I CSK 582/10

Sygn. akt I CSK 582/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 lipca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Nadleśnictwo C. z siedzibą

w P.

przeciwko Tadeuszowi K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 6 lipca 2011 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 11 marca 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z 21 maja 2009 r. Sąd Okręgowy oddalił powództwo Skarbu

Państwa – Nadleśnictwo C. w P. wytoczone przeciwko pozwanemu Tadeuszowi K.

o zapłatę kwoty 452.524, 90 zł (z ustawowymi odsetkami) z tytułu kary umownej w

związku z odstąpieniem przez stronę powodową od umowy zawartej przez strony w

dniu 25 marca 2004 r., której przedmiotem było wykonanie przez pozwanego

określonych bliżej w umowie robót budowlanych. Roboty te obejmowały

przebudowę i rozbudowę sześciu budynków mieszkalnych jednorodzinnych w

zabudowie szeregowej oraz budynku mieszkalnego 18-rodzinnego z

przeznaczeniem na siedzibę Dyrekcji Generalnej Lasów Państwowych w W. i

wykonanie innych robót towarzyszących.

Sąd Apelacyjny szawie apelację strony powodowej od wskazanego wyroku

oddalił wyrokiem z 11 marca 2010 r.

Sąd drugiej instancji zaakceptował stanowisko Sądu pierwszej instancji, że

rozpoznawana sprawa wszczęta przez stronę powodową jest sprawą gospodarczą

w rozumieniu art. 4791

§ 1 k.p.c., albowiem strona powodowa występowała w niej

jako przedsiębiorca w rozumieniu art. 4792

k.p.c. Co do merytorycznego aspektu

sprawy stwierdził natomiast – generalnie rzecz ujmując - że strona powodowa nie

udowodniła dochodzonego roszczenia, w szczególności zaś okoliczności, iż miała

podstawę do odstąpienia od umowy i co za tym idzie, także podstawę do

obciążenia pozwanego karą umowną w wysokości 10 % ustalonego

wynagrodzenia, a to wobec realnego zagrożenia niedotrzymania przez wykonawcę

terminu zrealizowania budowy. Strona powodowa wprawdzie zgłosiła pewne

dowody w trakcie postępowania apelacyjnego, niemniej jednak wniosek o ich

dopuszczenie nie zasługiwał na uwzględnienie ze względu na zawartą w art. 381

k.p.c. regulację instytucji nowości w tym postępowaniu.

W skardze kasacyjnej opartej na drugiej podstawie kasacyjnej przewidzianej

w art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. strona powodowa zarzuciła naruszenie art. 379 pkt 5

w związku z art. 378 § 1 i 162 zdanie 2 k.p.c. przez rozpoznanie sprawy –

stosownie do art. 4791

i nast. k.p.c. - w postępowaniu przewidzianym dla spraw

3

gospodarczych, mimo że sprawa nie miała charakteru sprawy gospodarczej, gdyż

strony powodowa nie ma statusu przedsiębiorcy. Tym samym – skoro sprawa

powinna być rozpoznana w postępowaniu zwykłym - nie było przesłanek do

potraktowania wniosków dowodowych strony powodowej złożonych

w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji jako wniosków objętych prekluzją

przewidzianą w art. 47912

§ 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest bezzasadna.

Zasadniczy w sprawie zarzut nieważności postępowania nie zasługuje na

uwzględnienie, gdyż – wbrew przekonaniu strony powodowej – nie można mówić

o pozbawieniu możności obrony jej praw przez Sądy obu instancji. Kwestia, czy

sprawa między Skarbem Państwa reprezentowanym przez organ państwowej

jednostki organizacyjnej, którą są Lasy Państwowe, a przedsiębiorcą – wykonawcą

robót budowlanych jest sprawą gospodarczą była już przedmiotem wypowiedzi

Sądu Najwyższego, dlatego też można w tym względzie odwołać się do stosownej i

miarodajnej argumentacji przedstawionej w uzasadnieniu postanowienia tego Sądu

z 10 lutego 2011 r., IV CSK 272/10 (niepublik.).

