II CSK 548/10

Wyrok z dnia 1 czerwca 2011 r., II CSK 548/10

Zbycie wierzytelności bankowej, o którym mowa w art. 95 ust. 5 ustawy z

dnia 29 sierpnia 1997 r. − Prawo bankowe (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 72,

poz. 665 ze zm.), obejmuje również przypadek przewidziany w art. 518 § 1 pkt

1 k.c.

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

Sędzia SN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

Sędzia SN Katarzyna Tyczka-Rote

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jerzego K. i Marzenny K. przeciwko

Waldemarowi L. o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem

prawnym, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 1 czerwca 2011 r.

skargi kasacyjnej powoda Jerzego K. od wyroku Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia

20 stycznia 2010 r.

oddalił skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w Zgierzu wyrokiem z dnia 2 czerwca 2009 r. oddalił

powództwo małżonków Jerzego i Marzenny K. przeciwko Waldemarowi L. o

usunięcie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w

księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym przez wykreślenie wpisu

hipoteki ustanowionej na rzecz pozwanego. Ustalił, że umową z dnia 29 września

1993 r. Powszechny Bank Kredytowy S.A. w W. udzielił "P.P.H.W.E.I.", sp. z o.o. w

Z. kredytu inwestycyjnego w kwocie 1 000 000 zł. Zabezpieczeniem spłaty kredytu

było m.in. poręczenie udzielone przez Waldemara L. oraz hipoteka na należącej do

małżonków Jerzego i Marzenny K. nieruchomości objętej księgą wieczystą nr (...)

prowadzoną w Sądzie Rejonowym w Zgierzu. W dniu 17 listopada 1993 r. Sąd

Rejonowy wpisał hipotekę w wysokości 1 000 000 zł na rzecz Powszechnego

Banku Kredytowego S.A. w Warszawie. Ze względu na niespłacenie kredytu Bank

wystąpił do poręczyciela Waldemara L. o zapłatę. W dniu 9 lutego 2007 r. Bank

BPH S.A. w K. (następca prawny PBK S.A. w W.) wystawił zaświadczenie o stanie

zadłużenia wynikającego z umowy kredytowej oraz o dokonaniu przez Waldemara

L. spłaty w wysokości 414 000 zł z tytułu należności głównej. Jednocześnie Bank

oświadczył, że w związku ze spłatą przez poręczyciela wchodzi on – do wysokości

dokonanej zapłaty – w prawa wierzyciela (art. 518 k.c.). Jako podstawę prawną

zaświadczenia wskazał art. 95 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. − Prawo bankowe

(jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 72, poz. 665 ze zm. – dalej: "Pr.bank."). W dniu 15

maja 2007 r. Waldemar L. złożył wniosek do Sądu Rejonowego o zmianę treści

hipoteki zwykłej w kwocie 1 000 000 zł przez wpisanie, że hipoteka przysługuje

Bankowi do kwoty 586 000 zł oraz Waldemarowi L. do kwoty 414 000 zł. W dniu 16

sierpnia 2007 r. Sąd Rejonowy w Zgierzu dokonał w księdze wieczystej nr (...)

wpisu hipoteki w wysokości 414 000 zł na rzecz Waldemara L. z tytułu kredytu

udzielonego na działalność gospodarczą "P.P.H.W.E.I." płatnego w okresie 36

miesięcy począwszy od dnia 19 sierpnia 1993 r. w warunkach określonych w

umowie kredytowej, oprocentowanego w wysokości 54% w stosunku rocznym z

możliwością zmiany stopy procentowej. Wpisu dokonano na podstawie wniosku z

dnia 15 maja 2007 r., zaświadczenia Banku BPH S.A. w K. z dnia 9 lutego 2007 r.

oraz art. 518 k.c. Jednocześnie Sąd zmniejszył kwotę hipoteki ustanowionej na

rzecz PBK S.A. w W. do kwoty 586 000 zł.

