IV CSK 603/10

Sygn. akt IV CSK 603/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 lipca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

Protokolant Hanna Kamińska

w sprawie z powództwa Leszka i Jerzego B.

przeciwko Skarbowi Państwa - Naczelnikowi Trzeciego Urzędu Skarbowego

i Dyrektorowi Izby Skarbowej

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 8 lipca 2011 r.,

skargi kasacyjnej powodów

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 7 maja 2010 r.,

1. oddala skargę kasacyjną;

2. zasądza od powodów Leszka B. i Jerzego B. na rzecz

Skarbu Państwa - Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa

kwoty po 3600 zł (trzy tysiące sześćset) tytułem zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego;

3. przyznaje radcy prawnemu Krzysztofowi N. od Skarbu

Państwa - Sądu Apelacyjnego kwotę 3600 zł (trzy tysiące

sześćset) powiększoną o stawkę podatku VAT, tytułem

kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej

powodom z urzędu w postępowaniu kasacyjnym.

Uzasadnienie

2

Powodowie Leszek B. i Jerzy B. początkowo domagali się zasądzenia od

Skarbu Państwa - Naczelnika III Urzędu Skarbowego oraz Dyrektora Izby

Skarbowej kwoty 50.000.000 zł wraz z ustawowymi odsetkami i kosztami procesu

tytułem odszkodowania i zadośćuczynienia za doznaną krzywdę. W piśmie z dnia

12.11.2008 r. powodowie sprecyzowali to żądanie wskazując, że w niniejszej

sprawie dochodzą wyrównania im szkody oraz zadośćuczynienia za krzywdy, jakie

powstały w związku z wykonaniem decyzji podatkowych określonych w pozwie,

które następnie zostały uchylone. Z tytułu utraty obiektów sklepowych domagali się

- 6.117.120 zł, obiektów magazynowych 6.372.000 zł, za znaki handlowe „B. ", „H.",

których powodowie byli właścicielami i wprowadzili na rynek, co najmniej 5.000.000

zł, za nieruchomości oznaczone w KW /.../ , nie mniej niż 600.000 zł każda, z tytułu

utraconych marż, jaką powodowie uzyskaliby, gdyby prowadzili działalność za

okres do 2008 r. - 74.694.137 zł. Poza tym powodowie dochodzili zadośćuczynienia

za całkowitą utratę możliwości prowadzenia takiej jak poprzednio działalności w

wysokości po 5.000.000 zł dla każdego z powodów. Powód Leszek B. domagał się

dodatkowo kwoty 1.000.000 zł tytułem zrekompensowania cierpienia związanego z

ograniczoną możliwością pomocy choremu dziecku - Karolinie B. Straty, które

powodowie ponieśli w wyniku wprowadzenia w życie decyzji skarbowych z

14.07.1998 r. oszacowali nadto na 2.000.000 zł.

Strona pozwana - Skarb Państwa wniósł o oddalenie powództwa w całości

oraz zasądzenie kosztów postępowania. Pozwany Skarb Państwa zakwestionował

istnienie przesłanki bezprawności w zachowaniach, w których powodowie dopatrują

się szkody; podniósł także zarzut przedawnienia.

Wyrokiem z dnia 15 stycznia 2010 r. Sąd Okręgowy oddalił powództwo.

Ustalił, że w dniu 14.07.1998 r. III Urząd Skarbowy określił dla powoda Leszka B. i

jego małżonki Małgorzaty B. wysokość zaległości podatkowej w podatku

dochodowym od osób fizycznych za 1993 r. w wysokości 336.096,90 zł przy

zaległości wynoszącej 342.612,50 zł oraz wysokość odsetek od zaległości na dzień

wydania powyższej decyzji w kwocie 793.450,70 zł. W dniu 30.10.1998 r. Izba

Skarbowa uchyliła w całości w/w decyzję organu pierwszej instancji i przekazała

3

sprawę do ponownego rozpatrzenia przez ten organ, gdyż rozstrzygnięcie sprawy

wymagało uprzedniego przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego w znacznej

części. W dniu 24.10.1999 r. III Urząd Skarbowy określił Leszkowi i Małgorzacie

małż. B. należny podatek dochodowy od osób fizycznych za rok 1993 w wysokości

334.067,60 zł i ustalił zaległość w podatku w wysokości 327.552 zł wraz z

odsetkami za zwłokę od zaległości w kwocie 926.033,90 zł. W dniu 29.05.2000 r.

Izba Skarbowa uchyliła decyzję organu pierwszej instancji w całości i ustaliła

Leszkowi i Małgorzacie małż. B. zaległość w podatku dochodowym za rok 1993 na

245.351,60 zł wraz z odsetkami za zwłokę od zaległości w kwocie 693.642,20 zł.

Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 5.04.2002 r. uchylił w/w

decyzję Izby Skarbowej z dnia 29.05.2002 r. Stwierdził, że przesłanki

opodatkowania w przedmiotowej sprawie były wyjątkowo skomplikowane, gdyż na

sporne pozycje zarówno co do wartości sprzedaży, jak i kosztów uzyskania

przychodów składa się szereg zdarzeń gospodarczych i dowodów je

dokumentujących. Taki stan wymagał od organów podatkowych odrębnego

omówienia i czytelnego powiązania z odpowiednią częścią materiału dowodowego.

Tej funkcji nie spełniają akta dołączone do zaskarżonej decyzji, ani sama decyzja.

Wobec tego niemożliwa była ocena legalności decyzji, a ocena wszystkich

merytorycznych zarzutów skargi okazała się przedwczesna.

W dniu 10.12.2002 r. Izba Skarbowa uchyliła ponownie decyzję organu

pierwszej instancji w całości i ustaliła Leszkowi i Małgorzacie małż. B. podatek za

rok 1993 w wysokości 259.660,80 zł, natomiast zaległość w podatku dochodowym

w wysokości 245.132,40 zł wraz z odsetkami za zwłokę od tej zaległości w kwocie

693.022,50 zł.

Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 19.11.2003 r. oddalił skargę

na decyzję Izby Skarbowej z dnia 10.12.2002 r.

Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 13.01.2005 r. oddalił skargę

kasacyjną na decyzję Izby Skarbowej z dnia 10.12.2002 r.

W dniu 31.08.1999 r. III Urząd Skarbowy określił dla powoda Jerzego B. i

jego małżonki Tatiany B. wysokość zaległości podatkowej w podatku dochodowym

od osób fizycznych za 1993 r. w kwocie 327.320 zł, przy wysokości zobowiązania

4

wynoszącego 333.918,30 zł oraz wysokość odsetek od zaległości na dzień wydania

powyższej decyzji w kwocie 918.060,40 zł.

W dniu 29.05.2000 r. Izba Skarbowa uchyliła w całości decyzję organu

pierwszej instancji i ustaliła Jerzemu i Tatianie małż. B. zaległość w podatku

dochodowym za rok 1993 na 245.463,60 zł wraz z odsetkami za zwłokę od

zaległości w kwocie 688.471,30 Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia

5.04.2002 r. uchylił w/w decyzję Izby Skarbowej z dnia 29.05.2002 r. Sąd

Administracyjny wskazał na wadliwość sporządzonego uzasadnienia, które zostało

sporządzone w sposób uniemożliwiający ocenę jej legalności. Wobec tego ocena

wszystkich merytorycznych zarzutów skargi okazała się przedwczesna.

W dniu 10.12.2002 r. Izba Skarbowa uchyliła ponownie decyzję organu

pierwszej instancji w całości i ustaliła Jerzemu i Tatianie małż. B. podatek za rok

1993 w wysokości 259.804 zł, natomiast zaległość w podatku dochodowym w

wysokości 245.245,20 zł wraz z odsetkami za zwłokę od tej zaległości w kwocie

687.858,70 zł.

Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 19.11.2003 r. oddalił skargę

na decyzję Izby Skarbowej z dnia 10.12.2002 r. Naczelny Sąd Administracyjny

wyrokiem z dnia 13.01.2005 r. oddalił także skargę kasacyjną na decyzję Izby

Skarbowej z dnia 10.12.2002 r.

Sąd pierwszej instancji wskazał, że takie okoliczności jak dobra kondycja

przedsiębiorstwa powodów do czasu wydania decyzji skarbowych, wysoka

dynamika jego rozwoju i brak innych problemów przedsiębiorstwa, perspektywy

i plany rozwojowe spółki powodów oraz przyczyny pogarszającego się stanu

przedsiębiorstwa powodów mogłyby zostać wykazane jedynie poprzez dokumenty

finansowe ocenione następnie przez biegłego, gdyż wymagało to niewątpliwie

wiedzy specjalistycznej. Powodowie, na których spoczywał stosownie do art. 6 k.c.

ciężar dowodu, nie zgłosili takich wniosków dowodowych, a Sąd nie miał obowiązku

powołania dowodu z urzędu. Jednocześnie Sąd wskazał, iż roszczenie powodów

uległo przedawnieniu z uwagi na treść art. 4421

§ 1 k.c. Ponadto, zdaniem Sądu

Okręgowego, na podstawie art. 417 § 1 k.c. Skarb Państwa mógł ponosić jedynie

5

odpowiedzialność odszkodowawczą. Żądanie zasądzenia zadośćuczynienia było

zatem bezzasadne.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 7 maja 2010 r. oddalił apelację powodów i

orzekł o kosztach postępowania apelacyjnego.

