III CZP 26/11

Uchwała z dnia 13 lipca 2011 r., III CZP 26/11

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący)

Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz

Sędzia SN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Karola L. przeciwko "T.W.", sp. z o.o.

w T. i Gminie T. o zapłatę, ewentualnie o zobowiązanie do złożenia oświadczenia

woli, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 13 lipca

2011 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Tarnowie

postanowieniem z dnia 24 lutego 2011 r.:

„1. Czy po zmianie art. 49 k.c., dokonanej ustawą z dnia 30 maja 2008 r. o

zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 116, poz.

731), nadal uzasadniony jest pogląd, wedle którego art. 31 ust. 1 ustawy z dnia 7

czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu

ścieków (jedn. tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 123, poz. 858 ze zm.) statuuje po stronie

osoby, która z własnych środków wybudowała urządzenia wodociągowe lub

kanalizacyjne, roszczenie wobec gminy lub przedsiębiorstwa wodociągowo –

kanalizacyjnego o zobowiązanie do odpłatnego przejęcia tego rodzaju urządzeń?

2. Czy fakt poniesienia kosztów budowy urządzeń, o których mowa w art. 49 §

1 k.c. oraz w art. 31 ust. 1 ustawy z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym

zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków, tylko w określonej

części w stosunku do całości tych kosztów oznacza, że osoba je ponosząca

nabywa w stosunku do przedsiębiorstwa wodociągowo-kanalizacyjnego,

przyłączającego przedmiotowe urządzenia do swojej sieci, roszczenie o nabycie

jedynie udziału w prawie własności urządzeń, odpowiadającego wysokości kosztów

wydatkowanych na ich budowę, czy też okoliczność poniesienia przez daną osobę

tylko części kosztów wybudowania urządzeń eliminuje w całości jej roszczenie o

zobowiązanie do odpłatnego nabycia własności tego rodzaju urządzeń?"

podjął uchwałę:

1. Podstawę roszczenia o zobowiązanie do odpłatnego przeniesienia

własności urządzeń wodociągowych lub kanalizacyjnych stanowi – od chwili

wejścia w życie ustawy z dnia 30 maja 2008 r. o zmianie ustawy – kodeks

cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 116, poz. 731) – art. 49 § 2 k.c.

2. Jeżeli koszty budowy urządzeń, o których mowa w art. 49 § 1 k.c.,

poniosło kilka osób, każdej z nich przysługuje – na podstawie art. 49 § 2 k.c. –

wobec przedsiębiorcy, który przyłączył urządzenia do swojej sieci roszczenie

o przeniesienie za wynagrodzeniem udziału w prawie własności tych

urządzeń.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 5 października 2010 r. Sąd Rejonowy w Tarnowie oddalił

powództwo Karola L. przeciwko T.W.", sp. z o.o. w T. i Gminie T. o zapłatę kwoty

4272 zł z odsetkami, ewentualnie o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli o

przejęciu na własność za wymienioną kwotę odcinka sieci kanalizacyjnej

znajdującej się na nieruchomościach położonych w K.M., stanowiących działki

oznaczone nr 70/1, 70/2 i 65. Sąd Rejonowy uznał, że powodowi nie przysługuje

roszczenie przewidziane w art. 33 ust. 1 ustawy z dnia 7 czerwca 2001 r. o

zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków (jedn. tekst:

Dz.U. z 2006 r. Nr 123, poz. 858 ze zm. – dalej: "u.z.z.w."), ponieważ wykonany

przez niego odcinek kanalizacyjny stanowi jedynie przyłącze, a nie jest

urządzeniem kanalizacyjnym w rozumieniu tej ustawy.

