną tego przepisu wobec praw wierzycieli spółki

z ograniczoną odpowiedzialnością. Jest to więc czas, gdy wiadomo, że spółka nie

będzie w stanie zaspokoić wszystkich swoich wierzycieli (por. wyroki Sądu

Najwyższego z 7 maja 1997 r., II CKN 117/97, Lex Polonica nr 395782, z dnia 6

czerwca 1997 r., III CKN 65/97, OSNC 1997, nr 11, poz. 181, z dnia

16 października 1998 r., III CKN 650/97, OSNC 1999, nr 3, poz. 64, z dnia

8 czerwca 2005 r., V CK 702/2004, Lex Polonica nr 379636, z dnia 16 marca

2007 r., III CSK 404/2006, Lex Polonica nr 2077161, z dnia 24 września 2008 r.,

II CSK 142/2008, Lex Polonica nr 2134324). Kryteria, według których spółka z o.o.

może być uznana za upadłą - określone w art. 1 § 1 i 2 rozporządzenia Prezydenta

RP z dnia 24 października 1934 r. Prawo upadłościowe (jedn. tekst: Dz.U. 1991 r.

Nr 118, poz. 512 ze zm.), który obowiązywał do końca września 2003 r. – tj.

zaprzestanie płacenia długów oraz gdy majątek spółki nie wystarcza na

zaspokojenie długów, mają charakter obiektywny. W konsekwencji, badając, kiedy

ziściły się przesłanki do złożenia, w terminie określonym w art. 5 § 1 Prawa

upadłościowego, wniosku o wszczęcie postępowania upadłościowego nie należy

kierować się subiektywnym przekonaniem członków zarządu o spodziewanej,

przyszłej sytuacji finansowej spółki, lecz kryteriami obiektywnymi dotyczącymi

rzeczywistej sytuacji finansowej spółki (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia

12 grudnia 2007 r., V CSK 296/2007, Lex Polonica nr 2272896, z dnia 24 września

2008 r., II CSK 142/2008). Zgodnie z art. 5 § 2 Prawa upadłościowego, w terminie

dwóch tygodni od wystąpienia jednej z tych przesłanek, reprezentant

przedsiębiorcy jest zobowiązany zgłosić wniosek o ogłoszenie upadłości.

Uwzględniając powyższe Sąd Apelacyjny trafnie przyjął, że w odniesieniu do

I. spółki z o.o. najpóźniej z końcem trzeciego kwartału 2002 r. ziściła się przesłanka

7

uzasadniająca ogłoszenie upadłości, określona w art. 1 § 1 Prawa upadłościowego.

Według ustaleń Sądu Apelacyjnego, którymi, zgodnie z art. 39813

§ 2 k.p.c., Sąd

Najwyższy jest związany, począwszy od połowy 2002 r. spółka utraciła płynność

finansową i zaprzestała w sposób trwały uiszczać swoje długi. Z ustaleń tych

wynika, że również nie były uiszczane należności powódki przez spółki należące do

grupy P. P., mimo że zobowiązania P. P. B. spółki z o.o. poręczone przez P. P.

S.A. stały się wymagalne z początkiem sierpnia 2002 r. W tym też miesiącu ta

ostatnia spółka złożyła wniosek o otwarcie postępowania układowego, które

wszczęto w październiku 2002 r. W konsekwencji pod koniec trzeciego kwartału

2002 r. zarząd I. spółki z o.o. miał świadomość, że nie będzie w stanie zaspokoić

wierzycieli spółki. W skardze kasacyjnej, w której kwestionuje się taką ocenę Sądu

odwoławczego, eksponuje się jedynie te fakty, które świadczą o pozyskiwaniu

przez I. spółkę z o.o. nowych klientów i środków finansowych w oderwaniu jednak

od innych faktów, tj. zaprzestania już od połowy 2002 r. płacenia długów i utraty

realnej możliwości zaspokojenia wierzycieli spółki ze względu na sytuację

finansową i prawną jej głównych dłużników należących do grupy P. P., wobec

których wszczęto postępowania upadłościowe i układowe.

Bezzasadny jest zarzut naruszenia art. 299 § 2 k.s.h. przez przyjęcie, że

złożony przez zarząd spółki na początku 2003 r. wniosek o otwarcie postępowania

układowego nie zwolnił pozwanego od odpowiedzialności przewidzianej w art. 299

§ 1 k.s.h. Przystępując do oceny tego zarzutu, należy podkreślić, iż zarzut

naruszenia prawa materialnego jest oceniany na podstawie dokonanych przez Sąd

drugiej instancji ustaleń faktycznych, którymi, zgodnie z art. 39813

§ 2 k.p.c., Sąd

Najwyższy jest związany. Ustalenia faktyczne Sądu drugiej instancji mogą być

błędne albo niepełne. Ich zakwestionowanie może nastąpić jedynie pośrednio

poprzez podniesienie w skardze kasacyjnej odpowiednich zarzutów naruszenia

prawa procesowego, które spowodowały ustalenie błędnej podstawy faktycznej

rozstrzygnięcia (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 8 maja 1997 r., II CKN

99/97, nie publ.). Nie jest skuteczne natomiast, tak jak uczyniono to w skardze

kasacyjnej, konstruowanie zarzutu naruszenia prawa materialnego w oparciu

twierdzenia faktyczne skarżącego, które nie znalazły odzwierciedlenia w stanie

faktycznym stanowiącym podstawę zaskarżonego orzeczenia (por. postanowienie

8

Sądu Najwyższego z dnia 23 września 2005 r., III CSK 13/05, OSNC 2006, nr 4,

poz. 76, z dnia 16 lutego 2007 r., II PZ 62/06, OSNP 2008, nr 5-6, poz. 84). Z tych

względów Sąd Najwyższy, oceniając zarzut naruszenia art. 299 § 2 k.s.h., wziął

pod uwagę ustalenia faktyczne dotyczące złożonego wniosku o otwarcie

postępowania układowego dokonane przez Sąd Apelacyjny.

