III BP 2/11

Wyrok z dnia 16 czerwca 2011 r.

III BP 2/11

Postanowienie umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy,

dopuszczające jej wypowiedzenie przez pracodawcę, nie musi wskazywać

przyczyny wypowiedzenia. Stosowanie okresu wypowiedzenia jest niezbędne

tylko wtedy, gdy zostanie przewidziane w tej umowie (art. 1012

§ 1 k.p. i art.

3531

k.c.).

Przewodniczący SSN Kazimierz Jaśkowski (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Halina Kiryło, Maciej Pacuda.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 16 czerwca

2011 r. sprawy z powództwa Olgi S. przeciwko Annie M. i Krzysztofowi K. prowadzą-

cym działalność gospodarczą pod nazwą Policealne Studium Detektywów i Pracow-

ników Ochrony Ochroniarz S.C. w K. o odszkodowanie z tytułu obowiązywania zaka-

zu konkurencji, na skutek skargi powódki o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w Rzeszowie z dnia 30 grudnia 2008 r. […]

o d d a l i ł skargę i zasądził od powódki na rzecz strony pozwanej kwotę 900

zł (dziewięćset) tytułem zwrotu kosztów postępowania skargowego.

U z a s a d n i e n i e

Powódka Olga S. w sprawie przeciwko Annie M.i Krzysztofowi K., SC Policeal-

ne Studium Detektywów i Pracowników Ochrony „O.” w K. o odszkodowanie z tytułu

umowy o zakazie konkurencji wniosła skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem

wyroku Sądu Okręgowego w Rzeszowie z 30 grudnia 2008 r. […]. Zaskarżonym wy-

rokiem - z apelacji pozwanych - zmieniono wyrok Sądu Rejonowego, utrzymujący w

mocy wyrok zaoczny tego Sądu zasądzający solidarnie od strony pozwanej na rzecz

powódki kwotę 10.161,67 zł z odsetkami i kosztami postępowania, w ten sposób, że

uchylono wyrok zaoczny i zasądzono solidarnie od pozwanych na rzecz powódki

2

kwotę 300 zł z odsetkami, oddalono powództwo w pozostałej części i zniesiono mię-

dzy stronami koszty postępowania, zaś dalej idąca apelacja została oddalona, a

koszty postępowania za drugą instancję wzajemnie zniesiono.

Powódka była zatrudniona przez stronę pozwaną od 3 stycznia 2005 r. na

podstawie umowy o pracę na okres próbny do dnia 30 marca 2005 r. na stanowisku

pracownika do spraw kadrowo-księgowych w pełnym wymiarze czasu pracy. Zgodnie

z umową o pracę oraz załącznikiem nr 2 do tej umowy o nazwie „umowa o zakazie

konkurencji” powódka na czas trwania umowy o pracę oraz przez okres dwóch lat po

jej wygaśnięciu zobowiązała się do powstrzymania od wszelkiej działalności sprzecz-

nej z interesami pracodawcy oraz do niepodejmowania działalności konkurencyjnej

wobec pracodawcy na własny lub cudzy rachunek. Z tytułu zakazu konkurencji po

ustaniu stosunku pracy powódka miała otrzymywać odszkodowanie w wysokości

25% kwoty netto wynagrodzenia stanowiącego kwotę stałą ustaloną w umowie o

pracę przez czas obowiązywania umowy o zakazie konkurencji. Odszkodowanie

miało być płatne jednorazowo za cały okres obowiązywania zakazu po ustaniu sto-

sunku pracy - po upływie tego okresu i stwierdzeniu przez pracodawcę powstrzyma-

nia się pracownika od działań konkurencyjnych. W § 4 umowy o zakazie konkurencji

było postanowienie, zgodnie z którym pracodawca miał prawo wypowiedzieć umowę

o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy przed upływem dwóch lat od usta-

nia stosunku pracy, jeżeli utrzymanie zakazu konkurencji wobec pracownika straci

dla niego znaczenie. W takim wypadku pracodawca obowiązany był wypłacić od-

szkodowanie w wysokości proporcjonalnej do okresu obowiązywania zakazu. Z

umowy nie wynikało, kiedy zakaz konkurencji traci dla pracodawcy znaczenie, ani też

jaki jest obowiązujący okres wypowiedzenia umowy. Umowa o pracę z powódką

uległa rozwiązaniu z okresem, na jaki została zawarta, tj. 30 marca 2005 r. Pismem z