Przy rozpoznawaniu apelacji powoda powstały przytoczone zagadnienia

prawne budzące poważne wątpliwości, które Sąd Okręgowy w Tarnowie

przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu. Wskazał, że przed

nowelizacją art. 49 k.c., dokonaną ustawą z dnia 30 maja 2008 r. o zmianie ustawy

– Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 116, poz. 731), która

weszła w życie z dniem 3 sierpnia 2008 r., w judykaturze Sądu Najwyższego

przeważał pogląd, iż art. 31 ust. 1 u.z.z.w. stanowi podstawę prawną roszczenia o

zobowiązanie gminy lub przedsiębiorstwa wodociągowo-kanalizacyjnego do

złożenia oświadczenia woli o odpłatnym nabyciu urządzeń wodociągowych i

kanalizacyjnych. Stanowisko to, aprobowane w piśmiennictwie, znajdowało oparcie

w wykładni celowościowej i funkcjonalnej art. 31 ust. 1 u.z.z.w. W ocenie Sądu

Okręgowego, nowelizacja art. 49 § 2 k.c., która expressis verbis statuuje po stronie

inwestora prawo domagania się przewłaszczenia określonych urządzeń na rzecz

przedsiębiorcy, w tym służących do doprowadzania wody i odprowadzania ścieków,

uzupełnia brak regulacji prawnej adekwatnej z punktu widzenia celów art. 31 ust. 1

u.z.z.w. i chociaż zakresy obu wspomnianych przepisów nie w pełni się pokrywają,

art. 49 § 2 k.c. zdaje się stanowić kompleksowe i wyłączne unormowanie

roszczenia względem przedsiębiorcy o odpłatne nabycie własności urządzeń

służących do doprowadzania wody i odprowadzania ścieków.

Niezależnie od kwestii wyboru właściwej podstawy prawnej dochodzonego

roszczenia, Sąd Okręgowy wskazał, że przysługuje ono osobie, która sfinansowała

koszty budowy urządzeń, w art. 31 ust. 1 u.z.z.w. bowiem chodzi o osoby, które

wybudowały z własnych środków urządzenia, według zaś art. 49 § 2 k.c. z

żądaniem wystąpić może osoba, która poniosła koszty budowy urządzeń.

Wątpliwości powstają, gdy koszty budowy urządzeń zostały poniesione przez kilka

podmiotów, tak jak w rozpoznawanej sprawie, w której bezsporne jest, że budowa

odcinka kanalizacyjnego znajdującego się na nieruchomościach położonych w K.M.

została sfinansowana nie tylko przez powoda, lecz również przez pozwaną Gminę

w części odpowiadającej kwocie 1661,64 zł. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na gruncie poprzednio obowiązującego stanu prawnego, przed wejściem w

życie ustawy z dnia 30 maja 2008 r. Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu

sędziów z dnia 8 marca 2005 r., III CZP 105/05 (OSNC 2006, nr 10, poz. 159)

przyjął, że art. 49 k.c. nie stanowi samoistnej podstawy prawnej przejścia urządzeń

służących do doprowadzania lub odprowadzania wody, pary, gazu, prądu

elektrycznego oraz innych podobnych urządzeń na własność właściciela

przedsiębiorstwa przez ich połączenie z siecią należącą do tego przedsiębiorstwa.

Wejście w skład przedsiębiorstwa urządzeń wymienionych w art. 49 k.c. prowadziło

jedynie do wyłączenia tych urządzeń spod działania zasady superficies solo cedit,

wyrażonej w art. 48 i 191 k.c., natomiast kwestia ich własności pozostawała poza

zakresem uregulowania art. 49 k.c., który nie określał ani podmiotu uprawnionego,

ani tytułu prawnego przysługującego względem takich urządzeń. Wyłączenie

działania zasady superficies solo cedit oznaczało jedynie, że własność

wspomnianych urządzeń nie była pochłaniana przez własność nieruchomości i

urządzenia takie stanowiły rzeczy ruchome samoistne albo rzeczy ruchome będące

częściami składowymi. Według Sądu Najwyższego, skutki przyłączenia do sieci

przedsiębiorstwa urządzeń zależne były od stopnia ich związania z instalacją sieci

przedsiębiorstwa; rozstrzygający był stopień ich fizycznego i funkcjonalnego

związania z taką instalacją. Odrębność prawną zachowały jedynie takie urządzenia,

