III CSK 311/10

Sygn. akt III CSK 311/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 30 czerwca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Marta Romańska

w sprawie ze skargi Zbigniewa K.

o wznowienie postępowania,

w sprawie z powództwa Ewy i Ryszarda D.

przeciwko Zbigniewowi K.

o zapłatę,

zakończonego wyrokiem Sądu Apelacyjnego

z dnia 9 sierpnia 2009 r., po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie

Cywilnej

w dniu 30 czerwca 2011 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego Zbigniewa K.

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 5 maja 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu pozostawiając temu Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 21 stycznia 2010 r. w wyniku ponownego

rozpoznania skargi pozwanego Zbigniewa K. o wznowienie postępowań, w których

zostały wydane prawomocne nakazy zapłaty dnia 11 września 2004 r. w sprawie

sygn. akt I Nc 124/03, dnia 23 września 2003 r. w sprawie sygn. akt I Nc 125/03

oraz dnia 24 listopada 2003 r. w sprawie sygn. akt I Nc 159/03, przeciwko

pozwanemu oraz Przedsiębiorstwu Produkcyjno-Handlowo-Usługowemu N. Sp. z

o.o. (dalej: „N. Sp. z o.o.”), uchylił wymienione nakazy w stosunku do pozwanego i

zasądził od niego na rzecz powodów Ewy i Ryszarda D. solidarnie kwotę 250.000

złotych z odsetkami ustawowymi, ograniczając odpowiedzialność pozwanego do

kwoty 350.000 złotych i ustalając, że pozwany odpowiada solidarnie ze spółką

Nova sp. z o.o. stosownie do wymienionych nakazów zapłaty.

Wyrokiem z dnia 5 maja 2010 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację pozwanego

od wyroku sądu pierwszej instancji.

Za podstawę rozstrzygnięcia Sąd Apelacyjny przyjął ustalenia, poczynione

przez Sąd Okręgowy, który ponownie rozpoznawał skargi o wznowienie

postępowań wobec uchylenia wydanego po raz pierwszy przez ten sąd wyroku z

dnia 9 kwietnia 2009 r., którym skargi pozwanego o wznowienie postępowań

zostały oddalone.

Według tych ustaleń, dnia 1 sierpnia 2002 r. powodowie zawarli z N. Sp. z

o.o. umowę o odpłatne dostarczanie węgla, która spisana została na pięciu

stronach. Na ostatniej stronie, oprócz powodów, podpisy złożyli Damian W. jako

prezes zarządu N. Sp. z o.o. oraz Zbigniew K. jako prokurent N. Sp. z o.o. Na

każdej stronie w lewym dolnym rogu znajdowały się parafy powodów, zaś w

prawym dolnym rogu – parafa Damiana W. Ostatnia strona umowy została

wydrukowana na innym papierze i z użyciem innego urządzenia drukującego niż

pozostałe strony. Środki kryjące, za pomocą których nakreślono parafy na każdej

ze stron umowy, nie wykazują różnic. W § 4 umowy przewidziano m.in.

zabezpieczenie należności sprzedawcy w postaci złożonego przez kupujących

weksla własnego in blanco wraz z deklaracją wekslową. W wykonaniu tego

postanowienia wystawione zostały weksle in blanco podpisane przez Damiana W.,

3

zaciągającego zobowiązanie w imieniu N. Sp. z o.o., oraz przez Zbigniewa K., przy

którego podpisie brakuje słowa „poręczam” lub innego równoznacznego zwrotu. W

dniu 1 sierpnia 2002 r. została również sporządzona deklaracja wekslowa, która

została dołączona do powyższej umowy. Według treści tej deklaracji Damian W.,

działając w imieniu N. Sp. z o.o., złożył do dyspozycji powodów weksle in blanco do

kwoty 350.000 zł, zaś Zbigniew K. poręczył za te weksle. Podpis Zbigniewa K.

złożony na tej deklaracji jest autentyczny. W związku z niewykonywaniem

zobowiązań przez N. Sp. z o.o. powodowie uzupełnili trzy weksle na kwoty

odpowiednio 100.000 zł, 100.000 zł oraz 50.000 zł. Na podstawie tych weksli Sąd

Okręgowy wydał wyżej wymienione nakazy zapłaty, w których zobowiązał N. Sp. z

o.o. oraz Zbigniewa K. solidarnie do zapłaty na rzecz powodów wskazanych kwot

wraz z bliżej określonymi odsetkami ustawowymi oraz do zapłaty kosztów

postępowania. Wyrokiem z dnia 21 września 2006 r., sygn. akt I C 451/05, Sąd

Okręgowy oddalił powództwo Zbigniewa K. przeciwko powodom o pozbawienie

wykonalności powyższych nakazów zapłaty. Apelacja Zbigniewa K. od tego wyroku

została oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 4 kwietnia 2007 r., sygn. I

ACa 1936/06.