19 kwietnia 2005 r. (które powódka otrzymała 20 kwietnia 2005 r.) pozwani oświad-

czyli powódce, że rozwiązują zawartą z nią umowę o zakazie konkurencji; wskazali,

iż przyczyna ustanowienia zakazu konkurencji ustaje, gdy traci on swe znaczenie

prawne i ekonomiczne, taka zaś sytuacja zaistniała w przypadku powódki. Odpowia-

dając na powyższe pismo powódka oświadczyła, iż nigdy nie składała i nie składa

oświadczenia wyrażającego zgodę na rozwiązanie umowy o zakazie konkurencji i

pismem z 25 czerwca 2007 r. wezwała pozwanych do zapłaty odszkodowania za

okres dwóch lat. Pozwani odmówili wypłaty wskazując, iż od dnia 20 kwietnia 2005 r.

umowa nie obowiązuje.

3

Sąd Rejonowy uznał, iż ustanie zakazu konkurencji oznacza zwolnienie pra-

cownika z obowiązku powstrzymywania się od prowadzenia działalności konkuren-

cyjnej wobec pracodawcy, nie przestaje jednak obowiązywać umowa o zakazie kon-

kurencji i pracownik zachowuje roszczenie o umówione odszkodowanie. Co prawda

przepisy nie wykluczają możliwości wcześniejszego wypowiedzenia zawartej umowy,

bowiem strony mogą ustalić w umowie, że w razie zajścia określonych okoliczności

jedna z nich albo obie mają prawo wypowiedzieć umowę, jednakże oświadczenie

woli pozwanych złożone powódce w piśmie z 19 kwietnia 2005 r. nie spowodowało

skutecznego rozwiązania umowy o zakazie konkurencji. Do takiego wniosku doszedł

Sąd Rejonowy po dokonaniu analizy postanowień § 4 umowy o zakazie konkurencji,

które zostały uznane za całkowicie nieprecyzyjne i nieostre, skoro brak w nich kon-

kretyzacji okresu wypowiedzenia oraz określenia okoliczności i przesłanek wypowie-

dzenia umowy. Argumentacja powyższa legła u podstaw uznania roszczenia powódki

za uzasadnione i utrzymania w całości w mocy wyroku zaocznego z 7 maja 2008 r.

Uwzględniając w znacznym zakresie apelację strony pozwanej Sąd Okręgowy

stwierdził, że na podstawie odpowiednio stosowanego art. 3531

k.c. umowa o zaka-

zie konkurencji po ustaniu stosunku pracy może przewidywać jej wypowiedzenie

przez byłego pracodawcę. W spornej umowie przewidziana została okoliczność sta-

nowiąca przesłankę wypowiedzenia w postaci utraty znaczenia dla pracodawcy

utrzymywania zakazu konkurencji. Sąd Okręgowy nie podzielił poglądu Sądu Rejo-

nowego, że przesłanka ta jest nieprecyzyjna i nieostra. Nazbyt kazuistyczne jej okre-

ślenie mogłoby bowiem spowodować daleko idące utrudnienia w rozwiązywaniu

umowy, mimo że strony uzgodniły dopuszczalność jej wypowiedzenia. W rozpozna-

wanej sprawie strona pozwana udowodniła, że zakaz konkurencji utracił dla niej zna-

czenie, ponieważ nastąpiła zmiana przepisów regulujących zasady działania szkół

prywatnych i zmieniono program, na którym powódka wcześniej pracowała, a nadto

zaprzestano prowadzenia dokumentacji, którą uprzednio zajmowała się powódka.

Drugie zagadnienie rozważone przez Sąd Okręgowy dotyczyło okresu wypo-

wiedzenia umowy o zakazie konkurencji. Podniesiono, że ta umowa przewidywała jej

wypowiedzenie, a nie rozwiązanie ze skutkiem natychmiastowym. Oświadczenie

strony pozwanej z 19 kwietnia 2005 r., w którym użyła ona sformułowania „rozwią-

zujemy” w istocie stanowiło wypowiedzenie umowy. Brak konkretyzacji w umowie

okresu wypowiedzenia nie czyni bezskutecznym postanowienia o możliwości wypo-

wiedzenia. Umowa o zakazie konkurencji stanowiła załącznik do umowy o pracę

4

(zawartej na okres próbny), tym niemniej sam zakaz podejmowania działalności kon-

kurencyjnej był zawarty w umowie o pracę, a reszta postanowień umowy o zakazie

konkurencji była zamieszczona w załączniku nr 2. Umowa o zakazie konkurencji nie

jest umową o pracę, lecz umową prawa pracy i przez analogię należy w odniesieniu

do jej wypowiedzenia stosować przepisy o odszkodowaniu z Kodeksu pracy. Zda-

niem Sądu Okręgowego wynika stąd, że „strony obowiązywał miesięczny okres wy-

powiedzenia, analogiczny do długości trwania umowy o zakazie konkurencji”. Dlate-

go umowa o zakazie konkurencji uległa rozwiązaniu po upływie miesięcznego okresu

wypowiedzenia, za który powódce należy się odszkodowanie w wysokości 300 zł.

