I UK 18/11

Sygn. akt I UK 18/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 czerwca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Małgorzata Gersdorf (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn (sprawozdawca)

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

Protokolant Anna Gryżniewska

w sprawie z odwołania Agnieszki B.

przeciwko Prezesowi Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego

z udziałem zainteresowanego F. X. B.

o ustalenie podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników oraz ustalenie, że nie

istnieje nadpłata składki na ubezpieczenie społeczne rolników,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 16 czerwca 2011 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 8 września 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Organ rentowy – KRUS Oddział Regionalny, decyzją z 28 grudnia 2009 r.,

stwierdził ustanie ubezpieczenia społecznego rolników w stosunku do Agnieszki B.

od 1 lipca 2007 r., a decyzją z 14 stycznia 2010 r. organ ten stwierdził na jej koncie

nadpłatę składek na ubezpieczenie społeczne rolników w kwocie 4.842 zł.

Agnieszka B. wniosła o zmianę tych decyzji i ustalenie, że od 1 lipca 2007 r. nadal

podlegała ubezpieczeniom społecznym rolników oraz, że nie istnieje na jej koncie

nadpłata składek na ubezpieczenie społeczne rolników.

Wyrokiem z 21 kwietnia 2010 r. Sąd Okręgowy oddalił odwołania.

Apelację ubezpieczonej od tego wyroku oddalił Sąd Apelacyjny wyrokiem z 8

września 2010 r., zaskarżonym rozpoznawaną obecnie skargą kasacyjną Agnieszki

B. Zgodnie z ustaleniami faktycznymi przyjętymi w podstawie tego wyroku,

Agnieszka B. prowadzi działalność rolniczą i z tego tytułu od 5 stycznia 2001 r.

podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników. W dniu 22 listopada 2004 r.

odwołująca się rozpoczęła prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej na

podstawie wpisu do ewidencji działalności gospodarczej, o czym 23 listopada 2004

r. poinformowała organ rentowy. Przedmiot jej działalności obejmował doradztwo w

zarządzaniu i kierowaniu działalnością gospodarczą. Z dniem 4 czerwca 2007 r.

Agnieszka B. została wpisana na listę radców prawnych Okręgowej Izby Radców

Prawnych i od tego dnia wykonuje zawód radcy prawnego w kancelarii radcy

prawnego „A.” – Agnieszka B. W dniu 1 października 2007 r. odwołująca się

zawarła umowę o świadczenie usług prawnych na rzecz Wojewódzkiego

Inspektoratu Roślin i Nasiennictwa. Oprócz tego, świadczyła usługi prawnicze,

między innymi na rzecz „P.” - Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, Wspólnoty

Mieszkaniowej oraz osób fizycznych. O fakcie prowadzenia działalności prawniczej

nie poinformowała organu rentowego, który po otrzymaniu pisma Okręgowej Izby

Radców Prawnych z 21 grudnia 2009 r. wydał zaskarżone w niniejszej sprawie

decyzje.

Spór prawny, jaki powstał w sprawie, dotyczy kwestii, czy skarżąca, będąca

rolnikiem i objęta społecznym ubezpieczeniem rolniczym, może nadal podlegać

temu ubezpieczeniu po podjęciu pozarolniczej działalności gospodarczej w

3

charakterze radcy prawnego prowadzącego kancelarię radcy prawnego. Spór ten

dotyczy wykładni art. 5a ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu

społecznym rolników. Art. 5a ust. 1 umożliwia, na warunkach w nim określonych,

dalsze podleganie ubezpieczeniu rolniczemu rolnikowi, który podejmie pozarolniczą

działalność gospodarczą. Jednocześnie jednak art. 5a ust. 10, definiujący

działalność pozarolniczą, wyłącza z tego pojęcia prowadzenie działalności w

zakresie wolnego zawodu: 1) w rozumieniu przepisów o zryczałtowanym podatku

dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne; 2) z

której przychody są przychodami z działalności gospodarczej w rozumieniu

przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych. W tej sytuacji istotną sporną

kwestią, jak trafnie uznał Sąd Apelacyjny, było rozstrzygnięcie, czy radca prawny

jest wolnym zawodem w rozumieniu cytowanego art. 5a ust. 10. W tej kwestii Sąd

Apelacyjny, odwołując się do analogicznego określenia wolnego zawodu w art. 8

ust. 6 pkt 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz argumentacji

zawartej w uzasadnieniu wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 17

października 2006 r., III AUa 488/2006 (OSA 2008 nr 6, s. 38), doszedł do wniosku,

