II CSK 651/10

Sygn. akt II CSK 651/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 lipca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner

SSN Iwona Koper (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Ireny S. – H. i Krystyny N.

przeciwko Jackowi B. – P.

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 7 lipca 2011 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego

od wyroku Sądu Okręgowego

z dnia 26 stycznia 2010 r.,

1) oddala skargę kasacyjną;

2) przyznaje adwokatowi Krzysztofowi Ł. prowadzącemu

Kancelarię od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego

tytułem pomocy prawnej udzielonej pozwanemu w

postępowaniu kasacyjnym kwotę 1.800 (jeden tysiąc

osiemset) zł podwyższoną o stawkę podatku od towarów i

usług;

3) nie obciąża pozwanego kosztami postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Aniela B. wystąpiła przeciwko Jackowi B.-P. z powództwem o uzgodnienie z

rzeczywistym stanem prawnym treści księgi wieczystej KW Nr [...], prowadzonej

przez Sąd Rejonowy dla nieruchomości zabudowanej położonej w B., składającej

się z działek nr 105/1, 34/4 i 105/3, przez wpisanie w dziale II tej księgi w miejsce

pozwanego (noszącego wcześniej nazwisko B.), powódki i pozwanego jako

współwłaścicieli po ½ części.

W miejsce zmarłej w toku procesu Anieli B. do sprawy wstąpiły Irena S.-H. i

Krystyna N., które w udziałach po ½ nabyły spadek po powódce. Domagały się

wpisania ich jako właścicielek przedmiotowej nieruchomości w udziałach po ¼

części każda i pozwanego w udziale wynoszącym ½ część.

Sąd Rejonowy uwzględnił powództwo w oparciu następujące ustalenia

faktyczne.

W czasie II Wojny Światowej Aniela P. została wywieziona do Niemiec na

roboty przymusowe. Ówczesne władze niemieckie wystawiły dla niej paszport,

w którym wpisano, że jest narodowości polskiej. W dniu 19 października 1945 r.

w B. wyszła za mąż za Stanisława B. Akt małżeństwa został zarejestrowany w

USC w M. pod numerem […]. Małżonkowie nie zawierali umów majątkowych

małżeńskich. W dniu 7 listopada 1947 r. Powiatowa Komisja Osadnictwa Rolnego

nadała Stanisławowi B. na podstawie dekretu z dnia 6 września 1946 r. o ustroju

rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta

Gdańska (Dz. U. Nr 49, poz. 279 ze zm. – dalej jako dekret o ustroju rolnym i

osadnictwie) gospodarstwo rolne w B. o obszarze 7.39 ha. Stanisław B. wpisany

został jako jego właściciel w prowadzonej dla tej nieruchomości przez Sąd

Rejonowy księdze wieczystej nr [...]. Po zdaniu gospodarstwa na rzecz Skarbu

Państwa w zamian za rentę pozostała mu nieruchomość zabudowana stanowiąca

działki 105/1, 34/4 i 105/3 o obszarze 0,52 ha, której własność nabył w całości na

podstawie testamentu jego wnuk Jacek B.-P.

Na tej podstawie faktycznej, w oparciu o obowiązujące w dacie nabycia

nieruchomości przepisy prawa rodzinnego, Sąd Rejonowy uznał że małżonkowie

3

pozostawali we wspólności majątkowej małżeńskiej i że przedmiotowa

nieruchomość weszła do ich majątku wspólnego, przy czym za datę jej nabycia

uznał dzień 7 września 1951 r. tj. datę wejścia w życie dekretu z dnia 6 września

1951 r. o ochronie i uregulowaniu własności osadniczych gospodarstw chłopskich

na obszarze Ziem Odzyskanych (Dz. U. Nr 46, poz. 340 ze zm.), stosownie do

art. 2 ust. 1 i 2 tego dekretu. Sąd Rejonowy nie podzielił stanowiska pozwanego,

że Aniela B. nie mogła nabyć własności nieruchomości, gdyż nie była obywatelką

Państwa Polskiego. Na to, że nią była wskazuje bowiem wywiezienie jej jako

obywatelki polskiej do Niemiec, otrzymanie przez nią odszkodowania za pracę

przymusową, wystawienie jej przez polskie władze dowodu osobistego.