których odłączenie nie powodowało zakłóceń w funkcjonowaniu sieci

przedsiębiorstwa. Jeśli zatem urządzenia zostały tak dalece związane z instalacją

sieci, że spełniały warunki określone w art. 47 § 2 k.c., z chwilą ich połączenia z

instalacją sieci uzyskiwały status jej części składowej. W konsekwencji Sąd

Najwyższy przyjął, że urządzenia, które stały się częścią składową instalacji sieci

przedsiębiorstwa, stawały się własnością właściciela instalacji. Inne urządzenia

stanowiły odrębne rzeczy ruchome i o ich własności mogły decydować strony

umowy o przyłączenie do sieci, a w braku umowy – pozostawały własnością

dotychczasowego właściciela.

Wejście w życie nowych rozwiązań doprowadziło do zmiany dotychczasowego

stanowiska judykatury. Według znowelizowanego art. 49 § 2 k.c., osoba ponosząca

koszty budowy urządzeń, o których mowa w § 1, i jest ich właścicielem, może

żądać, aby przedsiębiorca, który przyłączył urządzenia do swojej sieci, nabył ich

własność za odpowiednim wynagrodzeniem, chyba że w umowie strony

postanowiły inaczej. Ponadto z żądaniem przeniesienia własności tych urządzeń

może wystąpić także przedsiębiorca. Zgodnie z art. 49 § 1 k.c., urządzenia służące

do doprowadzania lub odprowadzania płynów, pary, gazu, energii elektrycznej oraz

inne urządzenia podobne nie należą do części składowych nieruchomości, jeżeli

wchodzą w skład przedsiębiorstwa. Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 22 stycznia

2010 r., V CSK 195/09 (OSNC 2010, nr 7-8, poz. 116) oraz z dnia 22 stycznia 2010

r., V CSK 206/09 (nie publ.), uznając w dalszym ciągu, że od chwili wejścia w skład

przedsiębiorstwa, własność wymienionych urządzeń nie jest już pochłaniana przez

własność nieruchomości, wskazał, iż założenia przyjęte w znowelizowanym art. 49

k.c. wykluczają przyjmowaną dotychczas konstrukcję nabycia własności urządzeń

przez połączenie z instalacją przedsiębiorstwa w taki sposób, że stają się jej

częścią składową. Urządzenia określone w art. 49 § 1 k.c. z chwilą, gdy przez

fizyczne połączenie z siecią przestają być częścią składową nieruchomości,

zachowują status samoistnych rzeczy ruchomych, mogących być przedmiotem

odrębnej własności i odrębnego obrotu.

W ocenie Sądu Najwyższego, świadczą o tym sformułowania art. 49 § 2 k.c. –

„osoba, która poniosła koszty budowy urządzeń, o których mowa w § 1, i jest ich

właścicielem” – oraz art. 3053

§ 1 k.c. – „nabywcę urządzeń, o których mowa w art.

49 § 1 k.c.”. Urządzenia takie, nawet gdyby ich ścisłe związanie z instalacją sieci

przedsiębiorstwa uzasadniać miało zastosowanie art. 47 § 2 k.c., nie stają się

zatem częściami składowymi takiej instalacji. Według art. 49 § 2 k.c., wykazanie

faktu poniesienia kosztów budowy rozstrzyga o własności urządzeń, które w wyniku

połączenia z siecią przedsiębiorstwa nie należą już do części składowych

nieruchomości i uzyskują status samoistnych rzeczy ruchomych, wchodzących w

skład przedsiębiorstwa. Artykuł 49 § 2 k.c. przewiduje, że roszczenie o nabycie

przez przedsiębiorcę własności takich urządzeń przysługuje osobie, która poniosła

koszty ich budowy i jest ich właścicielem (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13

kwietnia 2011 r., V CSK 309/10, nie publ.).

Podzielając ten kierunek wykładni znowelizowanego art. 49 § 2 k.c. należy

przyjąć, że zdarzeniem prawnym, którego skutkiem jest nabycie własności

urządzeń określonych w art. 49 § 1 k.c., jest sfinansowanie kosztów ich budowy.