że osoby prowadzące działalność w zakresie wolnego zawodu podlegają

(powszechnemu) ubezpieczeniu społecznemu niezależnie od tego, czy są objęte

zryczałtowanym podatkiem dochodowym od osób fizycznych, czy też są

opodatkowane podatkiem od osób fizycznych na ogólnych zasadach. Sąd

Apelacyjny uznał także, że zawód radcy prawnego należy niewątpliwie do kategorii

wolnych zawodów. Nie przeczy temu to, że radcowie prawni nie zostali wymienieni

w wyliczeniu wolnych zawodów, zawartym w art. 4 ust. 1 pkt 11 ustawy z dnia 20

listopada 1998 r. o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych

przychodów osiąganych przez osoby fizyczne. Mieszczą się oni bowiem w kategorii

działalności w zakresie wolnego zawodu, z której przychody są przychodami z

działalności gospodarczej w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób

fizycznych, wskazanej w art. 5a ust. 10 pkt 2 ustawy rolniczej.

Od wyroku S.A. Agnieszka B. wniosła skargę kasacyjną, w której zaskarżyła

ten wyrok w całości i wniosła o jego uchylenie, a także o uchylenie wyroku Sądu

Okręgowego, zniesienie postępowania w obu instancjach i przekazanie sprawy

4

Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

W zakresie podstawy naruszenia prawa materialnego skarżąca zarzuciła:

-naruszenie art. 32 Konstytucji, przez nieuwzględnienie przez Sąd

Apelacyjny sprzeczności i niezgodnego z nim brzmienia przepisu art. 5a ust. 10

ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (tekst

jednolity: Dz.U. 2008 r. Nr 50 poz. 291), podczas gdy art. 5 a ust. 10 zakłada

nierówne traktowanie rolników, ze względu na rodzaj prowadzonej działalności

gospodarczej.

- sprzeczność art. 5a ust. 10 z art. 2 Konstytucji, przez wadliwość tej

regulacji w kontekście zakazu stosowania nowych uregulowań do osób objętych

ubezpieczeniem na podstawie poprzednio obowiązujących przepisów, wynikającą

ze złego operowania przez ustawodawcę przepisami intertemporalnymi i

wprowadzenia nowych zasad do osób, będących w sytuacji powódki, objętej

ubezpieczeniem od 2001 r., która działalność gospodarczą nieprzerwanie prowadzi

od 2004 r., w tym zastosowania wymogów na podstawie nowelizacji ustawy z dnia

24 sierpnia 2005 r., co przejawia się w naruszeniu przez Sąd zasady pewności

prawa oraz zasady zakazu działania prawa wstecz;

- pominięcie art. 109 ustawy, zgodnie z którym do osób objętych

ubezpieczeniem na podstawie decyzji, stosuje się przepisy dotychczasowe, gdzie

brak jest regulacji przejściowych, natomiast powódka objęta została

ubezpieczeniem na mocy wydanej decyzji administracyjnej w 2001 r., stąd

wznawianie sprawy czy wszczynanie postępowania i wykreślenie jej z rejestru nie

znajduje uzasadnienia prawnego, również w kontekście art. 6 kpa, 145 i 145a

k.p.a., gdzie organ administracyjny winien stać na straży praworządności;

- sprzeczność wewnętrzną przepisów samej ustawy, gdzie powódka

podlegała i podlega ubezpieczeniu na podstawie art. 7 ustawy, prowadząc

nieprzerwanie od 2001 r. gospodarstwo rolne, na dzień dzisiejszy obejmujące 350

hektarów, z art. 5a ust. 10 ustawy;

- pominięcie art. 6 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników,

zgodnie z którym powódka, jako rolnik, ma prawo podlegania ubezpieczeniu z

mocy ustawy, a który pozostaje w sprzeczności z art. 5 a ust. 10 tej ustawy;

5

- naruszenie art. 5a ust. 10 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników,

zgodnie z którym za pozarolniczą działalność gospodarczą uważa się pozarolniczą

działalność gospodarczą prowadzoną na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez

osoby fizyczne na podstawie przepisów o swobodzie działalności gospodarczej, z

wyłączeniem wspólników spółek prawa handlowego oraz osób prowadzących

działalność w zakresie wolnego zawodu:

1) w rozumieniu przepisowo zryczałtowanym podatku dochodowym od

niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne;

