I UK 381/10

Sygn. akt I UK 381/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 czerwca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Małgorzata Gersdorf (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania A. R.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o prawo do emerytury górniczej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 16 czerwca 2011 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 11 maja 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 11

maja 2010 r. oddalił apelację ubezpieczonego od wyroku Sądu Okręgowego z dnia

7 lipca 2009 r., oddalającego odwołanie A. R. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych odmawiającej prawa do emerytury górniczej.

2

Sąd odwoławczy wskazał, że ubezpieczony w dacie złożenia wniosku o

emeryturę (28 marca 2007 r.) miał niespełna 62 lata i od dnia 7 lipca 2006 r. nie

pozostawał już w zatrudnieniu. Z uwagi na datę złożenia wniosku uprawnienia

wnioskodawcy do emerytury górniczej podlegały ocenie na podstawie art. 34 ust. 1

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.; dalej jako

„ustawa emerytalna”), zgodnie z treścią którego, oprócz osiągnięcia wieku 55 lat,

ubezpieczony winien spełnić łącznie następujące warunki: legitymować się 25 –

letnim okresem pracy górniczej, równorzędnej i okresem zaliczalnym do pracy

górniczej, w tym 5 – letnim okresem pracy górniczej, o której mowa w art. 36 ust. 1

ustawy. Zgodnie z art. 36 ust. 1 pkt 4 ustawy emerytalnej, za pracę górniczą uważa

się zatrudnienie na odkrywce w kopalniach siarki i węgla brunatnego przy ręcznym

lub zmechanizowanym urabianiu, ładowaniu oraz przewozie nadkładu i złoża, przy

pomiarach w zakresie miernictwa górniczego oraz przy bieżącej konserwacji

agregatów i urządzeń wydobywczych, a także w kopalniach otworowych siarki oraz

w przedsiębiorstwach i innych podmiotach wykonujących roboty górnicze dla

kopalń siarki i węgla brunatnego, na stanowiskach określonych w drodze

rozporządzenia przez ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego,

w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw gospodarki i ministrem

właściwym do spraw Skarbu Państwa. W zakresie zastosowania art. 37 ust. 1 pkt 1

ustawy emerytalnej mieszczą się natomiast okresy pracy pod ziemią oraz w

kopalniach siarki lub węgla brunatnego wykonywanej w przodkach bezpośrednio

przy urabianiu i ładowaniu urobku oraz przy innych pracach przodkowych, przy

montażu, likwidacji i transportowaniu obudów, maszyn urabiających ładujących i

transportujących w przodkach oraz przy głębieniu szybów i robotach szybowych.

Obowiązujące nadal rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 23

grudnia 1994 r. w sprawie określenia niektórych stanowisk pracy górniczej oraz

stanowisk pracy zaliczanej w wymiarze półtorakrotnym przy ustalaniu prawa do

górniczej emerytury lub renty (Dz.U. z 1995 r. Nr 2, poz. 8; dalej jako

„rozporządzenie”) w wykazie stanowiącym załącznik nr 2 wymienia stanowiska, na

których zatrudnienie uważa się za pracę górniczą, natomiast w wykazie

stanowiącym załącznik nr 3 – stanowiska pracy wykonywanej w przodkach

3

uwzględnianej w wymiarze półtorakrotnym. W tym ostatnim wykazie w dziale III pod

pozycją 1 widnieje stanowisko górnika kopalni odkrywkowej, pod którym to

pojęciem rozumieć należy górnika wykonującego czynności, o których mowa w art.

37 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej, tzn. związane bezpośrednio z pracą w

przodkach przy urabianiu i ładowaniu urobku oraz przy montażu, likwidacji i

transporcie obudów, maszyn urabiających, ładujących i transportujących w

przodkach oraz przy pogłębianiu szybów i robotach szybowych.

Z ustaleń faktycznych poczynionych w sprawie wynika, że ubezpieczony w

okresie od 10 lutego 1984 r. do 30 września 1984 r. pracował przy remontach

taśmociągów, będąc zatrudniony jako ślusarz, następnie od 1 października 1984 r.

