I CSK 67/11

Sygn. akt I CSK 67/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 lipca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z powództwa M. T.

przeciwko B. T.

o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 6 lipca 2011 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 29 września 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 29 września 2010 r. Sąd Apelacyjny na skutek apelacji

pozwanej B. T. zmienił wyrok Sądu Okręgowego z 5 czerwca 2009 r. - którym

zobowiązano pozwaną do złożenia oświadczenia woli o przeniesieniu na powoda

M. T. udziału w prawie własności nieruchomości - w ten sposób, że powództwo

oddalił w całości i orzekł o kosztach postępowania.

Od wskazanego wyroku skargę kasacyjną wniósł powód. W skardze zarzucił

naruszenie art. 898 § 1 k.c. przez błędna wykładnię i niewłaściwe zastosowanie,

a także art. 328 § 2 i art. 382 k.p.c. przez sporządzenie uzasadnienia

z naruszeniem zasad określonych w tych przepisach, wyrażającego się w braku

odniesienia w uzasadnieniu do ustaleń faktycznych Sądu pierwszej instancji.

Powołując te podstawy skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku

Sądu Apelacyjnego oraz o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania temu

Sądowi.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.

Analiza uzasadnienia zaskarżonego wyroku prowadzi do oczywistego

wniosku, że nie spełnia ono podstawowych wymagań stawianych uzasadnieniu

sądu odwoławczego, jakie obowiązują w systemie apelacji pełnej.

W przeważającym stopniu uzasadnienie to polega na zreferowaniu stanu

faktycznego ustalonego przez Sąd pierwszej instancji, bez wskazania, jaki stan

faktyczny i z jakich przyczyn został ustalony przez sam Sąd drugiej instancji.

Brakuje także jakiejkolwiek oceny przeprowadzonych dowodów. Sąd

Apelacyjny wskazał jedynie, że zasadny jest zarzut apelacji co do sprzeczności

z materiałem dowodowym ustalenia, że pozwana dopuściła się rażącej

niewdzięczności względem powoda. Sąd ten nie zauważył jednak, że ustalenie

to w istocie nie ma charakteru faktycznego, lecz stanowi jedynie problem

subsumcji ustalonego stanu faktycznego pod treść normy art. 898 § 1 k.c. Kwestia

3

ta zaś ma charakter wtórny względem podstawowego obowiązku, jakim jest

potrzeba poczynienia stanowczych ustaleń faktycznych co do okoliczności sprawy.

W literaturze i w orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budzi wątpliwości, że

w obowiązującym obecnie w polskim porządku prawnym modelu apelacji pełnej

postępowanie przed sądem drugiej instancji stanowi kontynuację postępowania

pierwszoinstancyjnego, co oznacza, że sąd ten jest sądem merytorycznym, który

ma każdorazowo poczynić własne ustalenia faktyczne i na ich kanwie dokonać

oceny prawnej żądania pozwu. Nie może więc - odmiennie niż w poprzednio

obowiązującym systemie rewizyjnym – ograniczyć się jedynie do skontrolowania

prawidłowości rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji. Na sądzie odwoławczym,

podobnie jak na sądzie pierwszej instancji, ciąży zatem obowiązek wskazania

w uzasadnieniu wyroku podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, a więc ustalenia

faktów, które sąd uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, i przyczyn

dla których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, oraz

wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku z przytoczeniem przepisów prawa (art. 328

§ 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.).