Pozwem z dnia 17 stycznia 2008 r. Waldemar L. wniósł o zasądzenie od

Jerzego K., Marzenny K. i "P.P.H.W.E.I." kwoty 414 000 zł tytułem zwrotu części

spłaconego kredytu, a w pozwie z dnia 20 października 2008 r., skierowanym

przeciwko Waldemarowi L., małżonkowie Jerzy i Marzenna K. wnieśli, by w dziale

IV księgi wieczystej nr (...) prowadzonej w Sądzie Rejonowym dla nieruchomości

położonej w Z. przy ul. C. nr 32, O.S. nr 26 i G. nr 17 wykreślić wpis o treści

„hipoteka w wysokości 414 000 zł na rzecz Waldemara L. z tytułu kredytu

udzielonego na działalność gospodarczą »P.P.H.W.E.I.«, spółki z o.o., płatnego w

okresie 36 miesięcy począwszy od 19 sierpnia 1993 r. w warunkach określonych w

umowie kredytowej oprocentowanego w wysokości 54% w stosunku rocznym z

możliwością zmiany stopy procentowej. Na podstawie wniosku z dnia 15 maja 2007

r., dz. kw (...) godz. 8.00 oraz zaświadczenia Banku BPH S.A. w K. z dnia 9 lutego

2007 r. oraz art. 518 k.c. Wpisano 16 sierpnia 2007 r.”

Sąd Rejonowy uznał, że stan ujawniony w przedmiotowej księdze wieczystej

jest zgodny z rzeczywistym stanem prawnym. Przyjął, że Waldemar L. wskutek

zapłaty na rzecz Banku kwoty 414 000 zł spłacił częściowo dług powodów, za który

odpowiadał osobiście jako poręczyciel; w konsekwencji wszedł – na podstawie art.

518 § 1 pkt 1 k.c. – w prawa zaspokojonego wierzyciela, nabywając, wraz ze

spłaconą wierzytelnością, zabezpieczającą ją hipotekę ustanowioną na

nieruchomości powodów.

Sąd Okręgowy w Łodzi wyrokiem z dnia 20 stycznia 2010 r. oddalił apelację

powodów od wyroku Sądu Rejonowego, uznając za niezasadne zarzuty naruszenia

art. 518 § 1 pkt 1 k.c. i art. 95 ust. 1, 3, 4 i 5 Pr.bank. Uznał, wskazując na prawne

podobieństwo między wstąpieniem osoby trzeciej w prawa zaspokojonego

wierzyciela a przelewem wierzytelności, jako przypadkami sukcesji w wierzytelność

pod tytułem szczególnym, że do oceny skutków wstąpienia w prawa zaspokojonego

wierzyciela można odpowiednio stosować przepisy kodeksu cywilnego o przelewie

wierzytelności, w tym art. 509 § 2 k.c. o przejściu praw związanych z

wierzytelnością. Wskazał, że szczególne zasady dokonywania wpisów hipoteki

przewidziane w art. 95 ust. 1-4 Pr.bank. stosuje się odpowiednio do ujawnienia w

księdze wieczystej zmiany treści hipoteki i przeniesienia hipoteki w związku ze

zbyciem wierzytelności bankowej. W konsekwencji przyjął, że użyty w art. 95 ust. 5

Pr.bank. zwrot „przeniesienie hipoteki w związku ze zbyciem wierzytelności

bankowej” znajduje zastosowanie, gdy przeniesienie hipoteki następuje na

podstawie subrogacji ustawowej.

W skardze kasacyjnej opartej na podstawie naruszenia prawa materialnego

powód Jerzy K. zarzucił obrazę art. 518 § 1 pkt 1 k.c. przez błędną wykładnię i

uznanie, że pozwany, zaspokajając częściowo wierzytelność banku zabezpieczoną

hipoteką wszedł w prawa zaspokojonego wierzyciela i nabył hipotekę ustanowioną

na rzecz banku, art. 509 § 2 k.c. przez jego zastosowanie do rozstrzygnięcia

wątpliwości w zakresie praw przysługujących osobie trzeciej, która spłaciła

wierzyciela oraz art. 95 ust. 5 w związku z ust. 1 i 3 Pr.bank. przez błędną

wykładnię i przyjęcie, że przez sam fakt częściowego zaspokojenia przez

pozwanego wierzytelności banku zabezpieczonej hipoteką, zrównanego z jej

zbyciem, nastąpiło przeniesienie na pozwanego części tej hipoteki, dające

podstawę do jej ujawnienia na rzecz pozwanego. Skarżący wniósł o zmianę

zaskarżonego wyroku przez nakazanie wykreślenia wpisu hipoteki.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kluczowe znaczenie dla oceny zasadności skargi kasacyjnej mają dwie –