2) której przychody są przychodami z działalności gospodarczej w

rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych, przez jego

wadliwą wykładnię,

gdzie w żadnej powyżej wskazanej ustawie zawód radca prawny nie jest

wymieniony, ponadto wpis na listę radców prawnych nie oznacza faktycznego

prowadzenia działalności, gdyż na jego podstawie otrzymuje się status radcy

prawnego, a sam wpis nie potwierdza prowadzenia działalności. Fakt bycia radcą

prawnym nie stanowi w tym przypadku okoliczności uzasadniającej wykluczenie z

ubezpieczenia, gdyż zgodnie z ustawą okolicznością uzasadniającą wykluczenie

jest faktyczne prowadzenie osobiście takiej działalności;

- naruszenie art. 4 ust. 1 pkt 11 ustawy o zryczałtowanym podatku

dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne, gdzie

pojęcie wolny zawód oznacza pozarolniczą działalność gospodarczą wykonywaną

osobiście przez lekarzy, lekarzy stomatologów, lekarzy weterynarii, techników

dentystycznych, felczerów, pielęgniarki, tłumaczy oraz nauczycieli w zakresie

świadczenia usług edukacyjnych polegających na udzielaniu lekcji na godziny, jeśli

działalność ta nie jest wykonywana na rzecz osób prawnych oraz jednostek

organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej albo na rzecz osób

fizycznych dla potrzeb prowadzonej przez nie pozarolniczej działalności

gospodarczej, z tym, że za osobiste wykonywanie wolnego zawodu uważa się

wykonywanie działalności bez zatrudniania na podstawie umów o pracę, umów

zlecenia, umów o dzieło oraz innych umów o podobnym charakterze osób, które

wykonują czynności związane z istotą danego zawodu, w którym niewymieniony

6

jest zawód radcy prawnego i wskazano, że nie może mieć miejsce zatrudnienie na

podstawie umowy, w tym także na podstawie umowy o dzieło,

- naruszenie art. 8 ust. 1 ustawy o radcach prawnych, zgodnie z którym

radca prawny może wykonywać zawód w oparciu o umowę o pracę, co wyklucza

powiązanie go bezpośrednio z zawodem adwokata;

- naruszenie art. 88 k.s.h., przez jego błędne zastosowanie, podczas gdy

ustawodawca w art. 5 a ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym

rolników, nie odnosi się do tego przepisu, stąd nie powinien on znaleźć

zastosowania w przypadku powódki.

W zakresie naruszenia przepisów postępowania zarzuciła:

- naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. i 232 k.p.c. w związku z art. 328 § 2 k.p.c.

oraz art.16 § 1 w związku z art. 391 § 1 k.p.c., a także art. 382 k.p.c., w następstwie

którego oraz nieprzestrzegania kompetencji rozpoznawczych i kontrolnych sądu

odwoławczego i niespełnienia jego procesowej funkcji (art. 382 k.p.c.) doszło do

pominięcia części materiału zebranego w postępowaniu, braku wyczerpujących

ustaleń – i z obrazą przytoczonych przepisów – pominięcia dowodów

zawnioskowanych przez powódkę, dokonanych w postępowaniu

pierwszoinstancyjnym ze skutkami wskazanymi.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga jest uzasadniona w stopniu uzasadniającym uchylenie zaskarżonego

wyroku. Bezpodstawne okazały się jednak zarzuty naruszenia przepisów

postępowania, tj. art. 233 § 1 k.p.c. i 232 k.p.c. w związku z art. 328 § 2 k.p.c. oraz

art.16 § 1 w związku z art. 391 § 1 k.p.c., a także art. 382 k.p.c. Jak wynika z

uzasadnienia skargi, sprowadzają się one do twierdzenia, że „Sąd I i II Instancji

mylnie ustalił stan faktyczny”, które nie podlega kontroli kasacyjnej (art. 3983

§ 3

k.p.c.).

Ocenę skargi w zakresie podstawy naruszenia prawa materialnego należy

rozpocząć od wstępnej charakterystyki prawnej regulacji odnoszącej się do

przedmiotowego sporu. Kwestię tę reguluje art. 5a ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r.

7

o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr 50, poz.

291 ze zm.), powoływanej dalej, jako „ustawa”.

