I UK 12/11

Sygn. akt I UK 12/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 lipca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Małgorzata Gersdorf (przewodniczący)

SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca)

SSN Maciej Pacuda

w sprawie z odwołania Elżbiety G.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 13 lipca 2011 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 7 lipca 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 29 stycznia 2010 r., Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych oddalił odwołanie Elżbiety G. od decyzji Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych z dnia 3 listopada 2009 r., którą organ rentowy odmówił

wnioskodawczyni prawa do emerytury. Sąd pierwszej instancji ustalił, że

wnioskodawczyni urodziła się 8 października 1954 r. Na dzień 31 grudnia 1998 r.

posiadała staż pracy wynoszący 23 lata, 8 miesięcy i 28 dni, w tym w szczególnych

warunkach 14 lat, 9 miesięcy i 15 dni. W okresie zatrudnienia w warunkach

szczególnych przez okres 6 miesięcy i 23 dni pobierała zasiłek chorobowy. W dniu

27 października 2009 r. wystąpiła z wnioskiem o przyznanie emerytury. Zakład

Ubezpieczeń Społecznych zaskarżoną decyzją odmówił jej prawa do tego

świadczenia. W tym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał, że złożone przez

wnioskodawczynię odwołanie od zaskarżonej decyzji nie zasługuje na

uwzględnienie. Powołał się na treść art. 184 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 1 i ust.

1a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (j.t. Dz.U. z 2004 r., Nr 39, poz. 353 ze zm.) i stwierdził,

że wnioskodawczyni nie spełniała warunków niezbędnych do nabycia prawa do

emerytury w obniżonym wieku emerytalnym z tytułu pracy wykonywanej w

szczególnych warunkach, gdyż nie legitymuje się 15 - letnim okresem pracy w

szczególnych warunkach. Zgodnie bowiem z treścią art. 32 ust. 1a pkt 1 powołanej

ustawy, przy ustalaniu okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze nie uwzględnia się okresów niewykonywania pracy, za

które pracownik otrzymał po dniu 14 listopada 1991 r. wynagrodzenie lub

świadczenie z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa.

Przepis ten został dodany przez art.1 pkt 16 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o

zmianie ustawy o emeryturach i rentach z FUS oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.

Nr 121, poz. 1264), zmieniającej ustawę emerytalno-rentową z dniem 1 lipca 2004

r. Wnioskodawczyni warunek posiadania wymaganego wieku (55 lat),

uprawniającego do wcześniejszej emerytury, spełniła 8 października 2009 r. W tym

czasie obowiązywał już art. 32 ust. 1a pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Przepisy powołanej wyżej ustawy zmieniającej nie zawierały przepisów

3

przejściowych. W tej sytuacji, znajduje zastosowanie zasada bezpośredniego

stosowania ustawy nowej, zatem kwestia uprawnień emerytalnych

wnioskodawczyni powinna być rozpatrywana przy uwzględnieniu stanu prawnego

obowiązującego w dacie spełnienia przez nią warunku ukończenia wymaganego

wieku emerytalnego. W konsekwencji, okresy pobierania przez nią zasiłku

chorobowego nie podlegają zaliczeniu do okresu wykonywania pracy w

szczególnych warunkach. Na skutek apelacji wnioskodawczyni Sąd Apelacyjny –

Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w apelacje oddalił. Sąd drugiej instancji

stwierdził, że Sąd Okręgowy dokonał prawidłowych ustaleń faktycznych, a przy

interpretacji podstawy prawnej rozstrzygnięcia nie naruszył przepisów prawa

materialnego. Przepis art. 184 powołanej wyżej ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych normując przesłanki nabycia prawa do

emerytury dla osób, urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r., odsyła do regulacji

zamieszczonej w art. 32 tej ustawy nie tylko w zakresie określenia wieku

emerytalnego, ale także w zakresie ustalania okresu zatrudnienia w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze. Odmienna wykładnia tego przepisu jest

nieuprawniona. Okresy pobierania przez wnioskodawczynię zasiłku chorobowego

nie podlegają wliczeniu do okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach. Wiek

emerytalny, wymagany przez przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7

lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze tj. 55 lat,

wnioskodawczyni osiągnęła pod rządami znowelizowanych przepisów tj. po dniu 1

lipca 2004 r. Brak jest zatem podstaw, by przy ustalaniu uprawnień emerytalnych

uwzględnić wskazane przez ubezpieczoną okresy zasiłkowe do okresu zatrudnienia

w szczególnych warunkach. W konsekwencji Sąd stwierdził, że Elżbieta G. nie

legitymuje się 15 - letnim okresem pracy w warunkach szczególnych lub w

szczególnym charakterze. Nie spełnia zatem przesłanek niezbędnych do nabycia

prawa do wcześniejszej emerytury.