Opierając się na powyższych ustaleniach, Sąd Apelacyjny podzielił wniosek

Sądu Okręgowego, że skoro pozwany Zbigniew K. nie złożył podpisu na

wspomnianych wekslach jako poręczyciel stosownie do wymogów art. 31 ustawy z

dnia 26 kwietnia 1936 r. – Prawo wekslowe (Dz. U. Nr 37, poz. 228 ze zm.; dalej –

„pr. weksl.”), to nie ponosi odpowiedzialności z tytułu poręczenia wekslowego.

Jednakże w ocenie Sądów obu instancji, wskazana wyżej deklaracja wekslowa

zawiera wszystkie niezbędne cechy, które pozwalają na przyjęcie, iż pozwany

udzielił ważnego poręczenia cywilnego za dług przyszły, przewidzianego w art. 878

§ 1 k.c. Z deklaracji tej wynika bowiem, że pozwany złożył pisemne oświadczenie o

poręczeniu za zobowiązania N. Sp. z o.o., wynikające z umowy z dnia 1 sierpnia

2002 r., maksymalnie do kwoty 350.000 zł. Oświadczenia tego nie deprecjonuje zaś

to, że pod treścią tej deklaracji widnieje podpis pozwanego jako prokurenta N. Sp.

z o.o., bowiem ani art. 876 § 2 k.c., ani art. 78 § 1 k.c. nie przewiduje wymogu

oddzielnego – w istocie dwukrotnego - złożenia podpisu pod dokumentem przez

osobę działającą równocześnie w imieniu swoim i w imieniu danej osoby prawnej.

4

Sądy obu instancji uznały, że brak jest podstaw do przyjęcia bezskuteczności

wskazanego poręczenia na podstawie art. 36 § 2 zd. drugie w zw. z art. 37 § 1 i § 2

k.r.o. w brzmieniu obowiązującym przed dniem 20 stycznia 2005 r. Ciężar dowodu

odnośnie okoliczności, które mogłyby świadczyć o tym, że udzielone przez

pozwanego poręczenie przekraczało zakres zwykłego zarządu majątkiem

wspólnym jego i małżonka spoczywał bowiem na pozwanym. Istnienia takich

okoliczności pozwany jednak nie wykazał. Ponadto Sądy obu instancji uznały,

że skoro o zakresie zobowiązania poręczyciela rozstrzyga każdoczesny zakres

zobowiązania dłużnika oraz że zakres i wymagalność długu N. Sp. z o.o., za który

poręczył pozwany, wynika z treści weksli uzupełnionych przez powodów, to

zasadnym było zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów solidarnie kwoty

250.000 zł. Podkreślenia wymaga bowiem to, że ani w rozpoznawanej sprawie, ani

w sprawach o sygn. akt I Nc 124/03, I Nc 125/03, I Nc 159/03 i I C 451/05 pozwany

nie wykazał, aby kwoty, na które powodowie uzupełnili weksle, nie odpowiadały

rzeczywistym zobowiązaniom N. Sp. z o.o. wynikającym z umowy z dnia 1 sierpnia

2002 r. Zdaniem Sądów obu instancji, w okolicznościach rozpoznawanej sprawy

brak było podstaw do przyjęcia daty wymagalności zobowiązania innej niż

ujawniona na wekslach. Biorąc natomiast pod uwagę to, że poręczenie pozwanego

dotyczyło długu przyszłego do wysokości 350.000 zł, należało stosownie do tego

ograniczyć jego odpowiedzialność. Z kolei na podstawie art. 881 k.c. należało

przyjąć, iż pozwany odpowiada solidarnie z N.Sp. z o.o. stosownie do wyżej

wymienionych nakazów zapłaty.

Odnosząc się do zarzutów zawartych w apelacji pozwanego, Sąd Apelacyjny

uznał, że Sąd Okręgowy nie naruszył art. 321 § 1 k.p.c., bowiem w sprawach o

sygn. akt I Nc 123/03, I Nc 124/03 oraz I Nc 159/03 powodowie wnosili o wydanie

bliżej określonych nakazów zapłaty, a w razie skierowania sprawy do postępowania

procesowego – o zasądzenie wyrokiem odpowiednich kwot, zaś do pozwów

dołączyli zarówno weksle, jak i deklaracje wekslowe. Stąd, w ocenie Sądu

Apelacyjnego, wynika, że podstawą faktyczną żądań pozwów objęte zostały

deklaracje wekslowe podpisane przez pozwanego jako poręczyciela. Nadto Sąd

podkreślił, że w treści odrzuconych zarzutów od nakazów zapłaty, wniesionych

przez pozwanego w sprawach o sygn. akt I Nc 123/03 oraz I Nc 124/03, nie został

5

podniesiony zarzut niedostarczenia N. Sp. z o.o. przez powodów węgla

odpowiadającego wartością kwotom, na które uzupełnione zostały weksle. Sąd

wskazał również, że przeniesienie sporu z płaszczyzny stosunku wekslowego na

płaszczyznę stosunku cywilnoprawnego nie stanowi zmiany powództwa, zaś

przyjęcie innej podstawy prawnej rozstrzygnięcia niż wskazana przez strony nie

stanowi wyjścia poza granice żądania.