W skardze o stwierdzenie niezgodności z prawem tego wyroku powódka

wskazała na spełnienie przesłanek dopuszczalności skargi określonych w art. 4241

§

1 k.p.c. Wyrok został zaskarżony w części uchylającej wyrok zaoczny z 7 maja 2008

r. oraz oddalającej powództwo w pozostałej części. Skarżąca zarzuciła naruszenie

art. 1012

§ 1 i 2 w związku z art. 1011

§ 1 w związku z art. 32 k.p. oraz art. 300 k.p. w

związku z art. 3531

k.c. Zdaniem skarżącej oświadczenie strony pozwanej o rozwią-

zaniu umowy o zakazie konkurencji nie wywołało tego skutku, ponieważ w umowie

nie została precyzyjnie określona przyczyna uzasadniająca wypowiedzenie oraz nie

oznaczono okresu wypowiedzenia. Sąd Okręgowy bezpodstawnie uznał, że wobec

nieoznaczenia okresu wypowiedzenia należy stosować odpowiednio przepisy Ko-

deksu pracy, co stanowi - zdaniem skarżącej - nadmierną ingerencję w sferę sto-

sunku zobowiązaniowego i naruszenie zasady swobody umów.

Pozwani wnieśli o oddalenie skargi i zasądzenie kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga jest nieuzasadniona. Sąd Najwyższy w pełni zgadza się ze stanowi-

skiem Sądu Okręgowego co do określenia w umowie o zakazie konkurencji przy-

czyny uzasadniającej jej wypowiedzenie przez byłego pracodawcę. Wprowadzenie w

umowie o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy dopuszczalności wypowie-

dzenia, „jeżeli utrzymywanie zakazu konkurencji wobec pracownika utraci dla praco-

dawcy znaczenie” jest przesłanką wystarczająco konkretną i nie naruszającą istoty

zobowiązania stron tej umowy. Umowa o zakazie konkurencji ma na celu ochronę

pracodawcy przed stwarzającą dla niego zagrożenie konkurencją byłego pracownika,

który w zamian otrzymuje odszkodowanie za powstrzymywanie się od działań konku-

5

rencyjnych. Umowa o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy zawierana jest

na czas określony (art. 1012

§ 1 k.p.), jednakże w świetle orzecznictwa Sądu Naj-

wyższego, może ona ustać przed upływem terminu w następstwie jednostronnych

czynności prawnych pracodawcy: odstąpienia od umowy i wypowiedzenia umowy;

może ona ustać także w razie spełnienia się warunku rozwiązującego umowę. Moż-

liwości te muszą być przewidziane w umowie o zakazie konkurencji, czyli że pracow-

nik godzi się na to. W Kodeksie pracy nie ma przepisów dotyczących wypowiedzenia

umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy. Dopuszczalność wypowie-

dzenia i wymóg jego zasadności wynika z interpretacji zasady wolności umów (art.

3531

k.c.) dokonanej przez Sąd Najwyższy (tak wyrok z 26 lutego 2003 r., I PK

139/02, OSNP 2004 nr 14, poz. 241). Dopuszczalność zamieszczenia w umowie o

zakazie konkurencji postanowienia przewidującego jej wypowiedzenie przez praco-

dawcę jest niekwestionowana w orzecznictwie Sądu Najwyższego (tak też wyroki z

12 lutego 2004 r., I PK 398/03, OSNP 2005 nr 1, poz. 5 oraz z 7 czerwca 2011 r., II

PK 322/10, niepublikowany). W uzasadnieniu tego ostatniego wyroku przyjęto po-

nadto, że postanowienie umowy o zakazie konkurencji dopuszczające jej wypowie-

dzenie przez pracodawcę nie musi wskazywać przyczyny tego wypowiedzenia. Po-

gląd ten należy podzielić, gdyż co do zasady jest on zgodny z wolnością umów.