Na powyższe orzeczenie ubezpieczona wniosła skargę kasacyjną powołując

w niej naruszenie przepisów prawa materialnego - art. 184 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych,

poprzez błędną wykładnię wyrażającą się w uznaniu, iż przedmiotowe

4

unormowanie wymaga dla nabycia prawa do emerytury stażu emerytalnego

ustalanego w oparciu o art. 32 ustawy emerytalnej i w konsekwencji wyłączenie z

okresu pracy w szczególnych warunkach ubezpieczonej Elżbiety G. okresów

pobierania zasiłku chorobowego przypadających po dniu 14 listopada 1991 r. oraz

naruszeniu przepisów postępowania, poprzez uznanie, że ubezpieczona nie

posiada stażu emerytalnego 15 lat pracy w szczególnych warunkach

uprawniającego do nabycia prawa do emerytury na podstawie art. 184 ustawy

emeryturach i rentach z FUS. Wskazując na powyższe podstawy skargi kasacyjnej

skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w całości i

przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Istota występującego w sprawie zagadnienia prawnego sprowadza się do

określenia wzajemnego stosunku przepisów art. 184 i 32 ust. 1a ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i dotyczy

funkcjonowania zasady lex posterior derogat priori w obliczu ochrony praw

nabytych. Problem zarysował się w związku ze zmianami wprowadzonymi do art.

32, określającego warunki nabycia prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu pracy

w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, na skutek dodania

przepisu ust. 1a, co uczyniono ustawą z dnia 20 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy

o emeryturach i rentach, która weszła w życie z dniem 1 lipca 2004 r. W przepisie

tym postanowiono, że przy ustalaniu takich okresów zatrudnienia nie uwzględnia

się okresów niewykonywania pracy, za które pracownik po dniu 14 listopada 1991 r.

otrzymał wynagrodzenie lub świadczenia z ubezpieczenia społecznego w razie

choroby lub macierzyństwa (pkt 1) oraz okresów, w których na mocy szczególnych

przepisów został zwolniony od świadczenia pracy, z wyjątkiem okresu urlopu

wypoczynkowego (pkt 2). Art. 32 ust. 1a pkt 2 został uchylony ustawą z dnia 1

lipca 2005 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z FUS oraz ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 169, poz. 1412), zatem wyłączeniu

ulegają tyko okresy niezdolności do pracy z powodu choroby i macierzyństwa.

Ustawodawca, wprowadzając zmiany pojęcia „zatrudnienia w szczególnych

warunkach i w szczególnym charakterze”, nie uchwalił przepisów

5

międzyczasowych, w związku z czym zakres stosowania art. 32 ust. 1a ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych był przedmiotem

skargi konstytucyjnej opartej na zarzucie jego niezgodności z art. 2 i 32 ust. 1

Konstytucji.

Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 10 lipca 2008 r. (K. 33/06, OTK-A

2008 nr 6, poz. 106), uznawszy za właściwą dla oceny konstytucyjności

omawianego przepisu chwilę powstania prawa podmiotowego, w tym wypadku

prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach,

oddalił zarzut, że zmiana warunków emerytalnych prowadzi do naruszenia praw

nabytych. Stwierdził, że oceniana zmiana może mieć zastosowanie wyłącznie na

przyszłość.

Rozstrzygnięcie Trybunału Konstytucyjnego nie budzi wątpliwości, w

zakresie, w którym odnosi się do stosunków powstałych po dniu 1 lipca 2004 r.

oraz stosunków zamkniętych, zakończonych nabyciem prawa przed tym dniem.

