II UK 327/10

Sygn. akt II UK 327/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 czerwca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Korzeniowski

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z wniosku R. P.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o nieobciążanie zwrotem świadczenia,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 7 czerwca 2011 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 24 lutego 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok Sądu

Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w T. z

dnia 29 lipca 2008 r., i sprawę przekazuje temu Sądowi do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 24 lutego 2010 r., Sąd Apelacyjny oddalił apelację

wnioskodawcy R. P. od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w T. z dnia 29 lipca 2008 r., w sprawie przeciwko Zakładowi

Ubezpieczeń Społecznych o zwrot nienależnie pobranego świadczenia, podzielając

ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji oraz wydane orzeczenie, wskazując w

uzasadnieniu, że wprowadzenie organu rentowego w błąd w sposób świadomy jest

wystarczającą przesłanką powodującą obowiązek zwrotu przez wnioskodawcę

nienależnie pobranego świadczenia rentowego za okres od dnia 1 stycznia 2003 r.

do dnia 31 grudnia 2004 r. w kwocie 24741,10 zł wraz z ustawowymi odsetkami w

kwocie 6715,30 zł, zgodnie z art. 138 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst; Dz.U.

z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.).

W stanie faktycznym sprawy, decyzją z dnia 19 grudnia 1986 r. ZUS

przyznał wnioskodawcy (ur. 11 lutego 1959 r.) rentę inwalidzką od dnia 1 marca

1986 r. w związku z orzeczeniem KIZ, zaliczającym wnioskodawcę do trzeciej

grupy inwalidzkiej w związku ze służbą wojskową. We wniosku z dnia 11 czerwca

1986 r. złożonym w Oddziale ZUS w Ł. wnioskodawca oświadczył, że nie składał

wcześniej wniosku o świadczenie ani go nie pobiera. Wobec zmiany adresu

zamieszkania wnioskodawcy na T. wypłatę renty od dnia 1 czerwca 1991 r. przejął

Oddział w G., a powyższe świadczenie wnioskodawca pobiera nieprzerwanie do

dnia dzisiejszego. W związku z toczącym się postępowaniem wyjaśniającym

dotyczącym jednoczesnego pobierania świadczeń rentowych przez wnioskodawcę

z Oddziału ZUS w P. i w G., w okresie od dnia 1 czerwca 1991 r. do dnia 31

grudnia 2004 r. organ rentowy wydał zaskarżoną decyzję z dnia 15 lutego 2006 r.

przypisującą do zwrotu nienależnie pobrane świadczenia za okres od dnia 1

stycznia 2003 r. do dnia 31 grudnia 2004 r. Jak wynika z pisma Oddziału ZUS w P.

z dnia 15 lutego 2006 r. wnioskodawca pobierał początkowo rentę inwalidzką a

następnie rentę z tytułu niezdolności do pracy w okresie od dnia 1 sierpnia 1985 r.

do dnia 31 grudnia 2004 r. a z Oddziału ZUS w G. od dnia 1 czerwca 1991 r. do

chwili obecnej. Jednocześnie R. P. od 1 czerwca 1991 r. pobiera z Zakładu

3

Ubezpieczeń Społecznych Oddział w G. rentę z tytułu całkowitej trwałej

niezdolności do pracy w związku ze służbą wojskową. Fakt podwójnej wypłaty

świadczeń był wynikiem braku możliwości weryfikacji informacji zawartych we

wnioskach składanych na terenie całego kraju oraz braku jednego rejestru

wniosków zgłoszonych i świadczeń wypłacanych na terenie Polski. Wykrycie

zgłoszenia wniosków i pobierania świadczeń w różnych oddziałach możliwe było

dopiero po postępującej komputeryzacji pracy wydziałów emerytalno-rentowych, a

wstrzymanie wypłaty świadczeń dla wnioskodawcy nastąpiło po otrzymaniu

informacji z Departamentu Świadczeń Emerytalno-Rentowych Centrali ZUS w

Warszawie. Na żądanie Sądu pierwszej instancji organ rentowy dokonał tzw.

zbiorówki (pismo z dnia 14 maja 2008 r.) obejmującej wypłaty świadczeń w okresie

objętym obowiązkiem zwrotu tj. od dnia 1 stycznia 2003 r. do dnia 31 grudnia 2004

r. W oparciu o powyższe Sąd ustalił, że decyzją z dnia 14 grudnia 2005 r. Oddział

ZUS w P. wstrzymał wnioskodawcy wypłatę świadczenia rentowego od dnia 1

stycznia 2005 r., a następnie przekazał akta sprawy organowi rentowemu w G.