Otóż w uzasadnieniu powyższego postanowienia Sąd Najwyższy

w pierwszej kolejności zwrócił uwagę na treść art. 4791

§ 1 k.p.c., zawierającego

definicję „sprawy gospodarczej”. Przepis ten stanowi, że przepisy o postępowaniu

w sprawach gospodarczych stosuje się w sprawach ze stosunków cywilnych

między przedsiębiorcami, w zakresie prowadzonej przez nich działalności

gospodarczej. O tym czy w rozumieniu powyższego przepisu sprawa ma charakter

sprawy gospodarczej decydują zatem łącznie trzy przesłanki: 1. sprawa jest sprawą

ze stosunków cywilnych, 2. toczy się między przedsiębiorcami, 3. jest sprawą

w zakresie prowadzonej przez nich działalności gospodarczej.

W sprawie, w której wniesiono rozpoznawaną skargę kasacyjną pozostawało

poza sporem, że objęte umową stron roboty budowlane obejmowały przebudowę

i rozbudowę sześciu budynków mieszkalnych jednorodzinnych w zabudowie

szeregowej oraz budynku mieszkalnego 18-rodzinnego z przeznaczeniem na

siedzibę Dyrekcji Generalnej Lasów Państwowych w W. i wykonanie innych robót

4

towarzyszących. Nie ulega więc wątpliwości, że rozpoznawana sprawa spełnia

pierwszą przesłankę, gdyż jako sprawa o zapłatę kary umownej zastrzeżonej w

umowie o roboty budowlane jest sprawą ze stosunków cywilnych.

Powstaje pytanie, czy spełnione są także pozostałe dwie przesłanki z art.

4791

§ 1 k.p.c., a więc, czy strony są przedsiębiorcami oraz czy sprawa wynika

z prowadzonej przez nie działalności gospodarczej

Zgodnie z art. 4792

§ 1 k.p.c., przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, osoba

prawna albo jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której ustawa

przyznaje zdolność prawną, prowadząca we własnym imieniu działalność

gospodarczą lub zawodową. Definicję działalności gospodarczej zawiera art. 2

ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (jedn. tekst:

Dz. U. z 2010 r. Nr 220, poz. 1447 ze zm.) stanowiący, że działalnością

gospodarczą jest zarobkowa działalność wytwórcza, handlowa, usługowa oraz

poszukiwanie, rozpoznawanie i wyodrębnianie kopalin ze złóż, a także działalność

zawodowa, wykonywana w sposób zorganizowany i ciągły.

W okolicznościach sprawy jest oczywiste, że przedsiębiorcą w rozumieniu

powyższych przepisów jest pozwany oraz że przedmiot sprawy wynika

z prowadzonej przez niego działalności gospodarczej. Ocenie podlega natomiast

problem, czy strona powodowa jest przedsiębiorcą, a jeżeli tak, to czy przedmiot

sprawy mieści się w zakresie prowadzonej przez nią działalności gospodarczej.

Stroną powodową jest Skarb Państwa reprezentowany przez jednostkę

organizacyjną Lasów Państwowych: Nadleśnictwo C. z siedzibą w P. Skarb

Państwa jest osobą prawną, działającą w sferze cywilnoprawnej przez odpowiednie

jednostki organizacyjne nie posiadające osobowości prawnej, którym przepisy

szczególne określają zakres zadań wykonywanych w imieniu i na rzecz Skarbu

Państwa. Jest to własna działalność Skarbu Państwa, wykonywana przez

uprawnione do tego statio fisci. W uzasadnieniu postanowienia Sądu Najwyższego

z 10 lutego 2011 r., IV CSK 272/10, trafnie podkreślono, że zadania i przedmiot

działalności Skarbu Państwa wykonywanej w odniesieniu do lasów państwowych

przez odpowiednie jednostki organizacyjne określają przepisy ustawy z dnia

28 września 1991 r. o lasach (jedn. tekst: Dz. U. z 2005 r., Nr 45, poz. 435 ze zm.;

5

dalej jako ustawa z 1991 r.). Zgodnie zaś z art. 4 ust. 1 oraz art. 32 tej ustawy,

lasami stanowiącymi własność Skarbu Państwa zarządza Państwowe

Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe nieposiadające osobowości prawnej,

którego jednostki organizacyjne wymienione w ustawie reprezentują Skarb Państwa

w stosunkach cywilnoprawnych, każda w zakresie swojej właściwości.

W rozpoznawanej sprawie właściwą jednostką jest Nadleśnictwo, kierowane przez

nadleśniczego (art. 35 ust. 1 pkt 1).

