IV CSK 40/11

Sygn. akt IV CSK 40/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 lipca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z powództwa Syndyka Masy Upadłości M. Spółki z o.o. z siedzibą w G.

przeciwko S. Spółce z o.o. z siedzibą w P. poprzednio z siedzibą

w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 8 lipca 2011 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 22 czerwca 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w pkt 2 (drugim) i 3 (trzecim) oraz

wyrok Sądu Okręgowego z dnia 10 lutego 2010 r. w całości i

przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu do ponownego

rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Powód – syndyk masy upadłości – M. Spółki z o.o. wnosił o zasądzenie od

pozwanego S. – Spółki z o.o. wskazanych w pozwie kwot (wraz z odsetkami),

obejmujących wręczone pozwanemu (kontrahentowi umowy o roboty instalacyjne)

tzw. kaucje gwarancyjne. Nakazem zapłaty w postępowaniu upominawczym

zasądzono na rzecz powoda dochodzoną należność pieniężną. Sąd Okręgowy

oddalił powództwo, dokonując następujących ustaleń faktycznych.

Pozwany był wykonawcą generalnym inwestycji wykonywanej w Centrum

Handlowym M-1 w K. W dniu 25 września 2000 r. powód zawarł

z niewystępującym w sporze podmiotem – „M.” S.A. umowę, w której kontrahent

miał status zamawiającego roboty instalacyjne u powoda we wspomnianym

Centrum. W umowie tej zastrzeżono na rzecz generalnego wykonawcy

(pozwanego) tzw. kaucje gwarancyjne. Obejmowały one zatrzymywane przez tego

wykonawcę sumy pieniężne stanowiące część wynagrodzenia należnego

kontrahentowi za wykonanie robót instalacyjnych i mogły być przetrzymywane do

czasu upływu pięcioletniego okresu gwarancyjnego, pod warunkiem usunięcia

ewentualnych wad ujawniających się w tym okresie. W latach 2000-2001 powód i

„M.” S.A. sporządzili kilkanaście protokołów wykonania i odbioru robót

instalacyjnych o dobrej jakości. W dniu 28 listopada 2001 r. zawarto umowę z

udziałem trzech stron: powoda (wykonawcy), pozwanego (generalnego

wykonawcy) i „M.” S.A. (podmiotu zamawiającego roboty instalacyjne u powoda).

W jej części wstępnej powołano się na inne dwie umowy, tj. umowę z dnia 27 lipca

2000 r. (zawartą między „M.” S.A. i pozwanym) oraz umowę z dnia 25 września

2005 r. (zawartą między powodem i „M.” S.A.). Umowy te obejmowały ten sam

zakres robót instalacyjnych. W umowie trójstronnej powód przejął prawa i obowiązki

podmiotu „M.” S.A. wobec pozwanego. W umowie tej znalazło się też dalsze

postanowienie dotyczące niezapłaconych należności „M.” S.A. na rzecz M. Spółki z

o.o. powoda, wynikających z umowy z dnia 25 września 2000 r. W listopadzie 2001

r. „M.” S.A. poinformował pozwanego o dokonanej cesji swoich wierzytelności na

rzecz M. Spółki z o.o. (powoda).

3

W ocenie Sądu Okręgowego, w dniu zawarcia umowy trójstronnej z dnia

28 listopada 2001 r. wierzytelności „M.” S.A. wobec pozwanego istniały i wyrażały

się kwotą wynikającą z zastrzeżenia przygotowanego przez pozwanego przed

zawarciem tej umowy. Sąd ten ustalił, że pozwany nie udowodnił tego, iż zaspokoił

w jakiejkolwiek części roszczenia objęte pozwem, tj. roszczenie o zwrot tzw. kaucji

długoterminowych. Zobowiązanie gwarancyjne strony pozwanej wobec powoda

uległo transformacji – jako zobowiązanie majątkowe – w zobowiązanie pieniężne i

stało się wymagalne już z chwilą ogłoszenia upadłości wykonawcy (powoda, art. 91

ust. 2 – Prawo upadłościowe i naprawcze z dnia 28 lutego 2003 r. (Dz. U. Nr 60,

poz. 535 ze zm.; cyt. dalej jako „p.u.n.”). Innymi słowy, zobowiązanie powoda

(wykonawcy) wobec pozwanego (generalnego wykonawcy) jako zobowiązanie

niepieniężne obejmujące usunięcie wad zmieniło się w zobowiązanie pieniężne

dotyczące zwrotu pozwanemu kosztów niewykonanych do dnia ogłoszenia

upadłości napraw gwarancyjnych. W wyniku takiego przekształcenia, zgodnie z

fikcją ustawową wynikającą z art. 91 ust. 2 p.u.n., odpadła causa, czyli przyczyna

prawna zatrzymanie kaucji przez pozwanego. Roszczenie o zwrot kaucji staje się

wymagalne już w dacie ogłoszenia upadłości wykonawcy (powoda).