Zaskarżonym obecnie wyrokiem Sąd Okręgowy oddalił apelację pozwanego

od powyższego wyroku. Odnosząc się do jej zarzutów, podważających fakt

pozostawania przez Stanisława i Anielę B. w związku małżeńskim, wskazał, że jego

zawarcie wynika z odpisu skróconego aktu małżeństwa, stanowiącego, zgodnie z

art. 4 ustawy z dnia 29 września 1986 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego (tekst

jedn. Dz. U. z 2004 r. Nr 161, poz. 1688 ze zm. – dalej p.a.s.c.) jedyny dowód

stwierdzonego w nim faktu. Przedmiotowy akt wydany został przez właściwy organ i

w zakresie jego kompetencji (art. 244 § 1 k.p.c.) oraz został opatrzony pieczęcią

USC i podpisem Kierownika USC. Oddalił zarzuty kwestionujące zaliczenie

nadanego Stanisławowi B. gospodarstwa rolnego do majątku wspólnego

małżonków B. wyrażając pogląd, że skutek nabycia prawa do majątku wspólnego

małżonków wynika wprost z faktu nabycia rzeczy przez jedno z nich w dacie

obowiązywania ustroju wspólności majątkowej. W związku z tym, jako pozbawioną

doniosłości dla ustalenia przynależności nadanego Stanisławowi B. gospodarstwa

do majątku wspólnego małżonków ocenił kwestię obywatelstwa Anieli B. Podzielił

przy tym stanowisko Sądu Rejonowego że posiadała ona obywatelstwo polskie

wskazując dodatkowo, że nawet gdyby – zgodnie z zasadą terytorialności – z racji

miejsca urodzenia była obywatelką niemiecką, to obywatelstwo polskie nabyła

przez zamążpójście, na podstawie art. 7 ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r.

o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 20, Nr 7, poz. 4 ze zm.). Jako

oczywiście bezzasadne oddalił zarzuty kwestionujące prawidłowość ustaleń

4

faktycznych stanowiących podstawę zaskarżonego apelacją wyroku, uznając je za

własne.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Okręgowego pozwany przytoczył

obie ustawowe podstawy zarzucając:

1) naruszenia prawa materialnego polegające na:

a) błędnej wykładni i niewłaściwym zastosowaniu art. 14 ust. 1 dekretu z dnia

6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem

Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska w zw. z art. 10 dekretu

z dnia 6 września 1951 r. o ochronie i uregulowaniu własności osadniczych

gospodarstw chłopskich na obszarze Ziem Odzyskanych przez uznanie, że

nabywcą gospodarstwa rolnego mogła zostać powódka pomimo, że była

obywatelem Niemiec, a dodatkowo nie przybyła na ten obszarze Ziem

Odzyskanych w ramach akcji osiedleńczej;

b) naruszenie art. 21 § 1 k.r. i 31 § 1 k.r.o. przez ustalenie, że sporna

nieruchomość weszła w skład majątku wspólnego małżonków, podczas gdy

nie spełniając wymogów dekretu z dnia 6 września 1951 r. powódka nie

mogła jej nabyć, a nadto nadanie nieruchomości w trybie dekretu miało

charakter umowy darowizny, co pozwala jej przedmiot zaliczyć do majątku

odrębnego Stanisława B.;

2) naruszenie przepisów postępowania mogące mieć wpływ na wynik sprawy tj:

a) art. 391 § 1 k.p.c. w zw. z art. 328 § 2 k.p.c. przez brak wskazania faktów,

które Sąd Okręgowy uznał za udowodnione oraz przyczyn, dla których innym

odmówił wiarygodności i mocy dowodowej,

b) art. 217 § 1 i 2 k.p.c. i art. 207 § 3 k.p.c. przez nieuzasadnione pominięcie

dowodów w postaci niemieckich aktów urodzenia powódek, jako rzekomo

spóźnionych, przez co pozwany został pozbawiony możliwości wykazania,

że Aniela B. w okresie nabycia przez Stanisława B. przedmiotowej

nieruchomości nie miała obywatelstwa polskiego i zakwestionowania

prawdziwości paszportu wystawionego dla niej w 1942 r.;

5

c) art. 244 w zw. z art. 252 k.p.c. przez uznanie, że przedłożony odpis aktu

małżeństwa stanowi dokument urzędowy sporządzony w formie przepisanej

i uznanie za jego odpis dokumentu opartego na kwestionowanym akcie

zawarcia małżeństwa;

d) art. 244 k.p.c. przez nieuwzględnienie dowodów z aktów urodzenia

powódek, a w konsekwencji nieuwzględnienie domniemania wynikającego

z tego przepisu.

Wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku, jego zmianę i oddalenie

powództwa lub uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

przez Sąd Okręgowy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sporządzone z należytą starannością, zgodnie z wymogami art. 328 § 2,

wnikliwe w zakresie przedstawionej w nim motywacji uzasadnienie wyroku Sądu

Okręgowego pozwala bez jakichkolwiek utrudnień, także w zakresie objętym

zarzutem jego naruszenia, poddać wyrok kontroli kasacyjnej, co powoduje

bezzasadność tego zarzutu.

