II UK 5/11

Sygn. akt II UK 5/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 2 sierpnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Halina Kiryło (sprawozdawca)

SSN Roman Kuczyński

w sprawie z wniosku Z. M., M. K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o odpowiedzialność członków zarządu,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 2 sierpnia 2011 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 21 września 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu - Sądowi Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych pozostawiając temu Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Decyzjami z 17 grudnia 2007 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych

stwierdził, że Z. M. oraz M. K., jako członkowie zarządu Przedsiębiorstwa

Budownictwa Inżynieryjnego „S." Spółki z o.o., odpowiedzialni są za zaległości

Spółki z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenia

zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych za okres od grudnia 2001 r. do kwietnia 2002 r., od czerwca 2002 r.

do października 2002 r., od grudnia 2002 r. do marca 2004 r. w łącznej kwocie

506.142,74 zł.

Z. M. i M. K. odwołali się od powyższych decyzji.

Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Ś. wyrokiem z

dnia 11 marca 2010 r. oddalił odwołania oraz zasądził od odwołujących się na rzecz

organu rentowego zwrot kosztów postępowania.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że Przedsiębiorstwo Budownictwa

Inżynieryjnego „S." Spółka z o.o. (poprzednia nazwa Przedsiębiorstwo

Innowacyjno-Produkcyjne „I. S." Spółka z o.o.) powstało w 1998 r. Jego głównym

udziałowcem był P. „I." Spółka z o.o. (70%), której prezes L. G. był jednocześnie

przewodniczącym rady nadzorczej. Pozostali udziałowcy, to Z. M., M. K. oraz M. K.

Przedmiotem działalności Spółki było: wznoszenie kompletnych obiektów

budowlanych lub ich części, inżynieria lądowa i wodna, wykonywanie

specjalistycznych robót budowlanych i innych robót budowlanych. Od początku

powstania Spółki jej zarząd był dwuosobowy: prezes – Z. M., wiceprezes – M. K.

Lata od 1998 do 2000 Spółka zakończyła dodatnim wynikiem finansowym.

Zasadniczy wpływ na pogorszenie się jej sytuacji ekonomiczno-finansowej w 2001

roku. miała realizacja przez Spółkę, jako podwykonawcę P. „I." Spółka z o.o.,

budowy obwodnicy W. Roboty zostały wykonane i zafakturowane na początku 2001

roku. Wartość faktury końcowej wyniosła 780.000 złotych i nie została ona

zapłacona na rzecz P. „S." przez P. „I." do końca istnienia firmy. Pod fakturę zarząd

Spółki zaciągnął kredyt w wysokości 3.000.000 złotych, który został zabezpieczony

cesją wierzytelności w kwocie 780.000 złotych na rzecz Banku Zachodniego i w

całości przeznaczony na zobowiązania wobec kontrahentów. Strata netto wyniosła

w 2001 roku 1.621.200 złotych. Kapitały własne Spółki na dzień 31 grudnia 2001 r.

3

wykazano ujemnie w kwocie 638.600 złotych, lecz faktycznie, po korektach

biegłego, odpowiadają one wartości ujemnej w kwocie 1.509.200 złotych. W dniu

22 sierpnia 2001 r. główny dłużnik Spółki – P. „I." złożył w Sądzie Rejonowym w K.

wniosek o otwarcie postępowania układowego z wierzycielami. W dniu 18 lutego

2002 r. Sąd otworzył postępowanie układowe P. „I." Spółki z o.o. P. „S." Spółka z

o.o. zgłosiła w dniu 11 kwietnia 2002 r. wierzytelność od P. „I." w kwocie 969.700

złotych (termin płatności faktury upłynął w dniu 3 marca 2001 r.). Postanowieniem z

dnia 21 listopada 2003 r. Sąd Rejonowy w K. umorzył postępowanie układowe P. „I.

" Spółki z o.o. wobec działania dłużnika na szkodę wierzycieli.

Zarząd Spółki P. „S." złożył w dniu 19 lutego 2002 r. w Sądzie Rejonowym w

W. wniosek o otwarcie postępowania układowego. Według załącznika do wniosku o

otwarcie postępowania układowego, zaległości Spółki wobec ZUS wynosiły na

dzień 15 lutego 2002 r. 128.518,02 złotych, a odsetki - 11.408,35 złotych. Sąd

Rejonowy Wydział VI Gospodarczy postanowieniem z dnia 14 października 2002 r.

otworzył postępowanie układowe z wierzycielami. W dniu 21 marca 2003 r. został

zawarty układ P. „S." Spółki z o.o. z wierzycielami. Czas trwania układu

przewidziano na 4 lata; spłata należnych kwot powinna była nastąpić w czterech

ratach: pierwsza płatna do 31 marca 2004 r., ostatnia do 31 grudnia 2006 r.; długi o

wartości powyżej 5.000 złotych miały być umorzone w 30%; umorzenie odsetek

nastąpić miało w 78%. Na dzień złożenia wniosku o zawarcie układu Spółka

posiadała zaległości z tytułu:

- składek na ubezpieczenie społeczne za okresy: od lipca 2001 r. do października

2001 r., od grudnia 2001 do stycznia 2002 r. w kocie 99.317,74 złotych, plus

odsetki - 8.850,10 złotych;

- składek na ubezpieczenie zdrowotne za okresy: od lipca 2001 r. do października

r., od grudnia 2001 do stycznia 2002 r. w kwocie 20.082,96 złotych, plus odsetki -

1.830,80 złotych;

- składek na FP i FGŚP za okresy: od lipca 2001 r. do października r., od grudnia

2001 do stycznia 2002 r. w kwocie 7.863,75 złotych, plus odsetki - 722,70 złotych.