Warto jednak wskazać, że ze względu na częściowo kontrolny charakter

orzeczenia sądu apelacyjnego zakres zastosowania art. 328 § 2 k.p.c. w tym

postępowaniu zależy od rodzaju wydanego orzeczenia, oraz od czynności

procesowych podjętych przez sąd odwoławczy, wynikających z zarzutów

apelacyjnych, limitowanych granicami kognicji sądu drugiej instancji. W wypadku

więc, gdy apelacja zostałaby oddalona i w postępowaniu odwoławczym nie było

prowadzone postępowanie dowodowe, a sąd odwoławczy oddalając apelację

orzekał na podstawie materiału zgromadzonego w postępowaniu w pierwszej

instancji, nie musi powtarzać dokonanych ustaleń. Wystarczy stwierdzenie,

że przyjmuje je za własne (por. np. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia

13 grudnia 1935 r., C III 680/34, Zb. Urz. 1936, poz. 379, z dnia 14 lutego 1938 r.,

C II 21172/37, Przegląd Sądowy 1938, poz. 380 i z dnia 10 listopada 1998 r.,

III CKN 792/98, OSNC 1999, nr 4, poz. 83).

W niniejszej sprawie, mimo że doszło do zmiany rozstrzygnięcia sądu

pierwszej instancji, zabrakło jednak nawet tego stwierdzenia. Sąd odwoławczy

4

zmienił orzeczenie Sądu pierwszej instancji po dokonaniu co prawda jedynie

odmiennej kwalifikacji prawnej i odmiennej wykładni art. 898 § 1 k.c., jednak nie

wskazał wyraźnie na podstawie, jakiego stanu faktycznego to uczynił. Można

jedynie domyślać się, że chodziło tu o stan faktyczny ustalony przez Sąd pierwszej

instancji. Kwestia ta jednak nie może pozostawać w sferze domysłów, lecz musi

być jednoznacznie wyjaśniona w uzasadnieniu Sądu drugiej instancji.

W judykaturze utrwalony jest pogląd, że obraza art. 328 § 2 k.p.c. w zw.

z art. 391 § 1 k.p.c. może stanowić usprawiedliwioną podstawę skargi kasacyjnej

wtedy, gdy uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie ma wszystkich koniecznych

elementów, bądź zawiera tak kardynalne braki, które uniemożliwiają kontrolę

kasacyjną (por. np. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 8 października 1997 r.,

I CKN 312/97, z 19 lutego 2002 r., IV CKN 718/00, z dnia 18 marca 2003 r., IV CKN

11862/00, z dnia 20 lutego 2003 r., I CKN 65/01, z dnia 22 maja 2003 r., II CKN

121/01, niepublikowane, z dnia 10 listopada 1998 r., III CKN 792/98, OSNC 1999,

nr 4, poz. 83). Z pewnością wadliwością taką jest całkowite zaniechanie

ustosunkowania się do poczynionych przez Sąd pierwszej instancji ustaleń

faktycznych i przeprowadzonego postępowania dowodowego, które stanowi

podstawowy i pierwotny obowiązek każdego sądu rozstrzygającego sprawę

merytorycznie.

Należy podkreślić, że Sąd Apelacyjny ze względu na brak poczynienia

własnych ustaleń faktycznych w sprawie nie ustosunkował się, mimo uwzględnienia

apelacji, do podniesionych przez stronę powodową zarzutów dotyczących

naruszenia przez Sąd pierwszej instancji zasady swobodnej oceny dowodów.

Zaniechanie zaś przez sąd rozpoznania zgłoszonych w apelacji zarzutów w stopniu

mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy stanowi uchybienie procesowe

i stwarza wówczas jedynie pozory przeprowadzenia kontroli instancyjnej

(por. postanowienie SN z 5 czerwca 2002 r., II CKN 748/00, nie publ.).

Trzeba jednak wskazać, że Sąd Najwyższy generalnie podziela poglądy

prawne wyrażone w zaskarżonym orzeczeniu odnoszące się do wykładni pojęcia

rażącej niewdzięczności w rozumieniu art. 898 § 1 k.c. i to nie one stały się

przyczyną uchylenia zaskarżonego orzeczenia. Przedwczesnym byłaby jednak

5

ocena warstwy prawnej sprawy, skoro Sąd odwoławczy nie dokonał stanowczych

własnych ustaleń co do stanu faktycznego.

Z tego względu Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 39815

§1 k.p.c.).