Konieczne jest jednak wskazanie, że w efekcie wprowadzenia ustawą z dnia 20

kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach nowych zasad ustalania

okresów przebytych w ubezpieczeniu, wynikających z dodanego z dniem 1 lipca

2004 r. art. 32 ust. 1a, wyłączającego pewne okresy ze stażu pracy w

szczególnych warunkach, można wyróżnić pracowników, którzy nabyli prawo do

emerytury z tytułu zatrudnienia w warunkach szczególnych przed dniem 1 lipca

2004 r., po tym dniu, oraz pracowników będących w dniu 1 lipca 2004 r. w trakcie

nabywania prawa, a w szczególności tych, którzy wypełnili warunki określone w art.

184 ustawy. Dostrzeżenie tej kategorii uprawnionych nakazuje uwzględnić aspekt

ochrony istniejących w dniu 1 lipca 2004 r. praw tymczasowych tych osób,

zagwarantowanych w powołanym przepisie i prowadzących do nabycia prawa do

emerytury.

W art. 184 ustawy, obejmującym stany faktyczne zastane w dniu jego

wejścia w życie, ustawodawca, który nie zróżnicował przesłanek nabycia prawa do

emerytury przez osoby wykonujące pracę w warunkach szczególnych w zależności

od daty ich urodzenia, a w efekcie daty osiągnięcia odpowiedniego wieku (art. 32 i

art. 46 ustawy), w tym jednym wypadku osobno i w sposób szczególny uregulował

sytuację prawną ubezpieczonych urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r. i osobom,

6

które w dniu wejścia w życie ustawy (1 stycznia 1999 r.) wykazały okres

zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze

wymaganym w przepisach dotychczasowych do nabycia prawa do emerytury w

wieku niższym niż 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn oraz okresu składkowego i

nieskładkowego określonych w art. 27 ustawy (co najmniej 20 lat dla kobiet i 25 lat

dla mężczyzn), zagwarantował prawo nabycia emerytury po osiągnięciu wieku

przewidzianego w art. 32. Dodatkowo, co jest oczywiste dla tej grupy wiekowej,

postawił warunek nieprzystąpienia do otwartego funduszu emerytalnego, a także

rozwiązania stosunku pracy. Jak wynika z wypowiedzi posła sprawozdawcy

projektu ustawy, celem wymienionego przepisu było utrzymanie uprawnień

emerytalnych dla wszystkich, którzy w chwili wejścia w życie ustawy spełniają

warunki przejścia na emeryturę, z wyjątkiem wieku emerytalnego przewidzianego w

art. 32 ustawy (sprawozdanie stenograficzne z 36 posiedzenia Sejmu

Rzeczypospolitej Polskiej w dniach 25 i 26 listopada 1998 r., s. 8-9).

Doniosłość i racja przytoczonej regulacji została dostrzeżona przez Sąd

Najwyższy, który uznał art. 184 ustawy o emeryturach i rentach za samoistną

podstawę prawa do emerytury w oderwaniu od chwili osiągnięcia wieku

emerytalnego (por. uchwałę z dnia 8 lutego 2007 r., II UZP 14/06, OSNP 2007 nr

13-14, poz. 199, wyrok dnia 18 lipca 2007 r., I UK 62/07, OSNP 2008 nr 17-18,

poz. 269). Odnosząc się do relacji między art. 184 i wprowadzonym później art. 32

ust. 1a ustawy emerytalnej, Sąd Najwyższy zwrócił uwagę na zastosowanie art.

184 do tych ubezpieczonych, którzy w dniu 1 stycznia 1999 r. osiągnęli pełny staż

ubezpieczeniowy, w tym wymagany okres pracy w szczególnych warunkach, lecz

nie osiągnęli wieku emerytalnego, oraz zastosowanie art. 32 do tych

ubezpieczonych, którzy chociażby jeden z tych okresów osiągnęli po wejściu w

życie ustawy, nie później niż do dnia 31 grudnia 2008 r. W wyroku z dnia 8 lutego