Zgodnie z art. 5a ust. 1 ustawy, rolnik lub domownik, który podlegając

ubezpieczeniu w pełnym zakresie z mocy ustawy nieprzerwanie przez co najmniej

3 lata, rozpocznie prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej lub

rozpocznie współpracę przy prowadzeniu tej działalności, podlega nadal temu

ubezpieczeniu w okresie prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej lub

współpracy przy prowadzeniu tej działalności, jeżeli spełnia jednocześnie

następujące warunki: 1) złoży w Kasie oświadczenie o kontynuowaniu tego

ubezpieczenia w terminie 14 dni od dnia rozpoczęcia wykonywania pozarolniczej

działalności gospodarczej lub współpracy przy tej działalności, 2) jednocześnie

nadal prowadzi działalność rolniczą lub stale pracuje w gospodarstwie rolnym,

obejmującym obszar użytków rolnych powyżej 1 ha przeliczeniowego, lub w dziale

specjalnym, 3) nie jest pracownikiem i nie pozostaje w stosunku służbowym, 4) nie

ma ustalonego prawa do emerytury lub renty albo do świadczeń z ubezpieczeń

społecznych, 5) kwota należnego podatku dochodowego za poprzedni rok

podatkowy od przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej nie

przekracza kwoty 2.528 zł. Pojęcie pozarolniczej działalności gospodarczej na

użytek rozpatrywanej regulacji ustala art. 5a ust. 10. Według tego przepisu, za

pozarolniczą działalność gospodarczą uważa się pozarolniczą działalność

gospodarczą prowadzoną na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez osoby

fizyczne na podstawie przepisów o swobodzie działalności gospodarczej, z

wyłączeniem wspólników spółek prawa handlowego oraz osób prowadzących

działalność w zakresie wolnego zawodu: 1) w rozumieniu przepisów o

zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez

osoby fizyczne, 2) z której przychody są przychodami z działalności gospodarczej w

rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych.

Ogólnie rzecz biorąc, z powyżej przytoczonych przepisów wynika, że rolnik,

który podjął prowadzenie innej (pozarolniczej) działalności gospodarczej, może

pomimo to pozostać w ubezpieczeniu rolniczym (w KRUS), jeżeli spełni warunki

określone w art. 5a ust. 1, świadczące o tym, że chce w tym ubezpieczeniu

pozostać oraz, że działalność rolnicza ma trwały charakter i stanowi podstawowe

8

źródło jego dochodu, natomiast pozarolnicza działalność gospodarcza ma

niewielkie rozmiary (podatek dochodowy nie przekracza rocznej kwoty granicznej

2.528 zł, podlegającej corocznej waloryzacji – art. 5a ust. 8 ustawy) i jedynie

wspomaga dochód z działalności rolniczej. Zgodnie z art. 5a ust. 10, reguła

określona w art. 5a ust. 1 odnosi się, co do zasady, do rolnika podejmującego

jakąkolwiek pozarolniczą działalność gospodarczą w rozumieniu przepisów o

swobodzie działalności gospodarczej, tj. w rozumieniu ustawy z dnia 2 lipca 2004 r.

o swobodzie działalności gospodarczej (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 Nr 173, poz.

1807 ze zm.), która w art. 2 uznaje, że „Działalnością gospodarczą jest zarobkowa

działalność wytwórcza, budowlana, handlowa, usługowa oraz poszukiwanie,

rozpoznawanie i wydobywanie kopalin ze złóż, a także działalność zawodowa,

wykonywana w sposób zorganizowany i ciągły.” Z tak zakreślonego kręgu

uprawnionych ustawa, w rozważanym art. 5a ust.10, wyłącza jedynie wspólników

spółek prawa handlowego oraz określone w tym przepisie osoby prowadzące

działalność w zakresie wolnego zawodu. Oznacza to, w odniesieniu do rolników

podejmujących wykonywanie wolnego zawodu, że mogą oni korzystać z przywileju

pozostania w KRUS, jeżeli wykonują w sposób zorganizowany i ciągły działalność

zawodową (której postacią może być, zgodnie z powołanym wyżej art. 2 ustawy z

dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej, wykonywanie wolnego

zawodu), chyba że jest to taka postać gospodarczej (tj. zorganizowanej i ciągłej)

działalności zawodowej, która jest działalnością w zakresie wolnego zawodu: 1) w

rozumieniu przepisów o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych

przychodów osiąganych przez osoby fizyczne, 2) z której przychody są

przychodami z działalności gospodarczej w rozumieniu przepisów o podatku

dochodowym od osób fizycznych.