Oznacza to, że podmiotem roszczenia przysługującego na podstawie art. 49 § 2

k.c. jest osoba, która poniosła koszty budowy urządzeń wchodzących w skład

przedsiębiorstwa, stając się ich właścicielem, niezależnie – jak trafnie podkreśla się

w piśmiennictwie – od przysługujących jej uprawnień do nieruchomości. Jeżeli

osoba ta przenosi własność urządzeń, które po połączeniu z siecią są samoistnymi

rzeczami ruchomymi, na rzecz osoby trzeciej, legitymowany na podstawie art. 49 §

2 zdanie pierwsze k.c. jest nabywca. Wykładnię tę wspiera uzasadnienie projektu

ustawy nowelizującej art. 49 k.c., według którego, na wypadek odmowy zawarcia

umowy przez przedsiębiorcę, roszczenie o nabycie takich urządzeń przysługuje

osobie, która sfinansowała ich budowę, natomiast jeśli osoba ta odmawia zawarcia

umowy – odpowiednie roszczenie przysługuje przedsiębiorcy, a jeżeli poniósł

koszty ich budowy, stają się one ex lege jego własnością (por. Sejm VI kadencji,

druk nr 81).

Pod użytym w art. 49 § 2 zdanie pierwsze k.c. pojęciem "poniesienia kosztów

budowy urządzeń" należy rozumieć typowe zdarzenia prawne, w szczególności

czynności prawne, z którymi ustawa łączy skutek w postaci nabycia własności

rzeczy ruchomych. Podobnie jak w przypadku własności, źródłem współwłasności

są zdarzenia prawne, z którymi ustawa łączy skutek w postaci nabycia przez

określone podmioty udziałów we współwłasności rzeczy ruchomych. Jeśli zdarzenia

takie mogą być zakwalifikowane jako ponoszenie kosztów budowy urządzeń, o

których mowa w art. 49 § 1 k.c., to kwalifikacja ta dotyczy każdego z

współuprawnionych podmiotów. (...) O wielkości przysługującego udziału, jak

również o wzajemnych uprawnieniach i obowiązkach współwłaścicieli rozstrzyga

przede wszystkim treść stosunku prawnego będącego podstawą współwłasności. W

braku takich postanowień, udziały we współwłasności urządzeń powinno się

oznaczać – przez odpowiednie zastosowanie art. 193 § 1 k.c. – według wysokości

poniesionych kosztów ich budowy.

Istotną cechą współwłasności w częściach ułamkowych jest to, że każdy ze

współwłaścicieli może rozporządzać swoim udziałem bez zgody pozostałych

współwłaścicieli (art. 198 k.c.) Z kolei roszczenie przewidziane w art. 49 § 2 zdanie

pierwsze k.c. polega nie na możliwości rozporządzania własnością lub udziałem we

współwłasności urządzenia, lecz przede wszystkim na możliwości przymuszenia

przedsiębiorcy, który przyłączył urządzenie do swojej sieci, do złożenia

oświadczenia woli o odpłatnym nabyciu – według brzmienia tego przepisu – jego

własności. Współwłaściciel urządzenia uprawniony do swobodnego rozporządzania

przysługującym mu udziałem jest jednocześnie uprawniony do samodzielnego

wystąpienia przeciwko przedsiębiorcy, który przyłączył urządzenia do swojej sieci, z

żądaniem nabycia tego udziału.