2007 r. jasno wskazał, że ubezpieczeni, do których ma zastosowanie art. 184

ustawy, mogą realizować prawo do emerytury na „starych” zasadach po

osiągnięciu wieku emerytalnego, nawet jeżeli ten wiek osiągną po dniu 31 grudnia

2007 r. Dostrzegł, że pogląd o ustanowieniu w art. 184 ustawy odrębnej kategorii

ubezpieczonych znajduje potwierdzenie w art. 24, w którym ubezpieczeni urodzeni

po dniu 31 grudnia 1948 r., zatrudnieni w szczególnych warunkach lub w

7

szczególnym charakterze, zostali wyłączeni z regulacji emerytur pomostowych. W

wyroku z dnia 8 lipca 2008 r. (I PK 309/07, OSNP 2009/23-24, poz. 308) Sąd

Najwyższy potwierdził przewidzianą w art. 39 k.p. ochronę pracownika, który spełnił

do dnia 31 grudnia 1998 r. tylko warunek stażu emerytalnego.

Przyjęte w art. 32 ust. 1a ustawy różnicowanie okresów wykonywania pracy

w szczególnych warunkach nawiązuje do daty wejścia w życie ustawy z dnia 17

października 1991 r. o rewaloryzacji emerytury i rent, o zasadach ustalania

emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 107, poz. 450 ze zm.), w

której poprzednia definicja okresu pracy w szczególnych warunkach pozostała

niezmieniona. Okres tej pracy obejmował zarówno okresy składkowe, jak i okresy

nieskładkowe, jeżeli mieściły się one w okresie wykonywania pracy zgodnie z

umową o pracę. Takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 27

listopada 2003 r., III UZP 10/03 (OSNP 2004 nr 5, poz. 87), stwierdzając, że do

okresu pracy w szczególnych warunkach wlicza się okresy zasiłku chorobowego w

czasie trwania stosunku pracy przypadające po dniu wejścia w życie ustawy o

rewaloryzacji emerytur i rent.

W konsekwencji utrwalił się w judykaturze pogląd, że w art. 32 ust. 1a

ustawodawca wprowadził istotną zmianę w stanie prawnym, w którym niemożliwe

było w drodze wykładni ustalenie zasady pomijania w okresie ubezpieczenia

okresów niezdolności do pracy z powodu choroby, oraz że art. 32 ust. 1 ustawy nie

ma zastosowania do oceny nabycia prawa do emerytury przed dniem 1 lipca 2004

r. (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 5 maja 2005 r., II UK 219/04, OSNP 2005

nr 22, poz. 361 oraz II UK 215/04, OSNP 2005 nr 22, poz. 360 oraz z dnia 7 lutego

2006 r., I UK 154/05, niepublikowany). Problem zaliczania do stażu pracy w

szczególnych warunkach okresów wcześniejszych (okresów zatrudnienia), sprzed

15 listopada 1991 r., ustawodawca rozstrzygnął przez wyłączenie ich z regulacji

art. 32 ust. 1a ustawy.

W tej sytuacji pogląd, że zastosowanie art. 32 ust. 1a pkt 1 ustawy

emerytalnej do osób, które przed dniem 1 lipca 2004 r. nie spełniły wszystkich

warunków nabycia prawa do wcześniejszej emerytury nie narusza konstytucyjnych

zasad równości i sprawiedliwości społecznej (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia

17 września 2007 r., III UK 51/07, OSNP 2008 nr 21-22, poz. 328 i z dnia 21 maja

8

2009 r., II UK 370/08, niepublikowany), można uznać za trafny tylko jako rozumiany

w ten sposób, że chodzi o „wszystkie warunki” przewidziane w art. 184 ustawy.

Wymaganie od osób, które spełniły w dniu 1 stycznia 1999 r. warunki dotyczące

stażu ubezpieczenia dodatkowo warunku osiągnięcia przed dniem 1 lipca 2004 r.

przewidzianego w art. 32 i 46 ustawy wieku należy uznać za zbyt daleko idące,

pomijające ochronę prawa tymczasowego, ukierunkowanego na przyszłe

świadczenia, co trafnie wykazano w piśmiennictwie (por. glosę K. Stopki do

orzeczenia z dnia 17 września 2007 r., OSP 2009 nr 10, poz. 111).