W dalszej kolejności Sąd Apelacyjny przyjął, że Sąd Okręgowy nie dopuścił

się naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., bowiem uwzględnił wszystkie przeprowadzone w

sprawie dowody, natomiast pozwany w apelacji dokonywał wybiórczej ich oceny,

podnosząc zarzuty uzupełnienia weksla niezgodnie z deklaracją wekslową oraz

nieistnienia zobowiązania wynikającego ze wspomnianej umowy z dnia 1 sierpnia

2002 r. w związku z jej sfałszowaniem. Przy tym Sąd Apelacyjny podkreślił, że ani

w niniejszym postępowaniu, ani w postępowaniu o sygn. akt I C 451/05, ani nawet

w postępowaniu, którego dotyczy skarga o wznowienie, pozwany nie podnosił

zarzutów dotyczących wysokości roszczeń przysługujących powodom. Z tego

względu za trafną uznał ocenę Sądu Okręgowego, że wysokość tych roszczeń

wynikająca z weksli nie była kwestionowana przez pozwanego i określa dług, za

który pozwany poręczył.

Ponadto Sąd Apelacyjny uznał, że skoro pozwany nie kwestionował

wysokości długu, to powodowie nie musieli jej wykazywać, a Sąd Okręgowy nie

naruszył art. 6 k.c., bowiem nie przerzucił na pozwanego ciężaru dowodu w tym

zakresie. Za chybiony uznany został również podniesiony przez pozwanego zarzut

naruszenia art. 10 pr. weksl., w którego uzasadnieniu odwołano się jedynie do

uznanych wcześniej za niezasadne zarzutów a poza tym nadto podstawą

rozstrzygnięcia nie był wekslowy, lecz cywilnoprawny stosunek poręczenia.

W ocenie Sąd Apelacyjnego, nie zasługiwały na uwzględnienie wnioski

dowodowe pozwanego zgłoszone w postępowaniu apelacyjnym, jako spóźnione i

dotyczące kwestii objętych wcześniejszym postępowanie dowodowym. Nie można

bowiem przyjąć, że dopiero uzasadnienie wyroku Sądu Okręgowego spowodowało

konieczność ich powołania, skoro ponowne postępowanie toczyło się zgodnie ze

wskazaniami sądu drugiej instancji, z którymi należało się liczyć.

6

Od wyroku Sądu Apelacyjnego skargę kasacyjną wniósł pozwany,

zaskarżając go w całości. W ramach podstawy przewidzianej w art. 3983

§ 1 pkt 2

k.p.c. zarzucił mające wpływ na wynik postępowania:

- naruszenie art. 3 i 232 k.p.c. w zw. z art. 6 k.c. polegające na przyjęciu,

że powodowie nie byli obowiązani do wskazywania faktów i dowodów celem

wykazania przesłanek odpowiedzialności pozwanego jako rzekomego

poręczyciela cywilnego;

- naruszenie art. 378 § 1 k.p.c. oraz art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.

polegające na nierozpatrzeniu zarzutów pozwanego odnoszących się do

nieistnienia zobowiązania, za które pozwany rzekomo poręczył,

niewykazania jego wymagalności i wysokości oraz jego przedawnienia, jak

również nieważności rzekomego poręczenia jako czynności przekraczającej

zakres zwykłego zarządu majątkiem wspólnym dokonanej bez zgody

małżonka pozwanego;

- naruszenie art. 321 § 1 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. polegające na

wyrokowaniu co do przedmiotu nieobjętego żądaniem powodów, którzy

dochodzili zasądzenia na podstawie weksla i nie wskazali jakichkolwiek

okoliczności faktycznych i dowodów uzasadniających odpowiedzialność

pozwanego na podstawie rzekomego poręczenia cywilnego;

- naruszenia art. 386 § 6 k.p.c. polegające na wyrokowaniu bez uwzględnienia

uprzedniej oceny prawnej odnośnie do przerobienia umowy z dnia 1 sierpnia

2002 r.;

- naruszenia art. 381 k.p.c. polegające na nieuwzględnieniu zgłoszonego

przez pozwanego w postępowaniu apelacyjnym wniosku o dopuszczenie

dowodu z uzupełniającej opinii biegłego na okoliczność przerobienia

wspomnianej umowy oraz deklaracji wekslowej;

- naruszeniu art. 372 i art. 98 § 1 k.p.c. polegające na przyjęciu, że wniesienie

przez powodów odpowiedzi na apelację po upływie przepisanego terminu

uzasadniało zasądzenie na ich rzecz kosztów postępowania apelacyjnego.