(obecnie w T.), ponieważ identyczne świadczenie było wypłacane uprawnionemu

w tym samym czasie przez Oddział ZUS w G. Sąd Apelacyjny nadesłał Sądowi

Okręgowemu w T. akta rentowe oraz odpis postanowienia Prokuratury Rejonowej

w T. z dnia 14 maja 2002 r. o umorzeniu śledztwa. Sąd ustalił, iż Prokuratura

dysponowała wnioskiem o rentę inwalidzką złożonym przez wnioskodawcę w dniu

11 czerwca 1986 r. oraz że materiały, którymi dysponowała w 2002 r. wskazują, iż

wnioskodawca był dwukrotnie przesłuchiwany i składał różne co do treści

zeznania. Wskazywał na różne konta bankowe w różnych miejscowościach w

Polsce, które zbiegają się terytorialnie z Oddziałami ZUS, wypłacającymi

świadczenia. Po opinii biegłych psychiatrów stwierdzono u niego zaburzenia

psychotyczne pod postacią organicznych zaburzeń urojonych. Następnie została

przeprowadzona obserwacja psychiatryczna, która wykazała schizofrenię

paranoidalną, co znosi zarówno zdolność rozpoznania znaczenia czynu, jak i

zdolność pokierowania swoim postępowaniem. Przed sądem w P. nie toczy się

żadne postępowanie w sprawie obowiązku zwrotu nienależnie pobranego przez

wnioskodawcę świadczenia rentowego za okres od dnia 1 stycznia 2003 r. do dnia

31 grudnia 2004 r., ponieważ organ rentowy w P. nie wydawał w tej sprawie

4

decyzji, od której przysługiwałoby odwołanie. Postępowania toczące się przed

Sądem Okręgowym w Z. i przed Sądem Apelacyjnym dotyczą kwestii prawa

odwołującego się do renty z tytułu niezdolności do pracy w związku ze służbą

wojskową i obowiązku jej zwrotu za okres od dnia 1 września 1997 r. – do dnia 31

sierpnia 2000 r.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 7 czerwca 2010

r., pełnomocnik wnioskodawcy zarzucił nieważność postępowania – art. 379 pkt 5

k.p.c. (art. 214 § 1 i art. 398 § 2 k.p.c.), naruszenie art. 377 k.p.c. i

nieprzedstawienie pisemnych zarzutów i wniosków apelacyjnych wnioskodawcy -

nieobecnemu na rozprawie apelacyjnej w dniu 10 lutego 2010 r. z przyczyn

usprawiedliwionych i z konsekwencją nieważności postępowania - art. 379 pkt. 5

k.p.c., przepisów postępowania art. 117 § 4 i 375 § 2 k.p.c. przez nieustanowienie

dla wnioskodawcy chorego psychicznie pełnomocnika z urzędu, ponadto art. 227,

224, 299, 328 § 2 i 386 § 2 k.p.c., naruszenie przepisów prawa materialnego – art.

6 k.c., art. 138 ust. 1 i 2 pkt 1 i 2, i ust. 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości, a także poprzedzającego go wyroku Sądu

Okręgowego w T. z dnia 29 lipca 2009 r. i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania temu samemu Sądowi lub równorzędnemu, ewentualnie o uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości i wydanie orzeczenia przez Sąd Najwyższy co do

istoty sprawy, wraz z orzeczeniem o kosztach postępowania. Skargę kasacyjną

złożył także - w dniu 6 lipca 2010 r. - pełnomocnik wnioskodawcy ustanowiony z

urzędu, zarzucając naruszenie przepisów postępowania powodujące nieważność

postępowania (art. 379 pkt 2 i 5 k.p.c.) - art. 379 pkt 5 w związku z art. 214 i art.