Zdolność płatnicza spółki P. „S." wynosiła:

- na dzień 31 grudnia 2002 r. - według ksiąg i sprawozdań - 51,8%, według

biegłego - 20,3%;

4

- na dzień 31 grudnia 2003 r.- według ksiąg i sprawozdań - 40%, według biegłego -

11,8%.

W dniu 1 marca 2004 r. Spółka złożyła w Sądzie Rejonowym wniosek o

ogłoszenie upadłości. Postanowieniem z 1 kwietnia 2004 r. Sąd ogłosił upadłość

„S." Spółki z o.o., obejmującą likwidację majątku dłużnika. W dniu 7 października

2005 r. Sąd stwierdził ukończenie postępowania upadłościowego. Wykreślenie

Spółki z Krajowego Rejestru Sądowego nastąpiło w dniu 31 października 2005 r.

Zadłużenie Spółki zgłoszone przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych do masy

upadłości wnioskiem z dnia 9 czerwca 2004 r., po skorygowaniu, wyniosło -

566.046,62 złotych. W wyniku sprzedaży majątku dłużnika, ZUS odzyskał kwotę

11.035,00 złotych.

Naczelnik Urzędu Skarbowego w W. na wniosek Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych prowadził postępowanie egzekucyjne do majątku Spółki z tytułu

zaległych składek na ubezpieczenie społeczne oraz z tytułu zaległości

podatkowych od czerwca 2003 r. W toku postępowania dokonano zajęcia rachunku

bankowego. Zastosowany środek okazał się nieskuteczny, ponieważ brak było

środków na koncie. W trakcie dalszych czynności, 20 listopada 2003 r. dokonano

zajęcia ruchomości na pojazdach należących do Spółki. Ponadto Spółka

sukcesywnie dokonywała częściowych wpłat na poczet istniejących zaległości,

które przekazywane były zarówno na zaległości podatkowe, jak i na ubezpieczenie

społeczne. W okresie od czerwca 2003 r. do marca 2004 r. wpłaciła 12.168 złotych,

z czego na zaległości ZUS zarachowano 5.560,50 złotych, a pozostałą kwotę na

zaległości podatkowe. W dniu 1 kwietnia 2004 r. ogłoszono upadłość P. „S.", w

związku z czym postępowanie egzekucyjne z mocy prawa zostało umorzone, a

tytuły wykonawcze odesłano do ZUS, celem zgłoszenia wierzytelności syndykowi.

Przed dniem 19 lutego 2002 r. (złożenie wniosku o układ) nie było prowadzone

postępowanie egzekucyjne w stosunku do Spółki. Oddział ZUS skierował tytuły

wykonawcze nr od […] do […] obejmujące należności z tytułu składek na

ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne. FP i FGŚP za okres od lipca

2001 r. do października 2001 r. oraz grudnia 2001 r. do zajęcia rachunku

bankowego Spółki w PKO BP w dniu 6 marca 2002 r. Tytuły zostały częściowo

zrealizowane. Ostatecznie jednak egzekucja okazała się nieskuteczna. Pismem z

5

17 czerwca 2002 r. bank poinformował, że na rachunku brak jest środków, a ostatni

wpływ na rachunek miał miejsce w marcu 2002 r. Nastąpił też zbieg egzekucji z

rachunku, tj. egzekucji administracyjnej, prowadzonej przez Dyrektora ZUS w W.

oraz sądowej, prowadzonej przez Komornika Sądowego Rewiru VII przy Sądzie

Rejonowym w W. W tej sytuacji Dyrektor ZUS umorzył postępowanie egzekucyjne z

rachunku Spółki. Należności objęte zaskarżonymi decyzjami, dotyczące okresu od

marca 2003 r. do stycznia 2004 r. kierowane były w dniach: 12 czerwca 2003 r., 11

sierpnia 2003 r., 26 sierpnia 2003 r. oraz 26 marca 2004 r. do Naczelnika Urzędu

Skarbowego w Ś., celem przymusowego dochodzenia i wobec ogłoszenia 1

kwietnia 2004 r. upadłości Spółki zostały zwrócone.