Zgodnie bowiem z art. 3531

k.c. strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek

prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właści-

wościom (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego. Jego

przyjęcie przemawia za bezpodstawnością pierwszego zarzutu skargi, gdyż w razie

uznania przez strony potrzeby wskazania w umowie przyczyny jej wypowiedzenia,

mają one znaczną swobodę co do jej określenia. Skoro strony zdecydują się na

wskazanie przyczyny wypowiedzenia, to powinna ona być powiązana z charakterem

umowy i weryfikowalna w postępowaniu sądowym. Oba te warunki spełnia przyczyna

podana w spornej umowie. Nieprawidłowość stanowiska strony skarżącej widać wy-

raźnie przy porównaniu omawianej klauzuli z umowy o zakazie konkurencji z wyni-

kającym z art. 45 § 1 k.p. wymogiem zasadności wypowiedzenia umowy o pracę za-

wartej na czas nieokreślony. Nie ma w tym przepisie wymienionych żadnych szcze-

gółowych przyczyn, których zaistnienie umożliwiałoby pracodawcy wypowiedzenie

umowy pracownikowi. Cała ochrona pracownika przed wypowiedzeniem oparta jest

w tym przepisie na ogólnym wymogu, aby było ono „uzasadnione”.

6

W odniesieniu do zarzutu nieoznaczenia w umowie o zakazie konkurencji

okresu jej wypowiedzenia także należy stwierdzić jego bezzasadność. Opiera się on

na założeniu, że wypowiedzenie składa się z 2 elementów: wyrażenia woli rozwiąza-

nia umowy oraz okresu, po upływie którego nastąpi ten skutek. Rzeczywiście, z re-

guły tę konstrukcję przyjęto w Kodeksie pracy (art. 33 - art. 36), aczkolwiek są też od

tego wyjątki, które Kodeks określa jako rozwiązanie za uprzedzeniem: siedmiodnio-

wym (art. 231

§ 5) lub 3-dniowym (art. 48 § 2). Natomiast jeżeli do ustania stosunku

pracy nie jest wymagany żaden okres po złożeniu oświadczenia przez stronę, to Ko-

deks określa ten sposób rozwiązania stosunku pracy jako rozwiązanie bez wypowie-

dzenia (art. 52, art. 53 i art. 55). Wszystkie te przepisy dotyczą tylko umowy o pracę,

a nie umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy. Także rodzaje umów

o pracę podlegających wypowiedzeniu czyli dopuszczalność wypowiedzenia, regu-

luje ten Kodeks. W odniesieniu do umowy o pracę na czas wykonania określonej

pracy (art. 25 § 1 k.p.) Kodeks nie przewiduje możliwości jej wypowiedzenia, a przy

umowie na czas określony jest to uzależnione od woli stron (art. 33 k.p.). W tych

wszystkich przypadkach Kodeks pracy określa także wymiar okresu wypowiedzenia,

lecz nie może to być stosowane w niniejszej sprawie. Przepisy te odnoszą się bo-

wiem do umowy o pracę, a brak jest wystarczającego podobieństwa treści zobowią-

zania stron w umowie o zakazie konkurencji do treści stosunku pracy, aby można je

stosować w drodze analogii. Dotyczy to także umowy o pracę na czas określony,

gdzie jedynym podobieństwem jest oznaczenie w umowie czasu jej trwania i tożsa-

mość stron. W związku z tym nasuwa się pogląd, że skoro sama dopuszczalność

wypowiedzenia umowy o zakazie konkurencji zależy od jej stron, to również od nich

zależy, czy wprowadzą wymóg zachowania okresu wypowiedzenia i w jakim wymia-

rze. Jako że nie stosuje się tu przepisów Kodeksu pracy o wypowiedzeniu, to także

pojęcie wypowiedzenia nie musi być takie jak w tym Kodeksie, czyli że nie musi

obejmować okresu wypowiedzenia; wystarczy samo oświadczenie woli o wypowie-

dzeniu umowy o zakazie konkurencji. Tak też pojęcie wypowiedzenia rozumiane jest

w Kodeksie cywilnym w przypadku umowy zlecenia, przy czym przepisy jej dotyczą-

ce stosuje się odpowiednio do umów o świadczenie usług, które nie są uregulowane

(art. 750 k.c.). Dający zlecenie może je wypowiedzieć w każdym czasie (art. 746 § 1

k.c.), a więc bez wymogu zachowania okresu wypowiedzenia. Z powyższych rozwa-

żań wynika, że strony umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy (art.

7

1012

k.p.) są obowiązane do stosowania okresu wypowiedzenia tylko wtedy, gdy

ustanowią go w tej umowie.

Z tych względów na podstawie art. 42411

§ 1 k.p.c. orzeczono jak w sentencji.

========================================