391 k.p.c. przez pozbawienie wnioskodawcy możliwości obrony jego praw wskutek

nieodroczenia rozprawy apelacyjnej w dniu 10 lutego 2010 r., po której został

wydany zaskarżony wyrok, pomimo nieobecności wnioskodawcy i stwierdzenia

nieprawidłowości w doręczeniu powiadomienia o rozprawie w postaci braku

zwrotnego potwierdzenia odbioru przez chorego psychicznie wnioskodawcę, art.

117 i art. 357 w związku z art. 391 k.p.c. przez nieustanowienie dla chorego

fizycznie i psychicznie wnioskodawcy pełnomocnika z urzędu (postanowienie Sądu

Apelacyjnego z dnia 15 stycznia 2010 r.), art. 382 w związku z art. 386 § 4 k.p.c.

5

poprzez zaakceptowanie w całości ustaleń faktycznych dokonanych przez Sąd

pierwszej instancji, pomimo naruszenia przez Sąd Okręgowy w T. art. 227, art. 244

i art. 278 k.p.c. — wobec nieuwzględnienia wniosku pełnomocnika wnioskodawcy z

dnia 23 stycznia 2008 r. o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłych lekarzy

sądowych celem oceny stanu jego zdrowia oraz zobowiązanie organu rentowego

do wykazania okoliczności określonych w art. 138 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.

o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Wniosek ten był w

pełni uzasadniony w świetle uzasadnienia postanowienia o umorzeniu śledztwa z

dnia 14 maja 2002 r. Prokuratury Rejonowej w T., przywołującego opinię dwóch

biegłych lekarzy psychiatrów z dnia 12 kwietnia 2002 r., z której wynikało, że

wnioskodawca jest chory psychicznie i miał zniesioną zarówno zdolność

rozpoznawania znaczenia czynu, jak i zdolność pokierowania swoim

postępowaniem, art. 299 k.p.c. poprzez pominięcie dowodu z przesłuchania

ubezpieczonego, które to uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy

oraz art. 385 k.p.c. a także naruszenie prawa materialnego - art. 138 ust. 1 i ust. 2

pkt 1 i 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych, ponieważ przepis ten nie może mieć zastosowania do

chorego psychicznie wnioskodawcy, któremu nie można przypisać świadomego

wprowadzenia w błąd organu rentowego czy też świadomego składania

nieprawdziwych oświadczeń, art. 84 ust. 6 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst; Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz.

1585 ze zm.), ponieważ ubezpieczony ze względu na stan zdrowia miał zniesioną

zdolność rozpoznawania znaczenia swoich czynów. Wobec powyższego

pełnomocnik wnioskodawcy wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i

przekazanie sprawy Sądowi II instancji do ponownego rozpoznania, ewentualnie

uchylenie zaskarżonego wyroku w całości a także poprzedzającego go wyroku

Sądu Okręgowego w T. i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania temu

Sądowi, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i wydanie

orzeczenia przez Sąd Najwyższy co do istoty sprawy przez zmianę zaskarżonej

decyzji i nieobciążanie wnioskodawcy zwrotem świadczenia, wraz z orzeczeniem o

kosztach postępowania.

6

Sąd Najwyższy zważył, co następuje;

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie, gdyż trafne okazały się

podniesione w niej zarzuty, w tym w szczególności zarzuty dotyczące nieważności

postępowania przed Sądem drugiej instancji.

Przyczyny nieważności postępowania określa w sposób wyczerpujący art. 379

k.p.c., wskazując między innymi (punkt 5), że nieważność postępowania zachodzi

jeżeli strona została pozbawiona możliwości obrony swoich praw, na którą to

przesłankę powołano się w skargach kasacyjnych pełnomocników wnioskodawcy.

W utrwalonym orzecznictwie jednolicie przyjmuje się, że pozbawienie strony

możności obrony swych praw polega na tym, iż na skutek wadliwości procesowych

sądu lub strony przeciwnej nie mogła ona brać i nie brała udziału w postępowaniu

lub w jego istotnej części, jeżeli skutki tych wadliwości nie mogły być usunięte na

następnych rozprawach przed wydaniem w danej instancji wyroku. Powyższy

pogląd wyraził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 10 czerwca 1974 r., II CR 155/74