Sąd II instancji wskazał, że nie podziela oceny Sądu pierwszej instancji

co do podstaw prawnych oddalenia powództwa. Za prawidłowe uznał natomiast

stwierdzenie, że powodowie nie wykazali wysokości dochodzonych roszczeń..

Zdaniem Sądu drugiej instancji podstawy odpowiedzialności Skarbu Państwa nie

mógł stanowić art. 4171

§ 2 k.c. lecz art. 417 k.c., a o przedawnieniu można było

czynić rozważania w oparciu o art. 442 k.c., a nie art. 4421

§ 1 k.c., jak to przyjął

Sąd pierwszej instancji, choć w tej ostatniej kwestii zmiana oznaczenia artykułu, jaki

zastosował Sąd pierwszej instancji, z uwagi na tożsamą treść z art. 442 § 1 k.c.,

nie miała wpływu na prawidłowość tam wyrażonego poglądu. Zdaniem Sądu

Apelacyjnego w sprawie zachodził brak odpowiedzialności odszkodowawczej

Skarbu Państwa, w sytuacji, gdy uchylone decyzje podatkowe były nieostateczne

i podlegały kontroli instancyjnej.

Wyrok Sądu Apelacyjnego został zaskarżony skargą kasacyjną przez

powodów. Skarżący wnieśli o uchylenie tego wyroku oraz poprzedzającego go

wyroku Sądu pierwszej instancji, zniesienie postępowania w obu instancjach

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji.

Skarga kasacyjna została oparta na obu podstawach określonych w art. 3983

§ 1

k.p.c. W ramach podstawy naruszenia prawa procesowego skarżący zarzucił

naruszenie art. 379 pkt 5 k.p.c., art. 245 k.p.c., art. 162 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1

k.p.c. i art. 382 k.p.c., art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., art. 153 p.p.s.a.

oraz art. 328 § 1 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., a w ramach podstawy naruszenia

prawa materialnego naruszenie art. 417 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nieuzasadniony był zarzut naruszenia art. 379 pkt 5 k.p.c. W judykaturze

wyjaśniono, iż pozbawienie strony możności obrony jej praw w rozumieniu art. 379

pkt 5 k.p.c. ma miejsce w sytuacji, gdy na skutek wadliwości procesowych sądu lub

strony przeciwnej, strona nie mogła i faktycznie nie brała udziału w całym

6

postępowaniu lub jego istotnej części, gdy w postępowaniu sądowym całkowicie

pozbawiono stronę, wbrew jej woli, możności podejmowania lub świadomego

zaniechania czynności procesowych zmierzających do ochrony jej sfery prawnej, (por.

wyrok SN z dnia 17 stycznia 2003 r., I CK 166/02, wyrok SN z dnia 17 października

2003 r., IV CK 76/02, wyrok SN z dnia 9 stycznia 2001 r., II CKN 1211/00,

postanowienie SN z dnia 4 listopada 2010 r., IV CSK 181/10, postanowienie SN z dnia

6 maja 2003 r., I CZ 43/03). W rozpoznawanej sprawie prawo powodów do obrony

w tym znaczeniu nie zostało naruszone. W toku postępowania powodowie byli

reprezentowani przez zawodowego pełnomocnika , który brał udział w postępowaniu

dowodowy. Należy przy tym zwrócić uwagę, że oddalenie wniosków dowodowych, na

co powoływali się powodowie, nie może stanowić przesłanki nieważności

postępowania z powodu pozbawienia tej strony możności obrony swych praw (por.

wyrok SN z dnia 23 lutego 2001 r., II CKN 395/00).

Wymaga z kolei podkreślenia, że podstawą oddalenia powództwa

było między innymi uwzględnienie zarzutu przedawnienia podniesionego przez

stronę pozwaną. W judykaturze przyjmuje się, że uznanie tego zarzutu

za uzasadniony czyni bezprzedmiotowym rozważanie innych okoliczności

decydujących o sposobie rozstrzygnięcia sprawy. Konieczne jest wówczas jedynie

stwierdzenie istnienia przesłanek uzasadniających uwzględnienie zarzutu

przedawnienia. Tymczasem w skardze kasacyjnej nie sformułowano zarzutów

kwestionujących ocenę, że roszczenie powodów uległo przedawnieniu. Z tego

względu skarga kasacyjne nie mogła być uwzględniona nawet przy założeniu,

że zawarte w niej zarzuty, poza nieważnością postępowania, mogły być

uzasadnione. Ich rozważanie stało się zatem niecelowe. Z tych względów skarga

kasacyjna była pozbawiona uzasadnionych podstaw i podlegała oddaleniu

na podstawie art. 39814

k.p.c.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1,

391 § 1 i 39821

k.p.c. Sąd Najwyższy przyznał także pełnomocnikowi z urzędu

powodów koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej im w postępowaniu

kasacyjnym, według stawki taryfowej związanej z wartością przedmiotu

zaskarżenia.

7

jz