Aktualne pozostaje stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w wyroku

z dnia 20 stycznia 2004 r., II CK 356/2002 (Lex Polonica nr 2119906), że dla

uwolnienia się z odpowiedzialności przewidzianej w art. 298 § 2 k.h. (obecnie art.

299 § 2 k.s.h.) nie wystarczy samo wystąpienie z wnioskiem o ogłoszenie upadłości

(analogicznie również z wnioskiem o otwarcie postępowania układowego), ale

konieczne jest także dokonanie wszelkich czynności procesowych niezbędnych dla

kontynuowania tego postępowania. Taka sytuacja ma miejsce w sprawie.

W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd Apelacyjny w sposób niekonsekwentny

przyjmował, że wniosek ten został oddalony, innym razem natomiast, że został

zwrócony. Jest oczywiste że wniosek o otwarcie postępowania układowego

zwrócony z przyczyn formalnych na skutek niewykonania zarządzenia sądu nie

wywołuje żadnych skutków prawnych (art. 130 § 2 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

i art. 7 rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 24 października 1934 r. Prawo

o postępowaniu układowym, Dz.U. Nr 93, poz. 836 ze zm.), a w konsekwencji nie

może zwalniać członków zarządu od odpowiedzialności przewidzianej w art. 299

§ 1 k.s.h. Należy mieć jednak na uwadze szczegółowe ustalenia faktyczne

dotyczące losów wniosku o otwarcie postępowania układowego złożonego

3 stycznia 2003 r. przez zarząd I. spółki z o.o. zawarte w uzasadnieniu wyroku

Sądu Apelacyjnego z dnia 4 listopada 2008 r. (uchylającego poprzedni wyrok Sądu

Okręgowego i przekazujący sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania), do

których nawiązał Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 11 lutego 2010 r.,

powołując się na aktualność stanowiska zajętego w swoim poprzednim wyroku.

Według tych ustaleń, przyczyną oddalenia wniosku o otwarcie postępowania

układowego było nienależyte wykonanie zarządzenia Sądu z dnia 8 stycznia 2003

r. wzywającego wnioskodawcę do uzupełnienia braków formalnego wniosku przez

przedstawienie propozycji układowych, zgodnie z wymogami zawartymi art. 20

Prawa o postępowaniu układowym. W skardze kasacyjnej podnosi się, że

9

orzeczenie to było błędne. Zakładając nawet hipotetycznie zasadność tego

stanowiska, to w takim przypadku na zarządzie spółki spoczywał obowiązek

podjęcia właściwych czynności procesowych zmierzających do podważenia błędnej

merytorycznie decyzji sądu. Tymczasem orzeczenie Sądu gospodarczego nie

zostało zaskarżone, wskutek czego uprawomocniło się. Za czynność równoważną

zaskarżeniu tego orzeczenia sądu nie może być uznane złożenie przez zarząd I.

spółki z o.o. nowego wniosku o otwarcie postępowania układowego, skoro wniosek

ten ostatecznie został cofnięty. Stało się tak dlatego, że wcześniej uwzględniono

wniosek o ogłoszenie upadłości I. spółki z o.o. złożony przez jednego z wierzycieli

spółki. Bez znaczenia jest także okoliczność, podnoszona w uzasadnieniu skargi

kasacyjnej, że zarząd I. spółki z o.o. zlecił opracowanie wniosku o otwarcie

postępowania układowego innemu profesjonalnymi podmiotowi. Z tych względów

Sąd Apelacyjny zasadnie przyjął, że zarząd I. spółki z o.o. nie podjął odpowiednich

czynności procesowych warunkujących uwzględnienie złożonego wniosku o

otwarcie postępowania układowego, a w konsekwencji złożenie tego wniosku nie

mogło prowadzić do uchylenia odpowiedzialności wynikającej z art. 299 § 1 k.s.h.

W wyroku z dnia 15 czerwca 2010 r., II CSK 648/2009 (OSNCD 2010, poz.

117) Sąd Najwyższy przyjął, że złożenie bezpodstawnego wniosku o wszczęcie

postępowania układowego nie zwalnia członków zarządu spółki z o.o. od

odpowiedzialności przewidzianej w art. 298 § 1 k.h. (odpowiednio art. 299 § 1

k.s.h.) w razie stwierdzenia, że występowały przesłanki do zgłoszenia żądania

ogłoszenia upadłości spółki. Z dokonanych w sprawie ustaleń faktycznych, wbrew

stanowisku wyrażonemu w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, nie wynika, aby w chwili

wniesienia przez zarząd I. spółki z o.o. podania o otwarcie postępowania

układowego zachodziły okoliczności uzasadniające wszczęcie tego postępowania,

a nie postępowania upadłościowego. Skoro spółka ta trwałe zaprzestała płacenia

długów ziściły się przesłanki ogłoszenia upadłości, co potwierdza późniejsze

orzeczenie Sądu, który orzekł upadłości I. spółki z o.o. Również więc z tej

przyczyny złożenie wniosku o otwarcie postępowania układowego nie mogło

skutecznie zwalniać pozwanego, jako członka zarządu I. spółki z o.o., od

odpowiedzialności przewidzianej w art. 299 § 1 k.s.h.

10

Z tych względów skarga kasacyjna jako bezzasadna została oddalona na

podstawie art. 39814

k.p.c. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na

podstawie art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w zw. z art. 391 i art. 39821

k.p.c.