Skoro upadłość powoda ogłoszono w dniu 2 marca 2004 r., a powództwo wniesiono

w październiku 2008 r., to upłynął już termin przedawnienia roszczenia

o zwrot kaucji.

Apelacja powoda została oddalona. W ocenie Sądu Apelacyjnego, nie doszło

do naruszenia przepisów o prekluzji dowodowej w rozumieniu art. 47914

k.p.c.

w zw. z art. 47914a

k.p.c., mimo zgłoszenia przez pozwanego zarzutów w toku

postępowania rozpoznawczego, ponieważ przepisy o prekluzji dowodowej nie

mogą być interpretowane zbyt restrykcyjnie. Sąd Apelacyjny podzielił ustalenie

przez Sąd Okręgowy faktu zapłaty przez pozwanego powodowi kwoty 850.000 zł

(w dniu 30 lipca 2002 r.). Dopuszczenie przez Sąd Okręgowy kwestionowanych

(jako sprekludowanych) przez powoda dowodów nie miało istotnego wpływu na

rozstrzygnięcie sprawy, gdyż oddalenie powództwa było konsekwencją

uwzględnienia zgłoszenia przez pozwanego zarzutu przedawnienia (art. 118 k.c.).

Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu Okręgowego w zakresie

interpretacji art. 91 ust. 2 p.u.n. (odpowiednika art. 32 ust. 2 prawa upadłościowego

4

z 1934 r.) i przyjął, że de lege lata zasadniczym skutkiem ogłoszenia upadłości

wykonawcy jest transformacja ex lege wierzytelności wobec tego wykonawcy

o usunięcie wad robót w zobowiązanie pieniężne według wartości roszczenia

z dnia ogłoszenia upadłości, natomiast wykonawca od tej daty staje się uprawniony

do żądania od wierzyciela (kontrahenta) zwrotu zatrzymanej kaucji gwarancyjnej.

Według Sądu Apelacyjnego, w przypadku ujawnienia się wad w okresie

gwarancyjnym pozwany miał możliwość zgłoszenia wynikających z tego faktu

roszczeń przeciwko powodowi w postępowaniu upadłościowym. Roszczenie

o zwrot kaucji rozpoczyna bieg od chwili ogłoszenia upadłości i ulega

przedawnieniu w okresie trzech lat (art. 118 k.c.). Roszczenie takie nie wypacza

celu postępowania upadłościowego, gdyż wierzyciele upadłego powoda mogliby

uzyskać zaspokojenie z zatrzymanej przez powoda i zwróconej kaucji

gwarancyjnej, gdyby powód zgłosił swoje roszczenie w postępowaniu sądowym

przed upływem terminu przedawnienia.

W skardze kasacyjnej powoda podnoszono zarzuty naruszenia prawa

materialnego, tj. zarzut naruszenia art. 91 § 1 p.u.n., art. 117 § 2 k.c., 118 k.c. i 120

§ 1 k.c. Skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podstawowe znaczenie w rozpoznawanej sprawie ma kwestia interpretacji

art. 91 ust. 1 i 2 p.u.n. w związku z ogłoszeniem upadłości strony powodowej

(wykonawcy) w czasie obowiązywania prawa upadłościowego i naprawczego

z 2003 r. (art. 536 p.u.n.). Przepisy te stanowią w zasadzie powtórzenie regulacji

prawnej przewidzianej w art. 32 ust. 1 i 2 prawa upadłościowego z 1934 r.

Roszczenie strony powodowej (syndyka upadłego wykonawcy) obejmuje

roszczenie o zwrot kaucji gwarancyjnych przekazywanych na rzecz kontrahenta

wykonawcy w postaci zatrzymywania przez tego kontrahenta należnego

wykonawcy wynagrodzenia za wykonane i odebrane roboty instalacyjne.

Postanowienia o kaucji zawarte były w treści umów o roboty budowlane (art. 647

k.c.) i w tych umowach określono również zasady ich zwrotu (z reguły po upływie

terminu gwarancyjnego, tj. pięciu lat). Z ustaleń obu sądów meriti wynika to, że

5

chodzi tu o zwrot tzw. kaucji długoterminowych, a nie o kaucje, których zwrot

powinien nastąpić po bezusterkowym odbiorze przedmiotu robót (s. 11

uzasadnienia wyroku Sądu Apelacyjnego).