(OSPiKA 1975 r. nr 3, poz. 66), a następnie powtórzył w postanowieniu z dnia 6

marca 1998 r., III CKN 34/98 (niepublikowane) oraz w wyroku z dnia 13 marca

1998 r., I CKN 561/97 (niepublikowane), stwierdzając, że strona jest pozbawiona

możliwości obrony swych praw, gdy wskutek uchybień procesowych nie może brać

udziału w istotniej części postępowania i nie ma możliwości usunięcia skutków tych

uchybień na rozprawie poprzedzającej wydanie wyroku. Sytuacja taka zachodzi

również wtedy, gdy sąd rozpoznał sprawę i wydał wyrok w nieobecności powoda,

który przed rozprawą wykazał zaświadczeniem lekarskim niemożność stawienia się

w sądzie i wniósł o odroczenie rozprawy (por. wyrok z dnia 18 marca 1980 r., I PRN

8/81, OSNCP 1998 r. nr 10, poz. 201). Z kolei w tezie wyroku z dnia 18 grudnia

2003 r., I PK 117/03, (niepublikowany) wskazano, iż nieprawidłowość w doręczeniu

stronie wezwania wymaga odroczenia rozprawy z urzędu, rozpoznanie zaś sprawy

pod nieobecność strony i wydanie w takiej sytuacji wyroku jest równoznaczne z

pozbawieniem jej możności obrony swych praw, powodującym nieważność

postępowania.

Z akt sprawy wynika, że Sąd Apelacyjny rozpoznawał sprawę na rozprawie

w dniu 10 lutego 2010 r. pod nieobecność wnioskodawcy, który nie został

7

prawidłowo zawiadomiony o terminie rozprawy (w protokole rozprawy wskazano, że

„wnioskodawca nie stawił się - brak zwrotnego potwierdzenia odbioru

zawiadomienia o terminie rozprawy, za pozwanego nikt się nie stawił o terminie

zawiadomiony k. 280 (...)”. Z notatki Naczelnika Urzędu Pocztowego w T. z dnia 10

lutego 2010 r., wynika, że przesyłka polecona nr 191601948 (informująca

wnioskodawcę o terminie rozprawy w dniu 10 lutego 2011 r.), została zwrócona do

nadawcy w dniu 9 lutego 2011 r., z adnotacją „nie podjęto w terminie”. Sąd

Apelacyjny odroczył ogłoszenie wyroku na dzień 24 luty 2010 r., w którym to dniu

ogłosił wyrok zaskarżony skargą kasacyjną, pod nieobecność stron. W aktach

sprawy brak dowodu zawiadomienia stron o terminie ogłoszenia wyroku. Na

nieodebranej przesyłce zawierającej zawiadomienie o terminie rozprawy w dniu 10

lutego (z datą 24 lutego 2010 r.), odnotowano - „pozostawić w aktach ze skutkiem

doręczenia” (k. 297 odwrót). Tymczasem zgodnie z art. 214 k.p.c. rozprawa ulega

odroczeniu, jeżeli sąd stwierdzi nieprawidłowość w doręczeniu wezwania albo gdy

nieobecność strony jest wywołana nadzwyczajnym wydarzeniem lub inną znaną

sądowi przeszkodą, której nie można przezwyciężyć. Sformułowanie tego przepisu,

a zwłaszcza użycie formy „rozprawa ulega odroczeniu”, czyni oczywistym wniosek,

że odroczenie rozprawy następuje z urzędu, jeżeli nieobecność wezwanej strony

(lub jej pełnomocnika, a także interwenienta ubocznego i prokuratora oraz innych

uczestników postępowania) została spowodowana jedną z przyczyn określonych w

przepisie, w tym między innymi nieprawidłowością w doręczeniu stronie wezwania.

W tych okolicznościach nie ulega wątpliwości, że w rozpoznawanej sprawie doszło

do naruszenia art. 379 pkt 5 w związku z art. 214 k.p.c., ponieważ Sąd Apelacyjny

rozpoznał sprawę pod nieobecność wnioskodawcy w dniu 10 lutego 2011 r., a

następnie wydał zaskarżony wyrok, chociaż nie zawiadomił wnioskodawcy

prawidłowo ani o terminie rozprawy, ani o terminie ogłoszenia wyroku, tak wiec

postępowanie przed Sądem drugiej instancji zostało dotknięte nieważnością.