Sytuacja osób wymienionych w art. 184, opisywana w doktrynie jako

ekspektatywa prawa podmiotowego, polega właśnie na spełnieniu się tylko części

stanu faktycznego koniecznego do nabycia prawa, które poprzedza i zabezpiecza

przyszłe prawo podmiotowe. Uwzględnianie ochrony praw w trakcie nabywania,

aprobowane i wskazywane w orzecznictwie Europejskiego Trybunału

Sprawiedliwości (por. wyrok z dnia 3 października 2002 r., Ángel Barreira Pérez,

sprawa C-347/00, ECR 2002 s. I-08191), znajdowało wyraz także w orzecznictwie

Sądu Najwyższego (por. uchwałę składu 7 sędziów z dnia 27 kwietnia 2000 r., III

ZP 2/00, OSNAPUS 2000 nr 16, poz. 620 oraz wyroki z dnia 4 grudnia 2003 r., I PK

111/03, OSNP 2004 nr 21, poz. 368, z dnia 24 września 2004 r., II PK 25/04,

OSNP 2005 nr 10, poz. 141 i wcześniejszy z dnia 19 listopada 1993 r., II URN

47/93, OSNCP 1994/5 poz. 117). Także Trybunał Konstytucyjny stosunkom tym

niejednokrotnie dawał ochronę, jeżeli miały postać ekspektatywy maksymalnie

ukształtowanej, czyli sytuacji prawnej, która spełnia zasadniczo wszystkie

przesłanki ustawowe nabycia prawa do emerytury pod rządami dawnej ustawy, bez

względu na stosunek do niej ustaw późniejszych. Trybunał uznawał je za postaci

praw podmiotowych, do których znajduje zastosowanie ochrona praw nabytych

(por. wyroki z dnia 30 listopada 1988 r., K 1/88, OTK 1988 nr 1, poz. 6, z dnia 22

czerwca 1999 r., K 5/99, OTK 1999 nr 5, poz. 100, z dnia 23 listopada 1998 r., SK

7/98, OTK 1998 nr 7, poz. 114 i przede wszystkim orzeczenie z dnia 11 lutego

1992 r., K 14/91, OTK 1992 nr 1, poz. 7).

Uwzględniając, że ochrona ekspektatywy może wynikać z jej istoty, lecz

także zyskiwać wzmocnienie w prawie, należy stwierdzić, że funkcję takiego

wzmocnienia spełnił art. 184 ustawy o emeryturach i rentach wobec pozostających

9

w toku stosunków nabywania prawa do emerytury z tytułu wykonywania

zatrudnienia w szczególnych warunkach przed dniem 1 stycznia 1999 r. W

przepisie tym ustawodawca utrwalił sytuację osób, które w dniu wejścia w życie

ustawy wypełniły warunki stażu szczególnego i ogólnego i zadeklarował ich

przyszłe prawo do emerytury w wieku wcześniejszym; przez wydanie tego przepisu

nastąpił stan związania, tj. zobowiązania się przez Państwo do powstrzymania się

od jakiejkolwiek ingerencji w istniejące prawo tymczasowe. Wobec tego

przewidziana w ustawie ekspektatywa prawa do emerytury nie mogła wygasnąć na

skutek nowej regulacji ustalania stażu zatrudnienia. Gwarancji przyszłego prawa do

emerytury złożonej wobec osób, o których mowa w art. 184 ustawy, ustawodawca

nie mógł już naruszyć przez ustalenie innego sposobu wyliczenia ich stażu

ubezpieczenia. Stąd ocena, że wykazanie w dniu 1 stycznia 1999 r. określonego w

art. 184 ustawy okresu wykonywania pracy w szczególnych warunkach wyłącza

ponowne ustalenie tego okresu po osiągnięciu wieku emerytalnego, według zasad

wynikających z art. 32 ust. 1a pkt 1 obowiązujących po dniu 1 lipca 2004 r. Pogląd

ten wzmacnia treść art. 32 ust. 4 ustawy emerytalnej, odsyłająca w zakresie

warunków emerytalnych do przepisów dotychczasowych (obowiązujących przed

dniem 1 stycznia 1999 r.).

Z tych przyczyn, Sąd Najwyższy uwzględnił wniosek skarżącego i orzekł na

podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.