do 31 maja 1989 r. był zatrudniony jako górnik eksploatacji taśmociągów, od 1

czerwca 1989 r. do 31 października 1993 r. był operatorem spycharki na odkrywce,

zaś od 1 listopada 1993 r. do 7 lipca 2006 r. - kierowcą ciągnika. Okres pracy

wnioskodawcy od 10 lutego 1984 r. do 31 maja 1989 r. był okresem pracy

górniczej, ale zajmowane przez niego stanowiska nie uprawniały do zaliczenia tej

pracy w wymiarze półtorakrotnym, bo zostały wymienione w wykazie stanowiącym

załącznik nr 2 pod pozycjami: 32 (rzemieślnicy i inni robotnicy zatrudnieni stale na

odkrywce przy wykonywaniu bieżących robót montażowych , konserwacyjnych i

remontowych, w tym ślusarze) i 8 (górnik eksploatacji taśmociągów), a nie w

wykazie stanowiącym załącznik nr 3. Taką kwalifikowaną pracę górniczą

ubezpieczony wykonywał natomiast od 1 czerwca 1989 r. do 31 października 1993

r., bo w wykazie stanowiącym załącznik nr 3 w dziale III pod pozycją 4 widnieje

zajmowane przez niego w tym okresie stanowisko operatora spycharek na

odkrywce, co prawidłowo przyjął Sąd Okręgowy, który trafnie uznał także, że będąc

zatrudnionym w okresie od 1 listopada 1993 r. do 7 lipca 2006 r. jako kierowca

ciągnika, wnioskodawca nie wykonywał pracy górniczej. Według ustaleń

faktycznych, w tym ostatnim okresie ubezpieczony przewoził ciągnikiem z

magazynu do wkopu urządzenia do wulkanizacji taśm, urządzenia elektryczne do

remontu koparek i zwałowarek oraz transportował i przemieszczał na odkrywce

barakowozy, stanowiące zaplecze socjalne pracowników pracujących przy

remontach. Poza wkopem pracował około 2 – 4 godzin w ciągu dniówki roboczej.

Nie wykonywał zatem w tym czasie pracy górniczej w rozumieniu art. 36 ust. 1 pkt 4

4

ustawy emerytalnej, tj. pracy na odkrywce w kopalni węgla brunatnego przy

ręcznym lub zmechanizowanym urabianiu, ładowaniu oraz przewozie nadkładu i

złoża. Zakwalifikowanie przez pracodawcę faktycznie wykonywanych przez

wnioskodawcę na tym stanowisku czynności jako pracy górniczej na stanowisku

operatora sprzętu pomocniczego i technologicznego na odkrywce (poz. 22 wykazu

stanowiącego załącznik nr 2 do rozporządzenia) było zatem nieuprawnione.

Sąd Apelacyjny wskazał, że bez zaliczenia okresu pracy od 1 listopada 1993

r. do 7 lipca 2006 r., pozostały okres pracy górniczej ubezpieczonego,

uwzględniając przeliczaną w wymiarze półtorakrotnym oraz okres służby wojskowej

jako zaliczalny do pracy górniczej, wnioskodawca nie legitymuje się wymaganym

25 – letnim okresem pracy górniczej, w związku z czym nie ma uprawnień do

emerytury górniczej.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego ubezpieczony zarzucił

naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 36 ust. 1 pkt 4 w

związku z art. 34 ust. 1 ustawy emerytalnej, co polegało na uznaniu, że w latach

1993 – 2006 (od 1 listopada 1993 r. do 7 lipca 2006 r.) wnioskodawca nie

wykonywał pracy górniczej oraz naruszenie prawa procesowego, tj. art. 233 § 1

k.p.c., przez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów.

Opierając skargę na takich podstawach, skarżący wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy Sądowi

pierwszej instancji do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach

procesu.

W uzasadnieniu skargi podniesiono, między innymi, że zgodnie ze

świadectwem pracy wystawionym przez pracodawcę ubezpieczonego w dniu 25

stycznia 2008 r., w spornym czasie, tj. od 1 listopada 1993 r. do 7 lipca 2006 r.

wnioskodawca był zatrudniony w BOT Kopalni Węgla Brunatnego Bełchatów SA na

stanowisku operatora sprzętu pomocniczego i technologicznego na odkrywce, które

to stanowisko jest wymienione pod pozycją 22 załącznika nr 2 do rozporządzenia.