Jak wskazano w uzasadnieniu projektu ustawy, celem wprowadzenia do

kodeksu cywilnego nowego unormowania było jednoznaczne określenie statusu

prawnego urządzeń przesyłowych. Poza przypadkiem, w którym koszty budowy

urządzenia poniósł tylko przedsiębiorca, znowelizowany art. 49 § 2 k.c. nie stanowi

normatywnej podstawy do przyjęcia, że przedsiębiorca przyłączający urządzenia do

swojej sieci staje się jego wyłącznym właścicielem; do tego mogą doprowadzić inne

środki prawne. W założeniu ustawodawcy umowa powinna być zasadniczym

instrumentem ukształtowania praw przedsiębiorcy do korzystania z urządzeń, o

których mowa w art. 49 § 1 k.c. W braku porozumienia ustawa przyznaje zarówno

właścicielom urządzeń, jak i przedsiębiorcom uprawnienia do dochodzenia przed

sądem przymusowego przeniesienie własności urządzeń, tak aby w ostatecznym

wyniku ich własność uzyskał przedsiębiorca. Jeśli przedsiębiorca uzyskuje w ten

sposób jedynie udział we współwłasności urządzenia przesyłowego, wyjście ze

współwłasności jest możliwe przede wszystkim w drodze czynności prawnej lub z

mocy orzeczenia sądu. Nic też nie stoi na przeszkodzie, aby przedsiębiorca

dysponujący jedynie udziałem we współwłasności urządzenia przesyłowego

wystąpił na podstawie art. 49 § 2 zdanie drugie k.c. wobec innych współwłaścicieli z

żądaniem przeniesienia własności pozostałych udziałów.

Zgodnie z art. 31 ust. 1 u.z.z.w., osoby, które wybudowały z własnych środków

urządzenia wodociągowe i urządzenia kanalizacyjne, mogą je przekazywać

odpłatnie gminie lub przedsiębiorstwu wodociągowo-kanalizacyjnemu, na

warunkach uzgodnionych w umowie. Dotychczasowa, utrwalona judykatura Sądu

Najwyższego przyjmowała, że przepis ten pozwala na żądanie przed sądem

zawarcia umowy o nabycie własności urządzeń kanalizacyjnych przez

przedsiębiorstwo wodociągowo-kanalizacyjne za odpowiednim wynagrodzeniem.

Stanowisko Sądu Najwyższego nie jest jednak jednolite w kwestii skutków

odmowy przedsiębiorstwa wodociągowo-kanalizacyjnego zawarcia umowy o

nabycie własności urządzeń, o których stanowi art. 31 ust. 1 u.z.z.w. Według

jednego stanowiska, odmowa zawarcia takiej umowy powoduje jedynie

odpowiedzialność kontraktową (art. 471 k.c.), ponieważ sąd nie jest władny

rozstrzygać o treści takiej umowy, jeżeli strony nie doszły do konsensu (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 2 marca 2006 r., I CSK 83/05, nie publ.). Według innego

zapatrywania, wznoszącemu urządzenie własnym kosztem przysługuje wobec

przedsiębiorstwa roszczenie o zawarcie stosownej umowy (wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 26 lutego 2003 r., II CK 40/02, "Biuletyn SN" 2003, nr 8, s. 7, z

dnia 23 lipca 2003 r., II CKN 346/01, nie publ., z dnia 29 czerwca 2004 r., II CK

404/03, "Biuletyn SN" 2004, nr 12, s. 8, z dnia 2 lipca 2004 r., II CK 420/03, "Monitor

Prawniczy" 2005 nr 14, s. 709 i z dnia 31 stycznia 2007 r., II CNP 81/06, OSNC

2007, nr 12, poz. 188). Niezależnie od skutku, jaki wywołuje odmowa zawarcia

umowy, w świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego nie budzi wątpliwości, że

przedsiębiorstwo jest zobowiązane do zawarcia umowy o nabycie urządzenia, o

którym stanowi art. 31 ust. 1 u.z.z.w.

Z art. 49 § 2 k.c. wynika expressis verbis, że osoba ponosząca koszty budowy

urządzeń przesyłowych i jest ich właścicielem, może żądać, aby przedsiębiorca,

który przyłączył urządzenia do swojej sieci, nabył ich własność za odpowiednim

wynagrodzeniem, chyba że w umowie strony postanowiły inaczej. Z żądaniem

przeniesienia własności tych urządzeń może wystąpić także przedsiębiorca. W

uzasadnieniu projektu ustawy jednoznacznie nawiązano do regulacji art. 31 ust. 1

u.z.z.w. jako niewystarczającej i budzącej w praktyce wątpliwości, które powinna

usunąć nowelizacja art. 49 k.c.