W ramach podstawy przewidzianej w art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c. pozwany

zarzucił:

7

- naruszenie art. 6 k.c. polegające na przyjęciu, że na pozwanym spoczywa

ciężar dowodu w zakresie do faktów prawotwórczych, z których miałaby

wynikać jego rzekoma odpowiedzialność cywilnoprawna;

- naruszenie art. 37 § 1 w zw. z art. 36 § 2 k.r.o. w brzmieniu przed dniem

20 stycznia 2005 r. polegające na nieuwzględnieniu zarzutu nieważności

rzekomego poręczenia cywilnego wobec braku wymaganej zgody małżonka

pozwanego;

- naruszenie art. 554 w zw. z art. 883 § 1 k.c. polegające na nieuwzględnieniu

zarzutu przedawnienia wierzytelności powodów względem NOVA Sp. z o.o.,

zabezpieczonej rzekomym poręczeniem cywilnym pozwanego.

W konkluzji pozwany wnosił o uchylenie w całości wyroku Sądu

Apelacyjnego i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania,

ewentualnie także o uchylenie stosownej części wyroku Sądu Okręgowego i

przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania, oraz o zasądzenie

kosztów postępowania kasacyjnego.

Odpowiedź na skargę kasacyjną wniesiona przez powodów została

zwrócona na podstawie art. 132 § 1 k.p.c.

Prokurator Generalny wyraził pogląd, że skarga kasacyjna powinna zostać

uwzględniona.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

I. 1. Zważywszy na związanie Sądu Najwyższego granicami postaw skargi

kasacyjnej, za wyjątkiem nieważności postępowania branej pod rozwagę z urzędu

w granicach zaskarżenia (art. 39813

§ 1 k.p.c.) a także w związku z przebiegiem

dotychczasowego postępowania wywołanego skargą o wznowienie, niezbędne jest

odniesienie się do charakteru prawnego skargi o wznowienie postępowania różnie

ocenianego zarówno w doktrynie, jak i judykaturze Sądu Najwyższego.

Obok wypowiedzi, że wznowienie postępowania nie oznacza powrotu do sytuacji

procesowej istniejącej przed wydaniem orzeczenia zaskarżonego skargą

o wznowienie, a skarga taka – podobnie jak pozew w procesie lub wniosek

w postępowaniu nieprocesowym – rozpoczyna nowe postępowanie sądowe, które

nie stanowi kontynuacji postępowania uprzednio zakończonego prawomocnym

orzeczeniem (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 23 kwietnia 1992 r.,

8

II CRN 1/92, niepubl.; z dnia 7 kwietnia 1994 r., III CZP 41/94, Przegląd Sądowy

1998, nr 2, s. 100 i nast.; z dnia 26 listopada 2009 r., III CZ 50/09, OSNC 2010,

nr 7-8, poz. 112) już w okresie obowiązywania Kodeksu postępowania cywilnego

z 1930 r. (por. orzeczenia Sądu Najwyższego: z dnia 8 listopada 1935 r., C.II.

1284/35, Zb. Urz. 1936 r., poz. 208; z dnia 12 kwietnia 1937 r., C.III. 3278/36, Zb.

Urz. 1938 r., poz. 252; z dnia 19 stycznia 1937 r., C.II. 1803/37, Przegląd Sądowy

1938, nr 3, poz. 450), jak i obecnie (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia

2 grudnia 1965 r., II CZ 100/65, OSNCP 1966, nr 5, poz. 87; postanowienie z dnia

8 maja 1981 r., I PZ 17/81, nie publ.; z dnia 26 stycznia 2000 r., III CZ 173/99,

OSNC 2000, nr 7-8, poz. 144; z dnia 5 grudnia 2001 r., I CZ 163/01, OSNC 2002,

nr 9, poz. 115; z dnia 13 sierpnia 2002 r., I PZ 62/02, OSNP 2004, nr 11, poz. 195)

przyjmuje się, że na skutek wznowienia postępowania sprawa wraca do stanu

sprzed uprawomocnienia się orzeczenia zaskarżonego skargą. Na poparcie tego

stanowiska wskazuje się, że skarga o wznowienie postępowania stanowi rodzaj

środka zaskarżenia, co wynika z treści art. 405, 409, 412 § 2 i art. 414 k.p.c.

operujących pojęciem „zaskarżonego wyroku”. Ponadto rozpoznawanie skargi

następuje w granicach jej podstaw ( art. 412 § 1 k.p.c.) a sposoby rozstrzygnięcia,

określone w art. 412 § 2 k.p.c. są charakterystyczne dla rozpoznania środka

zaskarżenia. Na tej podstawie przyjmuje się, że postępowanie wywołane

wniesieniem skargi o wznowienie stanowi dalszy ciąg postępowania wywołanego

wytoczeniem powództwa. Ewentualne jego wznowienie prowadzi do ponownego

rozpoznania sprawy, począwszy od momentu zaistnienia wady stanowiącej

podstawę wznowienia. Jeżeli skarga o wznowienie zaskarża wyrok sądu drugiej

instancji, wznowienie postępowania oznacza powrót do tej fazy postępowania.

2. Biorąc pod uwagę te stanowiska uprawnione jest zakwalifikowanie skargi

o wznowienie postępowania jako swoistego rodzaju środka prawnego

zawierającego zarówno elementy środka zaskarżenia, jak i powództwa

(por. uzasadnienie uchwały składy siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

5 czerwca 2008 r., III CZP 142/07, OSNC 2008, nr 11, poz. 122).