W ramach sprawowanego zarządu Lasy Państwowe prowadzą gospodarkę

leśną oraz gospodarkę gruntami i innymi nieruchomościami oraz ruchomościami

związanymi z gospodarką leśną (art. 4 ust. 3 ustawy z 1991 r.), w myśl zaś art. 6

ust. 1 pkt 1 tejże ustawy, gospodarką leśną jest działalność leśna w zakresie

urządzania, ochrony i zagospodarowania lasu, utrzymania i powiększania zasobów

i upraw leśnych, gospodarowania zwierzyną, pozyskiwania- z wyjątkiem skupu -

drewna i innych produktów leśnych a także sprzedaż tych produktów oraz realizacja

pozaprodukcyjnych funkcji lasu. Lasy Państwowe mogą też nabywać lasy i inne

grunty stanowiące własność osób fizycznych i prawnych, jeżeli jest to uzasadnione

potrzebami gospodarki leśnej i nie narusza interesów Skarbu Państwa (art. 37

ust. 1) oraz sprzedawać lasy, grunty i inne nieruchomości Skarbu Państwa

pozostające w ich zarządzie (art. 38 ust. 1), a także sprzedawać nieruchomości

zabudowane budynkami mieszkalnymi i samodzielne lokale mieszkalne oraz grunty

z budynkami mieszkalnymi, nieprzydatne Lasom Państwowym (art. 40a ust. 1).

Zgodnie z art. 50, Lasy Państwowe prowadzą działalność na zasadzie

samodzielności finansowej i pokrywają koszty działalności z własnych przychodów.

Samodzielną gospodarkę leśną, o której mowa wyżej oraz bezpośredni zarząd

lasami, gruntami i innymi nieruchomościami Skarbu Państwa pozostającymi

w zarządzie Lasów Państwowych prowadzą nadleśniczy kierujący nadleśnictwami,

które są podstawową jednostka organizacyjną Lasów Państwowych (art. 35 ust. 1

ustawy z 1991 r.).

Wobec takiego stanu prawnego należy podzielić stanowisko Sądu

Najwyższego wyrażone w powołanym wcześniej postanowieniu, że Skarb Państwa

reprezentowany przez odpowiednie jednostki organizacyjne Lasów Państwach,

w tym Nadleśnictwa, prowadzi działalność gospodarczą w rozumieniu art. 2 ustawy

6

z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej, aczkolwiek

bezsprzecznie głównym zadaniem Skarbu Państwa - Lasów Państwowych

w zakresie działalności leśnej jest urządzanie, ochrona, zagospodarowanie,

utrzymanie i powiększanie zasobów i upraw leśnych oraz gospodarowanie

zwierzyną, a nie zarobkowa działalność wytwórcza czy handlowa w tym zakresie,

jednak nie ulega wątpliwości, że wykonując te zadania prowadzi on działalność

zarobkową wytwórczą i handlową i środkami finansowymi osiągniętymi z tej

działalności zarobkowej pokrywa wydatki związane ze swoją podstawową

działalnością, którą jest ochrona i rozwój lasów.

Sąd Najwyższy wielokrotnie już wskazywał, że jeżeli prowadzona przez dany

podmiot działalność wytwórcza, handlowa lub usługowa nie jest w głównym

zakresie (lub nawet w ogóle) nastawiona na zysk, lecz zmierza jedynie do

pokrywania kosztów własnymi dochodami, to okoliczność ta nie wyklucza przyjęcia,

że podmiot ten prowadzi działalność gospodarczą (zob. np. uchwałę składu siedmiu

sędziów z dnia 6 grudnia 1991 r. III CZP 117/91, OSNC 1992/5/65, z dnia

30 listopada 1992 r. III CZP 134/92, OSNC 1993/5/79, z dnia 6 sierpnia 1996 r.

III CZP 84/96, OSNC 1996/11/150, z dnia 26 kwietnia 2002 r. III CZP 21/02, OSNC

2002/12/149 i z dnia 11 maja 2005 r. III CZP 11/05, OSNC 2006/3/48).

Zapatrywanie to, w ślad za poglądem Sądu Najwyższego

zaprezentowanym w postanowieniu z 10 lutego 2011 r., IV CSK 272/10, należy

uznać za aktualne także pod rządem art. 2 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r.

o swobodzie działalności gospodarczej.