związane ze sobą – kwestie. Pierwsza dotyczy możliwości odpowiedniego

zastosowania do instytucji wstąpienia w prawa zaspokojonego wierzyciela (art. 518

k.c.) przepisów o przelewie wierzytelności, w szczególności art. 509 § 2 k.c.,

przewidującego przejście na nabywcę praw związanych z wierzytelnością. Druga

wiąże się z wykładnią art. 95 ust 5 Pr.bank. i sprowadza się do wyjaśnienia, czy

zbycie wierzytelności bankowej skutkującej przeniesieniem hipoteki obejmuje

określony w art. 518 § 1 pkt 1 k.c. przypadek subrogacji ustawowej; innymi słowy,

czy może dojść do przeniesienia ustanowionej na rzecz banku hipoteki na osobę

trzecią, która – spłacając cudzy dług, za który jest odpowiedzialna osobiście –

wstępuje w prawa zaspokojonego wierzyciela (art. 518 § 1 pkt 1 k.c.).

Subrogacja ustawowa (art. 518 § 1-3 k.c.) służy zabezpieczeniu interesów

osoby trzeciej, która dokonując spłaty wierzyciela doprowadza do wygaśnięcia

długu do wysokości dokonanej zapłaty. Do wstąpienia osoby trzeciej w prawa

zaspokojonego wierzyciela dochodzi w przypadkach wymienionych w art. 518 § 1

pkt 1-4 k.c. (...) Osoba trzecia nabywa spłaconą wierzytelność tylko w takim

zakresie, w jakim spłaciła wierzyciela, a więc w zakresie rzeczywistego

zaspokojenia. Różni to subrogację od przelewu wierzytelności (art. 509-517 k.c.),

który prowadzi do nabycia przez cesjonariusza całej wierzytelności. Cesjonariusz

może domagać się od dłużnika całej sumy bez względu na to, ile dawnemu

wierzycielowi zapłacił. Konstrukcja subrogacji zakłada istnienie zobowiązania

między wierzycielem i osobą zobowiązaną (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25

lutego 2005 r., II CK 440/04, nie publ.).

Z art. 518 § 1-4 k.c. nie wynika, czy w przypadku subrogacji ustawowej

przedmiotem nabycia jest jedynie wierzytelność, czy też osoba trzecia wstępuje w

całość sytuacji prawnej spłaconego wierzyciela i – w konsekwencji – nabywa

wszelkie związane z wierzytelnością prawa, w tym prawa akcesoryjne służące

zabezpieczeniu tej wierzytelności.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego prezentowany jest pogląd, podzielany

przez skład orzekający, że do skutków wstąpienia ex lege w prawa zaspokojonego

wierzyciela stosuje się odpowiednio przepisy o przelewie wierzytelności, a w

szczególności art. 509 § 2 k.c. (zob. postanowienia z dnia 29 lipca 1998 r. II CKN

864/97, "Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego" 1999, nr 2, s. 24, i z dnia 21

sierpnia 2008 r., IV CSK 135/08, nie publ.). Trafnie zwrócono uwagę, że za

stosowaniem analogii legis w tym zakresie przemawia przede wszystkim cel

instytucji podstawienia, czyli utrwalenie praw osoby trzeciej względem dłużnika w

związku z wykonaniem świadczenia, które na nim ciąży; gdyby osoba trzecia

spłacająca wierzyciela (np. poręczyciel, zastawca) nie miała możliwości nabycia

wraz z wierzytelnością zabezpieczających ją praw (hipoteki albo zastawu),

uzyskana wierzytelność mogłaby nie mieć dla niej większego znaczenia, co

ujawniłoby się w przypadku niewypłacalności dłużnika. Poza tym, między instytucją

przelewu wierzytelności a subrogacją ustawową istnieją – poza wskazaną różnicą –

wyraźne podobieństwa, są to bowiem formy sukcesji w wierzytelność pod tytułem

szczególnym. Wstąpienie w prawa zaspokojonego wierzyciela powoduje, podobnie

jak przelew, jedynie przejście dotychczasowej wierzytelności na nowego

wierzyciela, a więc zmianę osób uczestniczących w stosunku zobowiązaniowym po

stronie czynnej. Wierzytelność na skutek jej spłacenia nie wygasa, lecz trwa nadal,

a zatem skutek podstawienia jest podobny, jak przy cesji wierzytelności. Obie te

instytucje zostały uregulowane w tym samym dziale kodeksu cywilnego. Stanowisko

takie dominuje również w doktrynie.