Według szczególnej (por. art. 406 in fine k.p.c.) regulacji zawartej w art. 410 § 1

k.p.c. niedopuszczalna skarga o wznowienie postępowania podlega odrzuceniu,

podobnie jak wniesiona po upływie przepisanego terminu lub nieoparta

9

na ustawowej podstawie. Jednakże nie oznacza to, że skarga o wznowienie

postępowania, która okazuje się niedopuszczalna i winna być odrzucona,

może zostać potraktowana tak jak pozew, wniesiony o to samo roszczenie między

tymi samymi stronami w sprawie prawomocnie już osądzonej, skutkujący

nieważnością postępowania (art. 379 pkt 3 k.p.c.) i ulegający odrzuceniu w oparciu

o art. 39819

k.p.c., stosowany odpowiednio w postępowaniu ze skargi o wznowienie

postępowania (art. 406 in principio k.p.c.). Odrzuceniu z tych względów podlegać

może bowiem jedynie pozew wszczynający postępowanie, dotknięte wadą

uzasadniającą skargę o jego wznowienie.

3. Poczynione dotychczas rozważania zmierzają do wykazania,

że uzasadnione jest zaniechanie dokonania przez sąd kasacyjny z urzędu oceny

dopuszczalności wniesienia skargi o wznowienie postępowania w sprawach,

w których wydane zostały postanowienia o odrzuceniu zarzutów od nakazu zapłaty

(zob. akta spraw I Nc 123/03 oraz I Nc 124/03 a także 399 § 1 i 2 k.p.c. jak również

postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 6 maja 2003 r., I CO 7/03, OSNC 2004,

nr 1 poz. 14; z dnia 16 września 2003 r., IV CO 16/03, nie publ.; z dnia 24 lutego

2004 r., III CO 21/03, nie publ.; z dnia 21 listopada 2003 r., V CO 29/03, nie publ.;

z dnia 21 sierpnia 2003 r., III CO 9/03, OSNC 2004, nr 4, poz. 68;

z dnia 8 października 2003 r., III CO 15/03, nie publ.; z dnia 28 listopada 2003 r.,

IV CO 14/03, nie publ.; z dnia 14 listopada 2008 r., I CZ 89/08, nie publ.).

Ponadto wskazać należy na określenie w komparycji zaskarżonego wyroku – jako

przedmiotu rozpoznania – skargi o wznowienie postępowania w sprawie

z powództwa Ewy i Ryszarda D. przeciwko Zbigniewowi K., zakończonego

wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 9 sierpnia 2009 r. sygn. akt I ACa 632/09. Z

ustaleń Sądu drugiej instancji wynika zaś, że wyrok ten jest uchylającym wyrok

Sądu pierwszej instancji i przekazującym sprawę do ponownego rozpoznania.

II. 1. Podstawy wznowienia postępowanie określone są ściśle w art. 401 –

404 k.p.c. Według art. 412 § 1 k.p.c. w wyniku skargi o wznowienie postępowania

sąd rozpoznaje sprawę na nowo w granicach, jakie zakreśla podstawa

wznowienia. Oznacza to, że nie rozpoznaje sprawy po raz kolejny w pełnym

zakresie, tak jak czyni to sąd pierwszej czy drugiej instancji, którego dotyczy wada

powołana jako podstawa wznowienia. Ponadto sąd związany jest podstawą

10

wznowienia podaną w skardze. Zatem skarżący, opierający skargę na konkretnej

podstawie wznowienia, ukierunkowuje czynności sądu na ustalenie, czy podana

w skardze postawa wznowienia zaistniała oraz – w przypadkach przewidzianych

w art. 403 i 404 k.p.c. – czy miała istotny wpływ na treść wyroku zaskarżonego

skargą (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2009 r., III UK 5/09, OSNP

2011, nr 1-2, poz. 17; z dnia 16 maja 2007 r., III CSK 56/07, nie publ.).

2. Z ustaleń przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku wynika,

że podstawą skargi o wznowienie wniesionej przez pozwanego było oparcie wyżej

wymienionych nakazów zapłaty na deklaracji wekslowej, której treść miała zostać

przerobiona i na której podpis pozwanego miał zostać podrobiony oraz

na przerobionej umowie sprzedaży. W związku z tym pozwany powołał się

również na wykrycie okoliczności faktycznych i środków dowodowych, które mogły

mieć wpływ na wynik zakończonych spraw, a z których poprzednio nie mógł

skorzystać. W ten sposób na podstawie art. 403 § 1 pkt 1 i § 2 k.p.c. wytyczone

zostały granice rozpoznania sprawy na nowo. Skoro wspomniane nakazy zapłaty

oparte zostały na wekslach, zarówno przerobienie lub podrobienie deklaracji

wekslowej, jak też przerobienie umowy mogłoby mieć znaczenie jedynie

w kontekście ewentualnych zarzutów uzupełnienia weksli niezgodnie

z porozumieniem wekslowym. Sąd drugiej instancji, rozpoznając po raz pierwszy

apelację wnoszącego skargę, przyjął brak odpowiedzialności z tytułu poręczenia

wekslowego uchylił powyższe nakazy zapłaty w stosunku do pozwanego, bowiem,

przyjął w ślad za sądem pierwszej instancji, że pozwany nie jest zobowiązany jako

poręczyciel wekslowy z uwagi na brak przy jego podpisie złożonym na wekslu

wyrażenia „poręczam” lub innego równoważnego, stosownie do art. 31 pr. weksl.