Wprowadzony w art. 5a ust. 10 in fine wyjątek od zasady z ust. 1 tego

artykułu musi podlegać ścisłej wykładni już ze względu na niedopuszczalność

dokonywania rozszerzającej wykładni wyjątków (zasadę exceptiones not sunt

extendendae). Poza tym nakaz ścisłej wykładni tego przepisu wynika z

podstawowych założeń i celu art. 5a, ustalonych w toku jego kolejnych nowelizacji,

spowodowanych także orzeczeniami Trybunału Konstytucyjnego. W ich świetle,

ubezpieczenie rolnicze powinno obejmować tylko tych rolników, dla których praca w

9

gospodarstwie stanowi zasadnicze źródło utrzymania. Mogą oni prowadzić

pozarolniczą działalność gospodarczą bez utraty prawa do pozostania w

ubezpieczeniu rolniczym, jeśli jej znaczenie w dochodach rolnika jest

uzupełniające, marginalne. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego o marginalnym

charakterze działalności gospodarczej nie świadczy rodzaj opodatkowania

(opodatkowanie zryczałtowanym podatkiem dochodowym od osób fizycznych), ale

wysokość uzyskiwanych dochodów. Tym samym wyłączenie z rolniczego

ubezpieczenia społecznego rolników, którzy prowadzili jednocześnie pozarolniczą

działalność gospodarczą, opodatkowaną na zasadach ogólnych, ale uzyskiwali

dochód nieprzekraczający granicznej kwoty rocznej, nosi znamiona dyskryminacji,

sprzecznej z art. 32 Konstytucji (zob. uzasadnienie wyroku TK z dnia 13 marca

2006 r., P 8/05, OTK-A 2006 nr 3, poz. 28, szczeg. pkt. III.3; uzasadnienie wyroku z

dnia 18 lipca 2006 r., P 6/05, OTK-A 2006 nr 7, poz. 81, szczeg. pkt III.7; zob. też

uzasadnienie projektu ustawy z dnia 1 lipca 2005 r. o zmianie ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw, druk sejmowy nr 3684/IV).

Zdaniem Sądu Najwyższego postulat wykładni odpowiadającej takim

wymaganiom realizuje jedynie interpretacja, zgodnie z którą w art. 5a ust. 10 chodzi

o osoby fizyczne spełniające jednocześnie wymagania wskazane pkt 1 i 2 tego

przepisu. Z łącznie odczytanych przesłanek wskazanych w pkt 1 i 2 rozważanego

przepisu wynika, że osobami prowadzącymi działalność w zakresie wolnego

zawodu są tylko osoby wykonujące wolne zawody wymienione w ustawie o

zryczałtowanym podatku dochodowym, które nie podlegają opodatkowaniu na

podstawie jej przepisów, lecz na zasadach ogólnych (czyli płacą podatek

dochodowy od osób fizycznych z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej).

Art. 5a ust. 10 ustawy nie ma natomiast zastosowania do osób wykonujących wolny

zawód w rozumieniu przyjętym w innych przepisach bądź też w poglądach doktryny

lub orzecznictwa, który nie został wymieniony w ustawie o zryczałtowanym podatku

dochodowym. Wskazana wykładnia oddaje intencję ustawodawcy, z jednej strony

dokładnego określenia kręgu osób objętych art. 5a ust. 10, z drugiej zaś

ograniczenia kręgu osób wykonujących wolny zawód, pozbawionych prawa

kontynuacji ubezpieczenia rolniczego, do osób podlegających opodatkowaniu na

zasadach ogólnych, a więc z założenia osiągających wyższe dochody. Należy przy

10

tym przypomnieć, że art. 5a ust. 10 w rozważanym brzmieniu został wprowadzony

ustawą nowelizującą z 1 lipca 2005 r., a więc przed powołanym wyżej wyrokiem TK

z dnia 13 marca 2006 r., P 8/05, w którym Trybunał uznał za sprzeczne z

Konstytucją dzielenie rolników wykonujących pozarolniczą działalność gospodarczą

według kryterium formy opodatkowania podatkiem dochodowym od osób

fizycznych. Wynika więc stąd, że z przywileju wynikającego z art. 5a nie mogą

skorzystać osoby wykonujące wolne zawody wymienione w ustawie o

zryczałtowanym podatku dochodowym, które nie podlegają opodatkowaniu na

podstawie jej przepisów, lecz na zasadach ogólnych. Stosownie do art. 4 ust. 1 pkt