Oznacza to prawidłowość stanowiska Sądów obu instancji, że Skarb

Państwa reprezentowany przez odpowiednie Nadleśnictwo Lasów Państwowych

prowadzi działalność gospodarczą i jest przedsiębiorcą w rozumieniu art. 4792

§ 1

k.p.c. (podobnie zresztą Sąd Najwyższy w orzecznictwie dotyczącym działalności

Lasów Państwowych, w tym w wyrokach z 2 kwietnia 2009 r. IV CSK 505/08,

niepubl. i z 5 listopada 2008 r. III SK 5/08, OSNP 201/11-12/152 oraz w uchwałach

z 14 października 1994 r. III CZP 16/94, OSNC 1995/3/40 i z 3 września 1993 r.

III CZP 111/93, niepubl.).

7

Jeżeli chodzi zaś o kwestię, czy spełniona została trzecia, funkcjonalna

przesłanka konieczna do zakwalifikowania sprawy jako gospodarczej na podstawie

art. 4791

§ 1 k.p.c., to trafnie stwierdził Sąd Najwyższy w powołanym wcześniej

wyroku z dnia 2 kwietnia 2009 r. IV CSK 505/08, że różnorodność sytuacji, jakie

mogą wystąpić w tym względzie, nakazuje przesłankę tę ujmować elastycznie.

W konsekwencji trzeba przyjmować, że sprawa pozostaje w zakresie działalności

gospodarczej prowadzonej przez przedsiębiorcę, gdy dotyczy działań

przedsiębiorcy stanowiących przejaw wykonywania prowadzonej przez niego

działalności gospodarczej. Skoro zaś zgodnie z art. 35 ust. 1 ustawy z 1991 r.

o lasach, nadleśniczy prowadzi samodzielną gospodarkę leśną w nadleśnictwie,

bezpośrednio zarządza lasami, gruntami i innymi nieruchomościami Skarbu

Państwa pozostającymi w zarządzie Lasów Państwowych oraz kieruje

nadleśnictwem jako podstawową jednostką organizacyjną Lasów Państwowych, to

należy uznać, że roboty budowlane polegające na przebudowie i rozbudowie

sześciu budynków mieszkalnych jednorodzinnych w zabudowie szeregowej oraz

budynku mieszkalnego 18-rodzinnego z przeznaczeniem na siedzibę Dyrekcji

Generalnej Lasów Państwowych w W. pozostają w zakresie prowadzonej przez

niego działalności gospodarczej. Budowa ta pozostaje bowiem w ścisłym związku

z możliwością realizowania przez nadleśnictwo jego podstawowego zadania -

prowadzenia gospodarki leśnej - w ramach której jest prowadzona działalność

gospodarcza. Wymienione budynki pozostają w zasobach gruntów państwowych

zarządzanych bezpośrednio przez nadleśnictwo i mieszczą się w nich nie tylko

mieszkania służbowe pracowników nadleśnictwa, lecz także siedziba kierownictwa

(Dyrekcji) Generalnej Lasów Państwowych, a zatem wszystkie one służą do

prowadzenia gospodarki leśnej, w tym działalności gospodarczej oraz realizowania

innych zadań nadleśnictwa. Dlatego też sprawa o rozliczenie kosztów omawianej

budowy jest związana funkcjonalnie z działalnością gospodarczą prowadzoną

przez nadleśnictwo, a tym samym sprawa tocząca się między przedsiębiorcą

budowlanym a Skarbem Państwa reprezentowanym przez odpowiednie

Nadleśnictwo Lasów Państwowych jest sprawą gospodarczą w rozumieniu art. 4791

§ 1 k.p.c.

8

Z tych powodów rozpoznawana sprawa jest sprawą gospodarczą,

co sprawia, że miały w niej zastosowanie kodeksowe przepisy postępowaniu

odrębnym w sprawach gospodarczych, w tym art. 47912

§ 1 k.p.c. Zarzut

naruszenia art. 379 pkt 5 w związku z art. 378 § 1 k.p.c. był więc nietrafny.

Wobec takiego stanu rzeczy skarga kasacyjna jako bezzasadna podlegała

oddaleniu (art. 39814

k.p.c.).