3. Skoro jednak w wyniku ponownego rozpoznania skargi pozwanego

o wznowienie postępowania uchylone zostały nakazy zapłaty w stosunku do

niego i na podstawie art. 878 § 1 k.c. zasądzono od niego kwoty odpowiadające

wysokością sumom wekslowym, jednakże z korzystnym ograniczeniem

odpowiedzialności do sumy poręczenia wynoszącej 350.000 złotych,

a rozstrzygnięcie takie nie zostało zaskarżone przez powodów, to zgodnie z art.

384 k.p.c. ograniczenie to powinno zostać utrzymane, bez względu na końcowy

wynik postępowania. Rozstrzygnięcie takie, wbrew twierdzeniom zawartym

11

w skardze kasacyjnej, nie stanowi naruszenia art. 321 § 1 k.p.c. w związku

z art. 391 § 1 k.p.c. Zważyć bowiem trzeba, że dochodząc należności na

podstawie weksli, powodowie dołączyli do pozwów, oprócz weksli, również

deklarację wekslową, obejmującą oświadczenie pozwanego dotyczące

poręczenia wykonania zobowiązań wynikających z umowy z dnia 1 sierpnia 2002

r. Jednocześnie na wypadek niemożności wydania nakazów zapłaty, wnieśli

o zasądzenie kwot odpowiadających wysokością sumom wekslowym. To zaś –

według trafnej oceny Sądu drugiej instancji – pozwala uznać, że podstawę

faktyczną żądań objętych pozwami stanowiło także oświadczenie pozwanego

o poręczeniu zawarte w deklaracji wekslowej. Przyjęcie, że podstawa faktyczna

żądań pozwów odnosi się jedynie do zobowiązań z weksli uzupełnionych przez

powodów, byłoby uprawnione jedynie wówczas, gdyby do pozwu nie została

dołączona deklaracja wekslowa (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia

26 stycznia 2001 r., II CKN 25/00, OSNC 2001, nr 7-8, poz. 117 i z dnia

5.08.2005 r. II CK 14/05 nie publ.). W judykaturze Sądu Najwyższego jednolicie

uznaje się zaś możliwość przyjęcia w procesie wekslowym odpowiedzialności

pozwanego na podstawie stosunku cywilnoprawnego zabezpieczanego

wystawionym wekslem, na wypadek nieskuteczności zobowiązania wekslowego

(por. uchwała z dnia 24 kwietnia 1972 r., III PZP 17/70, OSNCP 1973, nr 5, poz.

72, oraz wyroki: z dnia 14 marca 1997 r., I CKN 48/97, OSNC 1997, nr 9, poz.

124; z dnia 14 listopada 2006 r., II CSK 205/06, OSNC 2007, nr 9, poz. 139; oraz

z dnia 7 maja 2009 r., IV CSK 549/08, nie publ.). Zgłoszenie w pozwie o wydanie

nakazu zapłaty na podstawie weksla żądania obejmującego także wierzytelność

zabezpieczoną wekslem wywołuje określone skutki w zakresie przerwania biegu

terminu przedawnienia roszczenia ze stosunku cywilnoprawnego, którego

wykonanie miał gwarantować weksel (zob. wymieniony wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 26 stycznia 2001 r.).

III. 1. Zanegowanie odpowiedzialności wekslowej pozwanego i przyjęcie

jego odpowiedzialności w oparciu o stosunek cywilnoprawny, łączący go

z powodami i zakwalifikowany jako poręczenie przewidziane w art. 878 § 1 k.p.c.,

chociaż nie stanowiło wyjścia poza granice żądań w myśl art. 321 § 1 k.p.c.,

12

to jednak wyznaczało nowe obowiązki dowodowe i zmieniało rozkład ciężaru

dowodu.

2. Zgodnie z art. 32 pr. weksl., zobowiązanie poręczyciela jest ważne,

chociażby nawet zobowiązanie, za które poręcza, było nieważne z jakiejkolwiek

przyczyny z wyjątkiem wady formalnej. W doktrynie i judykaturze Sądu

Najwyższego jednolicie przyjmuje się, że norma ta wyraża zasadę jedynie

formalnej akcesoryjności zobowiązania poręczyciela wekslowego (awalisty)

względem zobowiązania wekslowego podmiotu, za którego wekslowo poręczono

(awalanta). Odpowiedzialność awalisty co do zasady nie jest bowiem uzależniona

od tego, czy istnieje ważne zobowiązanie wekslowe awalanta. Jedynie wówczas,

gdy zobowiązanie awalanta dotknięte jest nieważnością wskutek wady formalnej,

awalista nie ponosi odpowiedzialności (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 31

maja 1994 r., III CZP 75/94, OSNCP 1994, nr 12, poz. 238 oraz wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 12 grudnia 2008 r., II CSK 360/08 nie publ.).