11 ustawy z dnia 20 listopada 1998 r. o zryczałtowanym podatku dochodowym od

niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne, Dz.U. z 1998 Nr 144,

poz. 930 ze zm.) do kręgu tego należy zaliczyć: lekarzy, lekarzy stomatologów,

lekarzy weterynarii, techników dentystycznych, felczerów, położne, pielęgniarki,

tłumaczy oraz nauczycieli w zakresie świadczenia usług edukacyjnych

polegających na udzielaniu lekcji na godziny. Zdaniem Sądu Najwyższego,

powyższa wykładnia, pozostając w zgodzie z literalnym brzmieniem i wymaganiem

spójnej interpretacji art. 5a ust. 10 ustawy, pozwala zminimalizować negatywne w

sferze zasady równego traktowania rolników i przedsiębiorców (o czym niżej) efekty

wyłączania z przywileju ubezpieczenia w KRUS rolników spełniających wymagania

z art. 5a ust. 1, a więc rolników, dla których dochód z działalności rolniczej jest

podstawowy, a z pozarolniczej działalności gospodarczej niewielki i uzupełniający,

tylko dlatego, że ich pozarolnicza działalność gospodarcza ma postać wolnego

zawodu. Nie można natomiast uznać za poprawną wykładni, opierającej się na

przyjętym przez Sąd Apelacyjny założeniu, że punkty 1 i 2 art. 5a ust. 10 ustawy

określają dwie grupy osób podlegających wyłączeniu z uprawnienia określonego w

art. 5a ust. 1, tj: po pierwsze, osoby prowadzące działalność w zakresie wolnego

zawodu w rozumieniu przepisów o zryczałtowanym podatku dochodowym oraz, po

drugie, osoby niewymienione w przepisach o zryczałtowanym podatku

dochodowym, których przychody są przychodami z działalności gospodarczej w

rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych. Zdaniem Sądu

Najwyższego, na gruncie tej wykładni dokładne określenie drugiej z wymienionych

wyżej grup osób nie jest możliwe. Ustawa o podatku dochodowym od osób

11

fizycznych nie definiuje wolnego zawodu, ani nawet nie posługuje się tym pojęciem

(jak czyniły to jej uchylone już przepisy, tj. art. 14a – nieobowiązujący od 1 stycznia

2001 r. i art. 13 pkt. 1 nieobowiązujący od 1 stycznia 1995 r.). W tym więc sensie

art. 5a ust. 10 pkt 2 ustawy trafia w próżnię. Nie zasługuje też na uznanie

twierdzenie, że przez art. 5a ust. 10 ustawy ustawodawca zamierzał wyłączyć z

przywileju możliwości kontynuacji ubezpieczenia rolniczego wszystkie osoby

prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą w postaci wolnego zawodu w

szerokim doktrynalnym znaczeniu. Gdyby tak było, to nie formułowałby tego

przepisu w tak skomplikowany sposób, dobitnie świadczący o dążeniu do

dokładnego określenia kręgu adresatów tego unormowania. Należy dodać, że za

przyjętą przez Sąd Apelacyjny wykładnią nie przemawia też pewna zbieżność treści

art. 5a ust. 10 ustawy z regulacją zawartą w art. 8 ust. 6 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych. Przepisy te służą różnym celom. Art. 8 ust. 6 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych ma na celu, w związku z art. 6 ust. 1 pkt 5 tej

ustawy, określenie kręgu osób prowadzących pozarolniczą działalność oraz osób z

nimi współpracujących, podlegających obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnym

i rentowym, a w związku z art. 11 i 12 sus, kręgu osób prowadzących pozarolniczą

działalność oraz osób z nimi współpracujących, podlegających obowiązkowo lub

dobrowolnie ubezpieczeniom chorobowemu lub wypadkowemu. Natomiast art. 5a

ust. 10 ustawy ustanawia autonomiczne, odmienne od wynikającego art. 8 ust. 6

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, pojęcie pozarolniczej działalności

gospodarczej, w celu wskazania, które osoby podlegające, w myśl art. 8 ust. 6 w

związku z art. 6 ust. 1 pkt 5 i art. 11 oraz 12 tej ustawy, ubezpieczeniom z

systemu powszechnego (w ZUS), mogą pozostać w społecznym ubezpieczeniu

rolniczym ze względu na podstawowy w strukturze ich dochodów charakter

dochodu uzyskiwanego z działalności rolniczej. Z tego względu oparcie przez Sąd

Apelacyjny, zasadniczej dla treści zaskarżonego wyroku, konkluzji, że osoby

prowadzące działalność w zakresie wolnego zawodu podlegają powszechnemu, a

nie rolniczemu, ubezpieczeniu społecznemu niezależnie od tego, czy są objęte

zryczałtowanym podatkiem dochodowym od osób fizycznych, czy też są

opodatkowane podatkiem od osób fizycznych na ogólnych zasadach, na wykładni

art. 8 ust. 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i uznanie wyniku tej

