I PK 15/11

Wyrok z dnia 5 lipca 2011 r.

I PK 15/11

Szczególna ochrona trwałości stosunku pracy w wieku przedemerytal-

nym (art. 39 k.p.) przysługuje pracownikowi, któremu brakuje nie więcej niż 4

lata do osiągnięcia wieku emerytalnego określonego w art. 184 ustawy z dnia

17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecz-

nych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), jeżeli okres za-

trudnienia umożliwia mu uzyskanie prawa do emerytury z osiągnięciem tego

wieku. Taka ochrona nie może być wywiedziono w odniesieniu do przesłanek

nabycia prawa do emerytury na podstawie art. 88 ustawy z dnia 26 stycznia

1982 r. - Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 97, poz. 674 ze

zm.).

Przewodniczący SSN Józef Iwulski, Sędziowie SN: Bogusław Cudowski,

Małgorzata Gersdorf (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 5 lipca

2011 r. sprawy z powództwa Bożeny M. przeciwko Zespołowi Szkół […] w W.Ś. o

przywrócenie do pracy, na skutek skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu

Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gliwicach Ośrodka Zamiej-

scowego w Rybniku z dnia 23 września 2010 r. […]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

U z a s a d n i e n i e

Powódka Bożena M. domagała się przywrócenia do pracy u pozwanego - w

Zespole Szkół […] w W.Ś. w związku z nieuzasadnionym wypowiedzeniem umowy o

pracę przez pracodawcę. Powódka podnosiła w szczególności, że korzystała z

ochrony przedemerytalnej na zasadzie art. 39 k.p.

Sąd Rejonowy wyrokiem z 25 lutego 2010 r. […] oddalił powództwo. Sąd uznał

co prawda za zasadny zarzut naruszenia art. 39 k.p. Powódka spełniała bowiem wa-

2

runki uzyskania prawa do emerytury na zasadzie art. 184 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity

tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) i miała ukończone 54 lata. Sąd oce-

nił jednak, że roszczenie to nie może zostać uwzględnione na zasadzie art. 4771

k.p.c. w związku z art. 8 k.p. Sąd Rejonowy stanął na stanowisku, że zachowanie

powódki w pozwanej szkole, wadliwość prowadzonego procesu dydaktycznego, kon-

flikty, w jakie popadała z innymi nauczycielami i rodzicami uzasadniają uwzględnienie

tej normy i oddalenie powództwa. Apelację od tego orzeczenia wywiodła strona

powodowa.

Wyrokiem z 23 września 2010 r. […] Sąd Okręgowy w Gliwicach Ośrodek Za-

miejscowy w Rybniku zmienił zaskarżone orzeczenie i przywrócił powódkę do pracy.

Sąd ocenił, że nie budziła wątpliwości ochrona przedemerytalna powódki, wynikająca

z art. 39 k.p. Jednocześnie wskazał, że negatywna ocena postępowania powódki nie

stanowi istoty sporu, wypowiedzenie uzasadniono bowiem przede wszystkim zmniej-

szeniem liczby oddziałów i niemożnością z tego powodu dalszego zatrudnienia po-

wódki, co okazało się przyczyną nieprawdziwą. Zastosowanie art. 8 k.p., jak wskazał

Sąd, powinno mieć charakter wyjątkowy. Ocenił w związku z tym, że podnoszenie

zarzutów niewłaściwego postępowania przez powódkę dopiero w niespełna rok przed

uzyskaniem prawa do emerytury (przy braku jakichkolwiek działań z tym związanych

wcześniej) stanowi wyraźne naruszenie jej praw.