Dotychczasowe orzecznictwo Sądu Najwyższego, który dokonywał

funkcjonalnej wykładni art. 31 ust. 1 u.z.z.w., wynikało z braku podstawy

normatywnej dla instytucji obowiązkowego zawarcia przez przedsiębiorstwo

wodociągowo-kanalizacyjne umowy o nabycie urządzenia kanalizacyjnego od

osoby, która je wybudowała na własny koszt. Po wejściu w życie art. 49 § 2 k.c.

można zatem twierdzić, że nie ma uzasadnienia teza, iż żądanie nabycia

urządzenia przesyłowego od przedsiębiorcy oparte jest wciąż na art. 31 ust. 1

u.z.z.w., skoro art. 49 k.c. jednoznacznie, w sposób nie budzący wątpliwości,

reguluje takie żądanie; zgodnie z regułą lex posterior derogat legi priori, art. 31 ust.

1 u.z.z.w. powinien być uznany za usunięty z systemu prawnego.

Prima facie można jednak uznać, że art. 49 § 2 k.c. ma walor regulacji ogólnej,

odnoszącej się do wszelkiego rodzaju urządzeń przesyłowych, a nie tylko wodno-

kanalizacyjnych. Artykuł 31 ust. 1 u.z.z.w. jest natomiast przepisem szczególnym,

zawartym w ustawie szczególnej, dotyczącym tylko jednego z rodzajów urządzeń, o

których stanowi art. 49 § 1 k.c. Zgodnie z regułą lex posterior generalis non derogat

legi priori speciali, wejście w życie art. 49 § 2 k.c. – przepisu późniejszego, ale

ogólnego – nie derogowało więc art. 31 ust. 1 u.z.z.w. – przepisu wcześniejszego,

ale szczególnego. Artykuł 31 ust. 1 u.z.z.w. w ujęciu interpretacyjnym Sądu

Najwyższego powinien mieć zatem wciąż zastosowanie jako podstawa normatywna

żądania zawarcia przez przedsiębiorcę umowy o nabycie własności urządzeń, o

których ten przepis stanowi.

Pogląd ten jednak nie zasługuje na akceptację. Artykuł 49 § 2 odsyła do art.

49 § 1 k.c., który stanowi o urządzeniach służących do doprowadzenia lub

odprowadzania pary, gazu, energii elektrycznej a także płynów. Niewątpliwie

określenie to obejmuje urządzenia wodociągowe i kanalizacyjne, służące według

art. 2 pkt 14 i 16 u.z.z.w. gospodarowaniu wodą i ściekami. Można wobec tego

uznać, że art. 31 ust. 1 u.z.z.w. nie jest przepisem szczególnym wobec art. 49 § 2

k.c., który – jako późniejszy – wyłącza stosowanie art. 31 ust. 1 u.z.z.w.

Artykuł 49 k.c. dotyczy również sytuacji, w których odnośne urządzenia zostały

wybudowane i podłączone do sieci przed dniem 3 sierpnia 2008 r. Retroaktywność

art. 49 k.c. nie narusza reguły wyrażonej w art. 3 k.c., gdyż wynika z celu regulacji,

jakim było uporządkowanie stanu prawnego związanego z podłączaniem

wymienionych w tym przepisie urządzeń do sieci przedsiębiorstwa (por. wyroki

Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia 2010 r., V CSK 185/09, z dnia 22 stycznia

2010 r., V CSK 206/09, z dnia 2 marca 2006 r., I CSK 83/05, nie publ., z dnia 23

lipca 2003 r., II CKN 346/01, nie publ. i z dnia 26 lutego 2003 r., II CK 40/02,

"Biuletyn SN" 2003, nr 8, poz. 7).

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 k.p.c. podjął uchwałę,

jak na wstępie.