12

wykładni za przesądzający o wykładni art. 5a ust. 10 ustawy, jest nietrafne. Sąd

Apelacyjny nie wziął też pod uwagę istnienia zasadniczych rozbieżności

dotyczących wykładni samego art. 8 ust. 6 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych (zob. szczeg. R. Spyt, Znaczenie formy prowadzenia pozarolniczej

działalności gospodarczej i pozarolniczej działalności w systemie ubezpieczeń

społecznych, PiZS 2009, Nr 1, s. 25 i n.; B. Gudowska [w:] Ustawa o systemie

ubezpieczeń społecznych, pod. red. B. Gudowskiej i J. Strusińskiej-Żukowskiej,

Warszawa 2011, s. 214 i n.).

W świetle powyższych uwag należy uznać za trafne kasacyjne zarzuty

naruszenia art. 5a ust. 10 ustawy oraz art. 4 ust. 1 pkt 11 ustawy o zryczałtowanym

podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne.

Wynika z nich również, że powódka nie należy do grupy wskazanej w art. 5a ust. 10

ustawy, co przesądza o zasadności skargi kasacyjnej. Pozwala to pozostawić poza

zakresem niezbędnych rozważań zarzut sprzeczności art. 5a ust. 10 ustawy z art.

32 Konstytucji, ponieważ w świetle dokonanej wykładni art. 5a ust. 10 ustawy nie

ma on znaczenia dla rozstrzygnięcia o żądaniu skarżącej. W szczególności od

wyjaśnienia tej kwestii nie zależy rozstrzygnięcie niniejszej sprawy w rozumieniu

art. 193 Konstytucji RP. Jednakże, mając na uwadze pełniejsze uzasadnienie

niniejszego wyroku, Sąd Najwyższy na marginesie wskazuje, że uważa ten zarzut

za uzasadniony. Ubezpieczona zarzuca naruszenie art. 32 Konstytucji, przez

nieuwzględnienie przez Sąd Apelacyjny sprzeczności i niezgodnego z nim

brzmienia art. 5a ust. 10 ustawy, jako zakładającego nierówne traktowanie rolników

ze względu na rodzaj prowadzonej działalności gospodarczej. Z orzecznictwa

Trybunału Konstytucyjnego wynika, że również w sferze prawa do zabezpieczenia

społecznego art. 32 ust. 1 Konstytucji jest źródłem zasady równości wobec prawa,

rozumianej jako nakaz, aby wszystkie podmioty prawa (adresaci norm prawnych),

charakteryzujące się daną cechą istotną (relewantną) w równym stopniu, były

traktowane równo - bez dyskryminowania i faworyzowania (wyrok TK z 18 listopada

2008 r., P 47/07 z odwołaniem do wyroków TK z 21 czerwca 2001 r., sygn. SK

6/01, OTK ZU nr 5/2001, poz. 121; z 24 października 2005 r., sygn. P 13/04, OTK

ZU nr 9/A/2005, poz. 102 i z 11 grudnia 2006 r., sygn. SK 15/06, OTK ZU nr

11/A/1006, poz. 170). Tak rozumiana zasada równości nie ma bezwzględnego

13

charakteru, gdyż Trybunał Konstytucyjny dopuszcza od niej wyjątki. Powinny one

jednak odpowiadać pewnym wymaganiom. Zaliczono do nich: 1) relewantność,

oznaczającą, że muszą pozostawać w bezpośrednim związku z celem i zasadniczą

treścią przepisów, w których zawarta jest kontrolowana norma, oraz służyć

realizacji tego celu i treści; 2) proporcjonalność, oznaczającą że waga interesu,

któremu ma służyć różnicowanie sytuacji adresatów normy, musi pozostawać w

odpowiedniej proporcji do wagi interesów, które zostaną naruszone w wyniku

nierównego potraktowania podmiotów podobnych; 3) związek z innymi wartościami

konstytucyjnymi uzasadniającymi odmienne traktowanie podmiotów podobnych.

Trybunał przyjmuje, że ustawodawca dysponuje szerokim zakresem swobody

regulowania życia społeczno-gospodarczego. W ramach tego zakresu może

dokonywać wyboru kryteriów różnicowania. Ponieważ kryteria te mają charakter

ocenny, stosowanie zasady równości do ich oceny przez sąd konstytucyjny

wymaga zachowania szczególnej powściągliwości (TK z 18 listopada 2008 r., P

47/07; wyrok z 30 października 2007 r., sygn. P 36/06, OTK ZU nr 9/A/2007, poz.