Skargę kasacyjną od tego orzeczenia wywiódł pełnomocnik pozwanego, za-

rzucając naruszenie art. 39 k.p. przez przyjęcie, że można zastosować ochronę

przedemerytalną do osób w wieku emerytalnym, które posiadają uprawnienia eme-

rytalne, a także art. 88 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jedno-

lity tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 97 poz. 674 ze zm.) przez jego niezastosowanie - a na

podstawie tego właśnie przepisu powódka dysponowała prawem do emerytury. Zda-

niem skarżącego naruszono także art. 8 k.p. przez jego wadliwe zastosowanie

wskutek oceny, że pozwany do momentu rozwiązania stosunku pracy nie podejmo-

wał stanowczych działań wobec negatywnej oceny pracy powódki, choć w świetle

obowiązujących regulacji nie musiał jednak tego czynić.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

3

Skarga kasacyjna nie ma uzasadnionych podstaw, co przesądziło o jej oddale-

niu. Rozpatrując na wstępie zarzut naruszenia art. 8 k.p. warto zauważyć, że ocena

przez Sąd Najwyższy sposobu zastosowania klauzul generalnych przez sądy po-

wszechne ma charakter wyjątkowy. Jak wskazano w wyroku Sądu Najwyższego z

dnia 9 lutego 2007 r., I BP 15/06 (tak również w wyroku z dnia 12 maja 2010 r., I PK

10/10) - w odniesieniu wprawdzie do skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego orzeczenia, jednak pogląd ten znajduje zastosowanie i w niniejszej

sprawie - jedynie szczególnie rażące i oczywiste naruszenie art. 8 k.p. może uzasad-

niać interwencję Sądu Najwyższego. Ani rażącego, ani oczywistego naruszenia tego

unormowania Sąd Najwyższy w niniejszej sprawie się nie dopatruje.

W zakresie naruszenia art. 39 k.p. oraz art. 88 Karty Nauczyciela skarżący

prezentował potrzebę rozstrzygnięcia istotnego zagadnienia prawnego, a mianowicie

odpowiedzi na pytanie, czy nauczycielka podlega ochronie przedemerytalnej jedynie

przed osiągnięciem 60 roku życia, czy też ochrona taka przysługuje jej w związku z

uprawnieniem emerytalnym wynikającym z art. 88 Karty Nauczyciela. Zgodnie z ust.

1 tego przepisu nauczyciele mający trzydziestoletni okres zatrudnienia, w tym 20 lat

wykonywania pracy w szczególnym charakterze, zaś nauczyciele szkół, placówek,

zakładów specjalnych oraz zakładów poprawczych i schronisk dla nieletnich - dwu-

dziestopięcioletni okres zatrudnienia, w tym 20 lat wykonywania pracy w szczegól-

nym charakterze w szkolnictwie specjalnym, mogą - po rozwiązaniu na swój wniosek

stosunku pracy - przejść na emeryturę. Zdaniem skarżącego po osiągnięciu odpo-

wiednio stażu 16 lat lub 21 lat dla nauczycieli rozpoczyna się ochrona wynikająca z

art. 39 k.p. Ponieważ okres ten upłynął w odniesieniu do powódki, z uwagi na treść

art. 88 Karty Nauczyciela, nie podlega ona już ochronie przedemerytalnej.

Przedstawiona w skardze kasacyjnej interpretacja art.88 Karty Nauczyciela i

art. 39 k.p., a także wzajemna korelacja tych przepisów, jest wadliwa. Po pierwsze

sam fakt dysponowania stażem uprawniającym do nabycia emerytury nie wyłącza

ochrony na podstawie art. 39 k.p. (por. L. Florek [w:] Kodeks pracy. Komentarz pod

red. Autora, Warszawa 2011, komentarz do art. 39, pkt 5). Oceny wymaga tu przede

wszystkim charakter świadczenia emerytalnego, do którego pracownik uzyskuje

uprawnienie. W piśmiennictwie rozróżnia się prawo do emerytury w niższym wieku

oraz prawo do emerytury wcześniejszej. W pierwszym przypadku prawo do emerytu-

ry powstaje po osiągnięciu konkretnego wieku, niższego jednak niż wiek powszech-

ny. Natomiast prawo do emerytury wcześniejszej wiąże się z wnioskiem uprawnio-

4

nego o jej przyznanie. Wniosek ten stanowi jeden z elementów nabycia prawa do

takiego świadczenia, podczas gdy w przypadku innych emerytur, prawo powstaje z

mocy samego prawa (por. I. Jędrasik-Jankowska, Ubezpieczenie emerytalne. Trzy

filary, Warszawa 2001, str. 142). Powołana autorka wprost wskazuje, że uprawnienie