Należy podzielić stanowisko Sądu Apelacyjnego, że zobowiązanie

wykonawcy (upadłego) do usunięcia wad jest „zobowiązaniem majątkowym

o charakterze niepieniężnym” w rozumieniu art. 91 ust. 2 p.u.n. (podobnie – art. 32

ust. 2 prawa upadłościowego z 1934 r.). Przedwczesny pozostaje jednak wniosek,

że „zobowiązania niepieniężne do usuwania wad i usterek zmieniły się

w zobowiązanie pieniężne do zwrotu pozwanemu kosztów niewykonanych do dnia

ogłoszenia upadłości napraw gwarancyjnych”. Nie sposób bowiem przyjmować, że

taki skutek transformacji ex lege wynika z art. 91 ust. 2 p.u.n. bez ustalenia tego,

czy zobowiązania gwarancyjne wykonawcy (roszczenie uprawnionego do żądania

usunięcia wady) w ogóle powstało i zostało odpowiednio zindywidualizowane.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego w ostatnim okresie kształtuje się trafne

stanowisko, zgodnie z którym zobowiązanie gwarancyjne wykonawcy robót

budowlanych (upadłego), obejmujące wady tych robót, może ulec przekształceniu

w zobowiązanie pieniężne na podstawie art. 32 § 2 prawa upadłościowego

z 1934 r. (obecnie – art. 91 ust. 1 p.u.n.), jeżeli wady wykonanych robót powstały

przed ogłoszeniem upadłości wykonawcy (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 16 grudnia 2010 r. I CSK 114/10 i I CSK 148/10, niepubl.; zob. także

powołane w nich inne orzeczenia Sądu Najwyższego). Podobne stanowisko wyraził

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 19 stycznia 2011 r. (V CSK 204/20, niepubl.)

w odniesieniu do zobowiązań niepieniężnych upadłego z tytułu rękojmi w ramach

umowy o roboty budowlane (art. 647 k.c.). Oznacza to, że brak odpowiedniej

indywidualizacji zobowiązania gwarancyjnego wykonawcy, tj. pojawienia się wady

wykonanych robót instalacyjnych przed ogłoszenia jego upadłości, eliminuje

możliwość powstania skutku transformacyjnego, przewidzianego w art. 91 ust. 2

p.u.n. Nie było zatem podstaw do twierdzenia, że z dniem ogłoszenia upadłości

wykonawcy robót budowlanych (powoda), zobowiązania majątkowe niepieniężne

wykonawcy (obejmujące usunięcie wad wykonanych robót) zmieniły się na

podstawie art. 92 ust. 2 p.u.n. w zobowiązania pieniężne i wynikające z nich

6

roszczenia stały się wymagalne (płatne) właśnie w dniu ogłoszenia upadłości tego

podmiotu.

Należy stwierdzić, że nietrafne jest też ogólne założenie obu Sądów meriti,

iż przepis art. 91 ust. 1 p.u.n. ma zastosowanie także do wierzytelności (roszczeń)

upadłego wykonawcy wobec jego dłużników, w tym – kontrahenta (pozwanego)

zatrzymującego pieniężną kaucję gwarancyjną (s. 19 uzasadnienia zaskarżonego

wyroku). W literaturze i orzecznictwie Sądu Najwyższego broni się bowiem

uzasadnionego stanowiska, że przepis art. 91 ust. 1 p.u.n. (podobnie jak dawny art.

32 ust. 1) odnosi się tylko do zobowiązań (długów) upadłego (niepieniężnych

lub uzgodnionych), i to tylko takich, które w dodatku mogą być zgłoszone przez

wierzyciela do masy upadłości (tak np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 marca

2006 r., II CSK 35/06, niepubl.). W rezultacie nie można akceptować stanowiska,

że wymagalność roszczenia o zwrot kaucji gwarancyjnych (tzw. długoterminowych)

następuje już w dacie ogłoszenia upadłości wykonawcy (powoda – wierzyciela).

W konsekwencji należy stwierdzić, że Sądy meriti przyjęły niewłaściwie

początek biegu przedawnienia roszczenia o zwrot kaucji z dniem ogłoszenia

upadłości powoda (w dniu 2 marca 2004 r.). W tej sytuacji trafne okazały się

zarzuty naruszenia art. 91 ust. 1 p.u.n. i wskazanych w skardze kasacyjnej

przepisów o przedawnieniu roszczeń. Oznaczało to konieczność uchylenia

zaskarżonego wyroku (pkt 2 i 3) oraz wyroku Sądu Okręgowego i przekazania

sprawy w tym zakresie Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.