Z kolei akcesoryjność zobowiązania poręczyciela, do którego mają zastosowanie

normy kodeksu cywilnego, wyraża się w tym, że istnienie zobowiązania

poręczyciela zależy od istnienia ważnego zobowiązania dłużnika głównego.

Jeśli zobowiązanie, do którego odnosi się poręczenie, okazuje się nieważne,

wówczas nie powstaje zobowiązanie poręczyciela, za wyjątkiem przewidzianym

w art. 877 k.c. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 listopada 2008 r., I CSK

204/08, Biul. SN 2009, nr 3, s. 9). Nadto w myśl art. 879 § 1 k.c. zakres

odpowiedzialności poręczyciela jest wyznaczany zakresem odpowiedzialności

dłużnika głównego.

3. Z powyższych względów za błędny uznać należy wniosek Sądu

pierwszej instancji, zaakceptowany przez Sąd drugiej instancji, że zakres

i wymagalność długu N. Sp. z o.o., za który poręczył pozwany, wynika z treści

weksli uzupełnionych przez powodów. Wniosek taki mógłby być uprawniony

jedynie wówczas, gdyby poręczenie cywilne udzielone przez pozwanego odnosiło

się do zobowiązania wekslowego N. Sp. z.o.o. Jednakże w rozpoznawanej

sprawie brak jest podstaw do przyjęcia takiego wniosku, skoro według ustaleń

przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku pozwany w deklaracji wekslowej

złożył oświadczenie o poręczeniu za zobowiązania N. Sp. z o.o., wynikające

13

z umowy z dnia 1 sierpnia 2002 r., a nie za zobowiązania wekslowe

zabezpieczające jej wykonanie. Ponadto jeśli w ocenie Sądów obu instancji

skutkiem tego oświadczenia było udzielenie poręczenia cywilnego za dług

przyszły, przewidzianego w art. 878 § 1 k.c., to z istoty swej poręczenie takie nie

mogło odnosić się do zobowiązań wekslowych N. Sp. z o.o., które powstały już

z chwilą wystawienia weksli przez N. Sp. z o.o. i wręczenia ich powodom, nawet

jeśli wysokość wierzytelności wekslowych w nich inkorporowanych nie była ściśle

określona z tego względu, że weksle te były niezupełne w chwili ich wystawienia.

Podkreślić należy bowiem, że uzupełnienie weksla in blanco zgodnie z

porozumieniem wekslowym stanowi warunek powstania zobowiązania

wekslowego działający z mocą wsteczną, co oznacza, że odnosi swój skutek

prawny już od chwili wydania weksla in blanco remitentowi (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 5 lutego 1998 r., III CKN 342/97, OSNC 1998 Nr 9, poz. 141).

W rozpoznawanej sprawie zgodność uzupełnienia przez powodów weksli

wystawionych i wręczonych im przez N. Sp. z o.o. z porozumieniem wekslowym

łączącym powodów i N. Sp. z o.o. nie była zaś kwestionowana.

4. Jeśli zatem za podstawę odpowiedzialności pozwanego przyjęto

poręczenie przewidziane w art. 878 § 1 k.c., to ze względu na treść art. 876 § 1

i art. 878 § 1 w zw. z art. 6 k.c. należało uznać, że obowiązek udowodnienia

powstania zobowiązania, za które udzielono poręczenia oraz niewykonania tego

zobowiązania, jego wymagalności i wysokości spoczywał na powodach jako

wierzycielach żądających spełnienia świadczenia przez pozwanego jako

poręczyciela. Wykładnikiem zobowiązania poręczyciela „cywilnego” nie jest

zobowiązanie wekslowe dłużnika ani górna granica odpowiedzialności

poręczającego za dług przyszły zwłaszcza, że pozwany już przed Sądem

pierwszej instancji w piśmie z dnia 31 marca 2009 r., a następnie w apelacji z dnia

25 lutego 2010 r. podnosił zarzut nieistnienia zobowiązania wynikającego

z umowy z dnia 1 sierpnia 2002 r. Co prawda w uzasadnieniu tego zarzutu

powoływał się jedynie na przerobienie dokumentu obejmującego tą umowę,

co jednak oznaczało kwestionowanie istnienia zobowiązania z tytułu poręczenia.

Błędnie też sąd drugiej instancji przyjął, że wymagalność tych zobowiązań może

zostać określona na podstawie terminów płatności weksli. Z tych względów

14

za zasadne uznać należało podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia

art. 232 k.p.c. oraz art. 6 k.c., polegające na przyjęciu przez Sąd drugiej instancji

nieprawidłowego rozkładu ciężaru dowodu w niniejszym procesie odnośnie do

okoliczności skutkujących odpowiedzialnością pozwanego z tytułu poręczenia

przewidzianego w art. 878 § 1 k.c.