do wcześniejszej emerytury nie stanowi podstawy ochrony przedemerytalnej w ro-

zumieniu art. 39 k.p.

Na kanwie podobnej regulacji prawa o szkolnictwie wyższym, w której także

do rozwiązania stosunku pracy dochodzi na wniosek pracownika, Sąd Najwyższy

wyraził pogląd, że wiek, w którym pracownik może skorzystać z tego uprawnienia,

nie stanowi wieku uprawniającego do ochrony na zasadzie art. 39 k.p. (wyrok z dnia

11 lipca 2007 r., III PK 19/07).

Reasumując dotychczasowe rozważania można i należy stwierdzić, że upraw-

nienie wynikające z art. 88 Karty Nauczyciela nie stanowi podstawy do udzielenia

ochrony na zasadzie art. 39 k.p. Byłoby to niemożliwe nie tylko z uwagi na wniosko-

wy charakter świadczenia ale także, co wypada podkreślić, brak przesłanki wieku w

tej regulacji. Nauczyciel ma bowiem prawo do emerytury wyłącznie po wypracowaniu

określonego stażu, bez względu na wiek. Przepisu art. 39 k.p. nie dałoby się zasto-

sować w tej sytuacji ze względów funkcjonalnych. Stanowi on przecież o ochronie

poprzedzającej określony wiek, a nie tylko o stażu uprawniającym do emerytury.

Wielokrotnie Sąd Najwyższy stwierdzał natomiast, że inaczej traktuje się prawo do

emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze.

Ubezpieczony nabywa w tych przypadkach prawo do emerytury w wieku obniżonym,

a zatem ten właśnie wiek stanowi wiek emerytalny w ujęciu art. 39 k.p. Tę właśnie

regulację wypada przywołać, albowiem sądy powszechne wywodziły prawo powódki

do wcześniejszej emerytury z regulacji art. 184 ustawy emerytalnej, a zatem regulacji

gwarantującej prawo do emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub

szczególnym charakterze. Nieadekwatnie zatem w skardze kasacyjnej ukazano moż-

liwość oceny wywodzenia ochrony przedemerytalnej z art. 88 Karty Nauczyciela lub z

regulacji powszechnego wieku emerytalnego. Przepis art. 184 ustawy emerytalnej

przewiduje bowiem prawo do emerytury na zasadach wynikających między innymi z

art. 32 tej ustawy osób, które w dniu wejścia w życie ustawy (tj. 1 stycznia 1999 r.),

spełniały stażową przesłankę nabycia prawa do emerytury. W odniesieniu do nau-

czycieli przesłanki te określa § 15 w związku z § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z

dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w

5

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze

zm.). Zgodnie z tymi regulacjami prawo kobiety - nauczycielki do przejścia na eme-

ryturę warunkowane jest 15 letnim nauczycielskim stażem pracy. Przesłanki te, jak

ustaliły Sądy powszechne w niniejszej sprawie, powódka spełniała. Podlegała zatem

ochronie przedemerytalnej na tej właśnie podstawie w okresie 4 lat przed osiągnię-

ciem obniżonego wieku emerytalnego, tj. 55 rokiem życia. Powódka w momencie

dokonania wypowiedzenia miała ukończone 54 lata, a zatem wypowiedzenia doko-

nano bez wątpienia w okresie ochronnym, co oznaczało jego wadliwość.

Mając na uwadze powyższe, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.

========================================