Na tle podstaw wniesionej skargi oraz motywów zaskarżonego wyroku, jako

najdalej idąca, z punktu widzenia wpływu na treść rozstrzygnięcia, przedstawia się

kwestia pozostawania przez Anielę i Stanisława B. w związku małżeńskim, której

przesądzenie zgodnie ze stanowiskiem skarżącego czyniłoby zasadny wniosek o

uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa bez potrzeby

rozpoznawania dalszych zarzutów skargi.

Sformułowany przez pozwanego w tym zakresie zarzut naruszenia art. 244

w zw. z art. 252 k.p.c. jest jednak nieuzasadniony.

Akty stanu cywilnego stanowią dokumenty urzędowe w rozumieniu art. 244

k.p.c.. Sporządzone w przepisanej formie przez powołane do tego organy władzy

publicznej w zakresie ich działania, stanowią dowód tego, co zostało w nich

urzędowo zaświadczone. Jak wskazuje się w piśmiennictwie, w myśl art. 4 u.a.s.c.,

mają one charakter kwalifikowanego dowodu, którego przedłożenie w jakimkolwiek

postępowaniu zwalnia zainteresowanego od obowiązku składania innych dowodów

6

dla wykazania stanu cywilnego. Taka moc dowodowa przysługuje także odpisom

zupełnym, odpisom skróconym, wyciągom oraz wypisom tych aktów.

W świetle powyższego i przy uwzględnieniu ustalonych w sprawie

odnośnych faktów, których kwestionowanie w podstawach skargi kasacyjnej jest

niedopuszczalne (art. 3983

§ 3 k.p.c.), nie ma podstaw by odmówić odpisowi aktu

małżeństwa Anieli i Stanisława B. wydanego przez USC w M. mocy dowodowej

dokumentu urzędowego.

Zgodzić trzeba się z przeprowadzonym przez Sąd Okręgowy wywodem

prawnym prowadzącym do trafnego wniosku, że przedmiotowa nieruchomość

stanowiła majątek nabyty w czasie trwania wspólności ustawowej, wynikającej

z faktu zawarcia małżeństwa przez Stanisława i Anielę B.

Na podstawie art. art. X dekretu z dnia 29 maja 1946 r. – Przepisy

wprowadzające prawo małżeńskie majątkowe (Dz. U Nr 31, poz. 197 ze zm.) prawo

małżeńskie majątkowe stosuje się do powstałych po jego wejściu w życie

stosunków majątkowych między małżonkami, chociażby zawarli oni małżeństwo

przed tym dniem, a stosownie do jego art. XI (§ i i 2) małżonkowie, którzy przed

dniem wejścia w życie prawa małżeńskiego majątkowego nie zawarli majątkowej

umowy małżeńskiej, podlegają przewidzianemu w tym prawie ustrojowi

ustawowemu dopiero po upływie roku od jego wejścia w życie. Według tej daty

ocenia się stosunki majątkowe małżeńskie zależnie od czasu powstania ustroju

ustawowego. Prawo majątkowe małżeńskie (dekret z dnia 29 maja 1946 r. Dz.U.

Nr 31, poz. 196 ze zm.) weszło w życie w dniu 1 października 1946 r. Małżonkowie

B. podlegali więc ustrojowi ustawowemu począwszy od 1 października 1947 r.

Ustrojem ustawowym na gruncie tego prawa był ustrój podziału dorobku

przewidujący w czasie jego trwania podział majątku każdego z małżonków na

majątek osobisty (określony w art. 16) i majątek dorobkowy (wymieniony

przykładowo w art. 17 § 2), Przedmioty nabyte w czasie jego trwania należały do

majątku dorobkowego, jeżeli na mocy wyraźnego przepisu nie podlegały zaliczeniu

do majątku osobistego. Z chwilą ustania tego ustroju, majątki dorobkowe obojga

małżonków podlegały zsumowaniu, tworząc wspólną masę, która ulegała

podziałowi po połowie między małżonkami.

7

Z chwilą wejścia w życie Kodeksu rodzinnego – ustawa z dnia 27 czerwca

1950 r. (Dz. U. Nr 50, poz. 308 ze zm. – dalej k.r.) ustrojem ustawowym stała się

wspólność dorobku (wspólność ustawowa). Przepis art. 21 § 1 kr stanowił, że

prawa majątkowe nabyte przez któregokolwiek z małżonków w czasie trwania

małżeństwa i stanowiące jego dorobek są wspólnym majątkiem małżonków.