110). Dla stwierdzenia, że doszło do naruszenia art. 32 Konstytucji RP konieczne

jest zidentyfikowanie „wspólnej cechy istotnej” łączącej podmioty, w odniesieniu do

których doszło do zróżnicowania ich sytuacji prawnej (wyrok TK z 18 listopada 2008

r., P 47/07). W świetle dotychczasowego orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego,

nie mają takiej wspólnej cechy osoby, które „nie mają ustalonego prawa do

świadczenia” oraz osoby, które „mają ustalone świadczenie z zabezpieczenia

społecznego” (wyrok TK z 18 listopada 2008 r., P 47/07). Za odrębne sytuacje

uznano „podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników” i „podleganie

powszechnemu systemowi ubezpieczeń społecznych” (wyrok TK z 5 października

2010 r., K 16/08). Taką istotną, wspólną cechą jest natomiast, jak wynika z wyroku

Trybunału z 13 marca 2006 r., P 8/05, posiadanie gospodarstwa rolnego oraz

prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej. Posiadanie gospodarstwa

rolnego jest podstawową przesłanką podlegania ubezpieczeniu rolniczemu. Z

uwagi na cechy systemu ubezpieczenia rolniczego oraz skalę partycypacji władzy

publicznej w jego finansowaniu, ustawa z dnia 2 kwietnia 2004 r., na mocy której

wprowadzono zmiany do ustawy art. 5a, w tym ust. 10, wprowadziła ograniczenia w

przedmiocie dalszego podlegania ubezpieczeniu rolniczemu tych rolników, którzy

14

rozpoczęli prowadzenie działalności gospodarczej. Ratio legis ustawy było

ograniczenie kręgu osób podlegających przedmiotowemu ubezpieczeniu do tych

osób (rolników), dla których praca w gospodarstwie stanowi „zasadnicze źródło

utrzymania”. Za dozwolone kryterium różnicowania rolników prowadzących

pozarolniczą działalność gospodarczą, Trybunał Konstytucyjny uznał, jak już

wcześniej wskazano, „marginalny charakter działalności gospodarczej”, mierzony

kryterium wysokości podatku. Za niedozwolone kryterium różnicujące w ramach tej

grupy uznano natomiast rodzaj (formę opodatkowania). Powyższe rozumowanie

przeniesione do stanu faktycznego i prawnego niniejszej sprawy prowadzi do

konkluzji, że wyłączenie w art. 5a ust. 10 ustawy z możliwości dalszego podlegania

ubezpieczeniu rolniczemu tych rolników prowadzących pozarolniczą działalność

gospodarczą, którzy wykonują wolny zawód lub są wspólnikami spółek prawa

handlowego, prowadzi do zróżnicowania sytuacji tych podmiotów względem

pozostałych rolników prowadzących działalność gospodarczą w oparciu o

niekonstytucyjne kryterium różnicujące. Z „dobrodziejstwa” art. 5a ust. 1 ustawy

wyłączono bowiem pewną kategorię rolników-przedsiębiorców w oparciu o

kryterium formalne (rodzaj prowadzonej działalności gospodarczej oraz formę

opodatkowania podatkiem dochodowym od osób fizycznych), a w oderwaniu od

uznanego za dozwolone kryterium „zasadniczego źródła utrzymania”

(„marginalnego charakteru działalności gospodarczej”).

Pozostałe zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego podniesione w

rozpoznawanej skardze kasacyjnej są nieuzasadnione lub bezprzedmiotowe.

Nieuzasadniony jest zarzut naruszenia art. 88 k.s.h., ponieważ, jak wyjaśnił wprost

Sąd Apelacyjny, przepis ten nie został zastosowany w sprawie, lecz jedynie

posłużył Sądowi pierwszej instancji jako argument za twierdzeniem, iż zawód radcy

prawnego należy do wolnych zawodów. Natomiast zarzuty naruszenia art. 2

Konstytucji oraz 6 ust. 1, 7 i 109 ustawy zostały sformułowane na wypadek uznania

przez Sąd Najwyższy, że art. 5a ust. 10 ustawy obejmuje powódkę. Wobec

przyjętej wyżej wykładni art. 5a ust. 10, wykluczającej takie założenie,

rozpoznawanie tych zarzutów jest bezprzedmiotowe. Zwalnia to też Sąd Najwyższy

od oceny ich poprawności i zasadności.

15

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie

art. 39815

§ 1 k.p.c., a o kosztach postępowania kasacyjnego - na podstawie art.

108 § 2 k.p.c. w związku z 39821

k.p.c.