Zdaniem skarżącego, „z samego już faktu zajmowanego w rozporządzeniu

stanowiska okres pracy ubezpieczonego w latach 1993 – 2006 winien być zaliczony

do pracy górniczej”. Niezależnie od tego, „wbrew twierdzeniom Sądu I i II instancji

ubezpieczony faktycznie w spornym okresie pracy wykonywał czynności operatora

5

sprzętu pomocniczego i technologicznego na odkrywce, a co więcej zasadniczo

wykonywał je we wkopie”. „Sądy dowolnie oceniły faktycznie wykonywaną przez

ubezpieczonego pracę w spornym okresie, błędnie przyjmując, iż nie była to praca

przypisana stanowisku operatora sprzętu pomocniczego i technologicznego

pomimo zebranego w sprawie materiału dowodowego”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut naruszenia art. 233 k.p.c. - co miało nastąpić przez przekroczenie

granic swobodnej oceny dowodów - uchyla się spod rozważań w postępowaniu

kasacyjnym, ponieważ dotyczy bezpośrednio ustaleń faktycznych i oceny

dowodów. Tymczasem, zgodnie z art. 3983

§ 3 k.p.c., podstawą skargi kasacyjnej

nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów. Wyklucza to

możliwość oparcia skargi kasacyjnej na zarzucie naruszenia art. 233 § 1 k.p.c.,

który bezpośrednio i dosłownie reguluje ocenę dowodów (por. wyrok Sądu

Najwyższego z 19 marca 2008 r., I PK 244/07, LEX nr 465983). Zarzut naruszenia

tego przepisu w żadnym wypadku nie może być skuteczną podstawą skargi

kasacyjnej. Sąd Najwyższy nie jest sądem faktów, a wyłącznie sądem prawa, co

oznacza, że w zakresie jego ustawowych kompetencji nie mieści się korygowanie

ustaleń faktycznych lub oceny materiału dowodowego dokonanych przez sąd

drugiej instancji.

Konsekwencją braku możliwości uwzględnienia zarzutów naruszenia prawa

procesowego jest związanie Sądu Najwyższego ustaleniami faktycznymi, które

stanowiły podstawę zaskarżonego orzeczenia (art. 39813

§ 2 k.p.c.). Sąd

Apelacyjny w podstawie faktycznej rozstrzygnięcia przyjął, że w okresie od 1

listopada 1993 r. do 7 lipca 2006 r. wnioskodawca był kierowcą ciągnika, a

wykonywane przez niego czynności polegały na tym, że przewoził ciągnikiem z

magazynu do wkopu urządzenia do wulkanizacji taśm, urządzenia elektryczne do

remontu koparek i zwałowarek oraz transportował i przemieszczał na odkrywce

barakowozy, stanowiące zaplecze socjalne pracowników pracujących przy

remontach. Zarzuty skarżącego dotyczące naruszenia prawa materialnego mogą

być zatem rozpatrywane jedynie w odniesieniu do tego stanu faktycznego, a nie

własnej wersji zdarzeń zaprezentowanej przez ubezpieczonego w uzasadnieniu

6

skargi kasacyjnej, a w takiej sytuacji brak jest podstaw, by uznać je za

uzasadnione.

Przepis art. 36 ust. 1 pkt 4 ustawy emerytalnej stanowił, że za pracę górniczą

uważa się zatrudnienie na odkrywce w kopalniach siarki i węgla brunatnego przy

ręcznym lub zmechanizowanym urabianiu, ładowaniu oraz przewozie nadkładu i

złoża, przy pomiarach w zakresie miernictwa górniczego oraz przy bieżącej

konserwacji agregatów i urządzeń wydobywczych, a także w kopalniach

otworowych siarki oraz w przedsiębiorstwach i innych podmiotach wykonujących

roboty górnicze dla kopalń siarki i węgla brunatnego, na stanowiskach określonych

w drodze rozporządzenia przez ministra właściwego do spraw zabezpieczenia

społecznego, w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw gospodarki i

ministrem właściwym do spraw Skarbu Państwa. Niewątpliwie rozporządzeniem, o

którym przepis ten stanowi, jest rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z

dnia 23 grudnia 1994 r., które zachowało moc na podstawie art. 194 ustawy

emerytalnej w zakresie, w jakim jego przepisy nie są sprzeczne z przepisami tej

ustawy. Oznacza to, że zakładowe wykazy stanowisk, na których wykonywana jest

praca górnicza, muszą być zgodne z wykazem nr 2 stanowiącym załącznik do tego

rozporządzenia i nie mogą ustanawiać innych niż określone w nim stanowisk, na

których praca taka jest wykonywana. O uznaniu pracy za pracę górniczą w

rozumieniu przepisów ustawy emerytalnej decyduje charakter czynności faktycznie

wykonywanych przez pracownika (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 25 marca

1998 r., II UKN 570/97, OSNAPiUS 1999 nr 6, poz. 213 i z dnia 22 marca 2001 r., II

UKN 263/00, OSNAPiUS 2002 nr 22, poz. 553).