IV. 1. Podniesiony w skardze zarzut naruszenia art. 378 § 1 k.p.c.

zasługuje na częściowe uwzględnienie. Zważywszy, że pozwanemu przypisano

odpowiedzialności przewidzianą w art. 878 § 1 k.c. oraz że według art. 883 § 1

k.c. poręczyciel może podnieść przeciwko wierzycielowi wszelkie zarzuty,

które przysługują dłużnikowi, Sąd drugiej instancji, rozpoznający sprawę

w granicach apelacji pozwanego, obowiązany był rozważyć podniesione w niej

zarzuty odnoszące się do nieistnienia zobowiązania wynikającego ze

wspomnianej umowy z dnia 1 sierpnia 2002 r., nieudowodnienia jego wysokości

odpowiadającej wartości jednostkowych transakcji objętych umową ramową

a także zarzutu przedawnienia roszczenia. Odnośnie do tych kwestii uzasadnienie

zaskarżonego wyroku wskazuje jedynie, że Sąd drugiej instancji zaakceptował

błędną – jak wskazano wyżej – ocenę Sądu pierwszej instancji dotyczącą

wymagalności tego zobowiązania. Zaniechanie przez Sąd drugiej instancji

rozważenia pozostałych kwestii mogło zaś mieć istotny wpływ na treść

zaskarżonego wyroku. Sąd drugiej instancji przyjął bowiem za własne ustalenia

Sądu pierwszej instancji odnoszące się do przerobienia dokumentu obejmującego

umowę z dnia 1 sierpnia 2002 r., jednakże nie wyprowadził na ich podstawie

żadnych wniosków, rozstrzygając jedynie kwestię przerobienia deklaracji

wekslowej.

2. Podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 378 § 1 k.p.c.

nie zasługuje zaś na uwzględnienie w części dotyczącej nierozstrzygnięcia

postawionego w apelacji pozwanego zarzutu nieważności poręczenia jako

czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu majątkiem wspólnym

dokonanej bez zgody małżonka pozwanego. Z uzasadnienia zaskarżonego

orzeczenia wynika bowiem, że Sąd drugiej instancji odniósł się do tej kwestii,

przyjmując za własną ocenę prawną wyrażoną przez Sąd pierwszej instancji.

Już tylko na marginesie, odnosząc się do zarzuconego w skardze kasacyjnej

15

naruszenia art. 37 § 1 w zw. z art. 36 § 2 k.r.o. w brzmieniu przed dniem

20 stycznia 2005 r., wskazać należy, że ocena ta była prawidłowa. W judykaturze

Sądu Najwyższego przyjmuje się, że ciężar dowodu w zakresie okoliczności

pozwalających na przyjęcie, że dana czynność dokonana w stanie prawnym

obowiązującym przed dniem 20 stycznia 2005 r. przekraczała zakres zwykłego

zarządu majątkiem wspólnym małżonków, spoczywa na tym, kto się na to

powołuje (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 kwietnia 2002 r., I CKN

1562/99, niepubl.). W rozpoznawanej sprawie pozwany nie przedstawił zaś

żadnych dowodów w tym zakresie.

3. Nie zasługuje na uwzględnienie zarzucone w skardze kasacyjnej

naruszenie art. 386 § 6 k.p.c. Rozpoznając sprawę poprzednio, Sąd drugiej

instancji, w oparciu o bliżej określone dowody wskazane w uzasadnieniu

wyroku z dnia 7 sierpnia 2009 r., uznał zarzut przerobienia umowy z dnia

1 sierpnia 2002 r. za uprawdopodobniony. Rozpoznając sprawę ponownie

wniosku tego nie zanegował, a jedynie nie rozważył jego konsekwencji dla wyniku

rozpoznawanej sprawy.

4. Nie jest również zasadne podniesione w skardze naruszenie art. 381

k.p.c. Sąd drugiej instancji trafnie bowiem przyjął, że dowody powołane na

okoliczność przerobienia wspomnianej umowy oraz deklaracji wekslowej pozwany

mógł i powinien był przedstawiać już w postępowaniu przed Sądem pierwszej

instancji. Przerobienie tych dokumentów uczynił przecież podstawą skargi

o wznowienie postępowań.

5. Nie zasługuje na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 372 i art. 98 § 1

k.p.c. Naruszenie przepisów postępowania może być skutecznie podniesione

w skardze kasacyjnej jedynie wtedy gdy wytknięte uchybienie mogło mieć i to

istotny wpływ na merytoryczny wynik spraw. Takiego związku trudno doszukać się

w przyjęciu odpowiedzi powodów na apelację pozwanego, pomimo uchybienia

terminu do jej wniesienia.

Z powyższych względów, na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c., Sąd

Najwyższy orzekł jak w sentencji, pozostawiając Sądowi drugiej instancji

16

orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego zgodnie z art. 108 § 2 w zw.

z art. 39821

k.p.c.

jz