Przepisy Kodeksu rodzinnego o wspólności ustawowej miały zastosowanie do

istniejącego w chwili jego wejścia w życie (1 października 1950 r.) majątku

dorobkowego powstałego kiedykolwiek po zawarciu związku małżeńskiego (art.

XVIII ustawy z dnia 27 czerwca 1950 r. – Przepisy wprowadzające kodeks rodzinny

(Dz.U. Nr 50, poz. 309).

Wraz z wejściem w życie Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego – ustawa

z dnia 5 marca 1964 r. (Dz. U. Nr 9, poz. 59 – dalej kro) wprowadzony nim ustrój

wspólnoty majątkowej stawał się ustrojem ustawowym dla małżeństw już

zawartych, o ile nie podlegały ustrojowi umownemu lub przymusowemu (art. V

ustawy z dnia 5 marca 1964 r., przepisy wprowadzające kodeks rodzinny

i opiekuńczy, Dz.U. Nr 9, poz. 60 – dalej p.w.k.r.o.). Jeżeli w chwili wejścia w życie

kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stosunki majątkowe między małżonkami

podlegały wspólności ustawowej w rozumieniu kodeksu rodzinnego z 1950 r., to

składniki majątku małżonków istniejące w chwili wejścia w życie kodeksu

rodzinnego i opiekuńczego należały od tej chwili do majątku wspólnego albo do

majątku odrębnego stosownie do przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego

(art. VIII p.w.k.r.o.). Na podstawie tych przepisów, w nieznacznym jedynie stopniu

zmieniających dotychczasowe unormowania o składzie majątku wspólnego nie

uległa zmianie przynależność przedmiotowej nieruchomości do tego majątku.

W tym stanie rzeczy uprawniona jest ocena Sądu Okręgowego, że nabyte na

własność pod rządami Kodeksu rodzinnego przez Stanisława B., pozostającego w

związku małżeńskim z Aniela B., gospodarstwo rolne nadane mu wcześniej na

podstawie dekretu z dnia 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie,

stanowiące jego dorobek w rozumieniu art. 21 § 1 k.r. weszło do majątku

wspólnego małżonków (zob. uchwały SN z dnia 30 listopada 1962, II CO 12/ 62,

OSNC 1963, nr 12, poz. 255 i z dnia 13 listopada 1962, 1II CO 2/62 OSNC1963, nr

10, poz. 217).

8

Bezzasadnie zarzuca skarżący naruszenie art. 21 § 1 k.r. i art. 31 § 1 k.r.o.,

podnosząc pominięcie przez Sądy orzekające, okoliczności, że nadanie

nieruchomości rolnej na podstawie dekretu z dnia 6 września 1946 r. miało

charakter umowy darowizny, a więc jej przedmiot nie mógł wejść do majątku

wspólnego małżonków już na podstawie art. 21 § 1 k.r., zgodnie z ustanowionym

w jego § 2 wyjątkiem. Uznaniu nabycia nieruchomości na podstawie dekretu z dnia

6 września 1946 r. za darowiznę sprzeciwia się jego odpłatny charakter (art. 21

dekretu ustroju rolnym i osadnictwie).

Skutek w postaci zaliczenia majątku nabytego przez jedno z małżonków,

pozostających w ustroju ustawowej wspólności majątkowej, do ich majątku

wspólnego następuje z mocy samego prawa i wynika z samej istoty tej wspólności.

Jeżeli więc – jak w sprawie niniejszej – nabywcą jest tylko jedno z małżonków, to

ocena skuteczności nabycia dotyczy tylko tego małżonka. Zaliczenia nieruchomości

nabytej przez Stanisława B. do majątku objętego wspólnością majątkową

małżeńską nie mogło zatem wyłączać nieposiadanie przez Anielę B. obywatelstwa

polskiego, którego od nabywcy wymagał art. 14 ust. 1 dekretu z dnia 6 września

1946 r. Nie było tym samym uzasadnienia dla stosowania tego przepisu przy

ocenie przynależności przedmiotowej nieruchomości do majątku wspólnego

małżonków, a jego pominięcie w tym kontekście nie naruszało prawa.

Nie zachodzi tym samym również podstawa naruszenia przepisów

postępowania, które wiąże skarżący w dalszych zarzutach skargi, z poniechaniem

ustalenia – wbrew temu co zostało przyjęte w zaskarżonym wyroku – że Aniela B.

w dacie nadania gospodarstwa była obywatelką niemiecką, a które nie mogło ono

mieć wpływu na wynik sprawy (art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.).

Z tych względów, na podstawie art. 39814

k.p.c., a w zakresie kosztów

postępowania stosownie do art. 102 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c.,

orzeczono jak w sentencji.

9