Warunkiem uzyskania hipoteki przez osobę trzecią, spłacającą wierzyciela,

jest dopełnienie wymagań niezbędnych do jej przejścia. Niezbędny jest zatem wpis

hipoteki do księgi wieczystej, który ma charakter konstytutywny (art. 67 ustawy z

dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece, jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r.

Nr 124, poz. 1361 ze zm.). Artykuł 95 ust. 1-4 Pr.bank. określa szczególne zasady

dokonywania wpisów hipotecznych (zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20

czerwca 2007 r., III CZP 50/07, OSNC 2008, nr 7-8, poz. 83). Zgodnie z art. 95 ust.

5, przepisy te stosuje się odpowiednio do ujawnienia w księdze wieczystej zmiany

treści hipoteki i przeniesienia hipoteki w związku ze zbyciem wierzytelności

bankowej. W ocenie Sądu Najwyższego, zarówno cel podstawienia w postaci

utrwalenia, wzmocnienia sytuacji prawnej osoby trzeciej wstępującej w prawa

zaspokojonego wierzyciela, jak i możliwość stosowania do subrogacji ustawowej

przepisów o cesji wierzytelności powoduje, że zawarty w wymienionym przepisie

zwrot „przeniesienie hipoteki w związku ze zbyciem wierzytelności bankowej”

odnosi się do przeniesienia hipoteki w przypadku subrogacji ustawowej. Za takim

stanowiskiem przemawia użyty przez ustawodawcę w art. 518 § 1 in principio k.c.

zwrot „nabywa spłaconą wierzytelność”. Niewątpliwie ograniczenie zastosowania

art. 95 ust. 5 Pr.bank. jedynie do przeniesienia wierzytelności w drodze cesji

sankcjonowałoby, niczym nieuzasadnione, różnicowanie sytuacji prawnej strony

stosunku zobowiązaniowego. Wstępujący w prawa zaspokojonego wierzyciela

poręczyciel nie mógłby – w przeciwieństwie do cesjonariusza, jak i zaspokajanego

wierzyciela – korzystać z dobrodziejstw rzeczowego zabezpieczenia nabywanej

wierzytelności, co nie pozostawałoby również bez wpływu na pozycję dłużnika

rzeczowego. W takiej sytuacji decyzja o ujawnieniu hipoteki na rzecz osoby trzeciej

leżałaby w gestii osoby udzielającej zabezpieczenia. Należy zatem uznać, że zbycie

wierzytelności bankowej, o którym mowa w art. 95 ust. 5 Pr.bank., obejmuje

również przypadek wyszczególniony w art. 518 § 1 pkt 1 k.c.

Z przytoczonych względów za chybione należy uznać podniesione przez

skarżącego zarzuty naruszenia prawa materialnego. Pozwany Waldemar L. w

wyniku częściowego zaspokojenia wierzyciela hipotecznego wskutek zapłaty kwoty

414 000 zł wszedł jako poręczyciel – do wysokości dokonanej zapłaty – w prawa

zaspokojonego wierzyciela (art. 518 § 1 pkt 1 k.c.). Legitymując się

zaświadczeniem z dnia 9 lutego 2007 r. wystawionym przez Bank BPH o spłaceniu

tej kwoty miał prawo do ujawnienia go jako wierzyciela hipotecznego w dziale IV

księgi wieczystej prowadzonej dla nieruchomości należącej do powodów. Należy

przy tym zauważyć, że zaświadczenie to, będące podstawą wpisu hipoteki na rzecz

Waldemara L., ma pełną moc prawną i znaczenie nadane przez art. 95 ust. 1

Pr.bank. (zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 marca 2011 r., P 7/09,

OTK-A Zb.Urz. 2011, nr 2, poz. 12).

Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814

k.p.c., oddalił skargę

kasacyjną powoda.