W ocenie Sądu Najwyższego uzasadniony jest także zarzut naruszenia art.

138 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS. Zgodnie z tym

przepisem, osoba, która nienależnie pobrała świadczenia, jest obowiązana do ich

zwrotu (ust. 1), przy czym za nienależnie pobrane świadczenia uważa się

świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub

8

zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości

lub w części, jeżeli osoba pobierająca świadczenia była pouczona o braku prawa

do ich pobierania; bądź świadczenia zostały przyznane lub wypłacone na

podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach

świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą świadczenia. Za

wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 20 maja 2004 r., II UK 385/03 (OSNP 2005 nr

2, poz. 25), należy przypomnieć, że ubezpieczony, któremu przyznano i wypłacono

świadczenie na podstawie fałszywych dokumentów lub w efekcie świadomego

wprowadzenia w błąd organu rentowego, ma obowiązek zwrotu nienależnie

pobranego świadczenia i nie może bronić się zarzutem, że płatnik składek

spowodował wypłatę tego świadczenia.

Jednak w stanie faktycznym sprawy kwestia świadomego działania

wnioskodawcy w celu wprowadzenia w błąd organu rentowego budzi uzasadnione

wątpliwości. Orzekające w sprawie Sądy obu instancji dysponowały bowiem

odpisem postanowienia Prokuratury Rejonowej w T. z dnia 14 maja 2002 r. o

umorzeniu śledztwa wobec wnioskodawcy, wobec stwierdzenia, iż nie popełnił on

zarzucanego mu czynu, gdyż z powodu choroby psychicznej nie mógł rozpoznać

znaczenia czynu i pokierować swoim postępowaniem. Powyższe postanowienie

zapadło w oparciu o opinię biegłych lekarzy psychiatrów z dnia 12 kwietnia 2002 r.,

sporządzoną po przeprowadzeniu obserwacji sądowo-psychiatrycznej

wnioskodawcy w Wojewódzkim Ośrodku Lecznictwa Psychiatrycznego w T., na

którą został on skierowany postanowieniem Sądu Rejonowego w T. z dnia 5 lutego

2002 r. Z postanowienia Prokuratury z dnia 14 maja 2002 r. o umorzeniu śledztwa,

wynika także, że wnioskodawca „nie jest upośledzony umysłowo, natomiast jest

chory psychicznie i stwierdzono u niego schizofrenię paranoidalną, a w stosunku do

zarzucanego mu czynu miał zniesioną zarówno zdolność rozpoznania znaczenia

czynu jak i zdolność pokierowania swoim postępowaniem”. W opinii biegłych

stwierdzono nadto, że obecny stan zdrowia psychicznego wnioskodawcy nie

stanowi poważnego zagrożenia dla porządku prawnego, jednak wskazane jest

podjęcie przez niego systematycznego leczenia psychiatrycznego. Powyższe,

wobec nieprzeprowadzenia przez Sądy orzekające w sprawie żadnego dowodu w

zakresie stanu zdrowia psychicznego wnioskodawcy, pozwala ocenić jako co

9

najmniej przedwczesne uznanie przez Sądy obu instancji działania wnioskodawcy

jako świadomego wprowadzenia w błąd organów rentowych. Należy też stwierdzić,

że w przypadkach wymagających wiadomości specjalnych, których uzyskanie jest

możliwe wyłącznie w drodze skorzystania z pomocy biegłego (art. 278 § 1 k.p.c.),

dowód z opinii biegłego nie może być zastąpiony inną czynnością dowodową. Sąd

dopuszcza się także naruszenia art. 232 zdanie drugie k.p.c., jeżeli nie

przeprowadza tego dowodu z urzędu, szczególnie, gdy jest to niezbędne dla

miarodajnej oceny zasadności wytoczonego powództwa, a pominięcie tego dowodu

może mieć istotny wpływ na wynik postępowania (por. wyroki Sądu Najwyższego: z

dnia 7 października 1998 r., II UKN 246/98, OSNP 1999, nr 20, poz. 664, 5

listopada 2003 r., I PK 566/02, oraz z dnia 24 listopada 1999 r., I CKN 223/98,

niepublikowane).

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie

art. 39815

§ 1 k.p.c.

O kosztach orzeczono po myśli art. 108 § 2 k.p.c.