Zasady nabywania prawa do emerytur górniczych odbiegają od zasad

obowiązujących powszechnie, co wynika z charakteru pracy górniczej, angażującej

we wzmożonym stopniu siły fizyczne i psychiczne zatrudnionych. Z tego właśnie

względu ustalając ogólne zasady nabywania prawa do górniczej emerytury,

ustawodawca z jednej strony uznał, że dla zaliczenia pracy górniczej do okresu, od

którego zależy nabycie prawa do emerytury wystarczające jest, jeżeli praca ta była

wykonywana co najmniej w połowie wymiaru czasu pracy (art. 35 ustawy i

stanowiący aktualnie jego odpowiednik art. 50b), z drugiej natomiast - uznał za

pracę górniczą na odkrywce w kopalniach siarki i węgla brunatnego tylko

7

zatrudnienie łączące się z wykonywaniem czynności o określonym charakterze i na

wyszczególnionych w rozporządzeniu stanowiskach pracy. Jest to w pełni

uzasadnione, jeśli się uwzględni, że charakter zatrudnienia na odkrywce - z uwagi

na warunki jego wykonywania i stopień bezpieczeństwa, wpływające na obciążenie

fizyczne i psychiczne - nie może równać się z charakterem zatrudnienia pod ziemią.

Dlatego też przepisy normujące nabywanie prawa do emerytury górniczej muszą

być wykładane ściśle, a dla oceny charakteru pracy górniczej nie mogą mieć

decydującego znaczenia ani zakładowe wykazy stanowisk, ani protokoły komisji

weryfikacyjnej kwalifikujące określone zatrudnienie jako pracę górniczą. Taka

możliwość nie została bowiem w przepisach tych przewidziana.

Z brzmienia art. 36 ust. 1 pkt 4 ustawy emerytalnej (art. 50c ust. 1 pkt 4 tej

ustawy po zmianie) wynika, że w jego rozumieniu pracą górniczą jest wyłącznie

zatrudnienie przy pracach bezpośrednio łączących się z procesami związanymi z

wydobywaniem kopalin, polegającymi na pozyskiwaniu złóż siarki i węgla

brunatnego na odkrywce, a więc zatrudnienie przy pracach ściśle górniczych, do

których zaliczono roboty górnicze przy urabianiu i ładowaniu (w tym strzałowe i

odwadniające), roboty transportowe przy przewozie nadkładu i złoża, miernicze

oraz bieżące prace konserwacyjne utrzymujące sprawność techniczną agregatów i

urządzeń wydobywczych. Potwierdza to również wykaz stanowisk stanowiący

załącznik nr 2 do rozporządzenia, wymieniający wśród stanowisk, na których

wykonywana jest praca górnicza, kierowcę – operatora samochodowego sprzętu

technicznego na odkrywce i operatorów różnorodnych maszyn też na odkrywce.

Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w uzasadnieniach wyroków: z dnia 28 kwietnia 2010 r.,

I UK 337/09, niepublikowanym i z dnia 12 maja 2010 r., I UK 30/10,

niepublikowanym (zgodnie z którymi praca polegająca na przewozie pracowników

na odkrywce w kopalni węgla brunatnego nie jest pracą górniczą), „ów „kierowca -

operator samochodowego sprzętu technicznego na odkrywce” z punktu 6,

załącznika nr 2 do rozporządzenia, tylko wtedy uzyska uznanie zatrudnienia za

pracę górniczą, gdy na odkrywce w kopalni węgla brunatnego pracował przy

urabianiu, ładowaniu oraz przewozie nadkładu i złoża, przy pomiarach w zakresie

miernictwa górniczego oraz przy bieżącej konserwacji agregatów i urządzeń

wydobywczych”. Pogląd ten w pełni przystaje również do stanowiska operatora

8

sprzętu pomocniczego i technologicznego na odkrywce, które według swoich

twierdzeń miałby zajmować skarżący. Akceptując to stanowisko, stwierdzić należy,

że żadnej z tych prac, a nawet zbliżonych rodzajowo, skarżący nie wykonywał.

Jego praca w spornym okresie polegała na przewozie ciągnikiem z magazynu do

wkopu urządzeń do wulkanizacji taśm, urządzeń elektrycznych do remontu koparek

i zwałowarek oraz transporcie i przemieszczaniu na odkrywce barakowozów,

stanowiących zaplecze socjalne pracowników pracujących przy remontach, co nie

stanowi pracy górniczej w rozumieniu art. 36 ust. 1 pkt 4 ustawy emerytalnej, nawet

gdy praca odbywała się na odkrywce w kopalni węgla brunatnego.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39814

k.p.c.).