Wnioskiem z dnia 14 listopada 2002 r. Spółka wystąpiła do ZUS Oddziału w

W. o restrukturyzację należności. Dnia 3 grudnia 2002 r. Oddział ZUS wydał

decyzję o warunkach restrukturyzacji. Z dniem wszczęcia postępowania

restrukturyzacyjnego prowadzone do tej pory postępowania egzekucyjne wobec

należności podlegających restrukturyzacji oraz należności podlegających spłacie w

terminie 6 miesięcy uległy zawieszeniu. Spółka nie wywiązywała się z powyższych

warunków, a w szczególności nie opłaciła składek niepodlegających restrukturyzacji

oraz wymagalnych składek bieżących, co spowodowało umorzenie prowadzonego

w stosunku do Spółki postępowania restrukturyzacyjnego decyzją z 29 kwietnia

2004 r.

Ze sprawozdania syndyka masy upadłości Spółki za okres od 1 kwietnia

2004 r. do 31 maja 2004 r. wynika, że głównym dłużnikiem masy w 86% było P. „I. "

Według syndyka, należności powyższe miały być trudne do odzyskania ze względu

na kłopoty ekonomiczno-finansowe i organizacyjne dłużnika.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał, że odwołania nie

zasługują na uwzględnienie.

Sąd przytoczył treść przepisu art. 31 ustawy z dnia 13 października 1998 r.

o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. nr 137, poz. 887), który stanowi, że do

należności z tytułu składek stosuje się odpowiednio: przepisy ustawy z dnia 29

sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz.U. nr 137, poz. 926). Odpowiedzialność

członków

6

zarządu spółki kapitałowej za zaległości podatkowe spółki kapitałowej jest zaś

uregulowana w art. 116 tejże ustawy.

Zdaniem Sądu Okręgowego, w rozpoznawanym przypadku została

spełniona ta ustawowa przesłanka subsydiarnej odpowiedzialności członków

zarządu P. „S.” Spółki z o.o. za zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia

społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, FP i FGŚP, jaką jest wykazanie przez

wierzyciela – organ rentowy bezskuteczności egzekucji wobec Spółki. Egzekucja

względem Spółki okazała się bezskuteczna zarówno po wszczęciu postępowania

układowego (19 lutego 2002 r.), jak też w wyniku przeprowadzenia tego

postępowania, które nie doprowadziło do zaspokojenia należności dochodzonych w

niniejszym sporze. Z kwoty 506.142,74 złotych, którą zgłoszono w postępowaniu

upadłościowym do masy upadłości, Zakład Ubezpieczeń Społecznych uzyskał

bowiem jedynie 11.035,00 złotych.

W ocenie Sądu pierwszej instancji nie istnieją podstawy do zwolnienia

odwołujących się z odpowiedzialności za przedmiotową zaległość składkową, gdyż

postępowanie układowe nie zostało wszczęte we właściwym czasie, skoro wniosek

w tym zakresie zgłoszono 19 lutego 2002 r., a w tym okresie, mając na względzie

sytuację finansową Spółki, zachodziły przesłanki do wystąpienia z wnioskiem o

upadłość, a nie o postępowanie układowe, które nie miało szans powodzenia z

uwagi na brak majątku dłużnika. W ciągu 14 dni od daty złożenia sprawozdania

finansowego za 2001 rok, tj. 14 kwietnia 2002 r., powinien być złożony do Sądu

wniosek o postępowanie upadłościowe wraz z wycofaniem wniosku o

postępowanie układowe.

Sąd Okręgowy nie zgodził się ze stanowiskiem odwołujących się, że w chwili

wszczęcia postępowania układowego istniały podstawy do uznania, iż zaspokojenie

przez Spółkę w całości należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne,

ubezpieczenie zdrowotne, FP i FGŚP wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych,

jako uprzywilejowanego wierzyciela wyłączonego z układu z mocy art. 4

rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 24 października 1934

r. – Prawo o postępowaniu układowym (Dz.U. Nr 93, poz. 836 ze zm.) było realne,

skoro zaległości Spółki z tego tytułu w dniu 19 lutego 2002 r. wynosiły łącznie

127.264,45 złotych plus odsetki w kwocie 11.406,60 złotych, a jej zdolność

7

płatnicza na koniec 2001 r. wynosiła 24,4%. W tymże roku kwota zobowiązań

dłużnika przekroczyła wartość posiadanego przezeń majątku, a wskaźnik

zadłużenia wyniósł 146,81%. Również pozytywna opinia nadzorcy sądowego co do

zawarcia i wykonania układu z wierzycielami nie może świadczyć o stanowisku

wnioskodawców odnośnie do właściwego czasu wszczęcia postępowania

układowego, mając na względzie realne zaspokojenie przez Spółkę wszystkich

należności składkowych, jeśli w dacie wystąpienia z wnioskiem o zawarcie układu

istniały przesłanki do wszczęcia postępowania upadłościowego.

Także wniosek Spółki o wszczęcie postępowania upadłościowego z dnia 1

marca 2004 r. należy ocenić jako spóźniony, gdyż w tym czasie majątek dłużnika

pokrywał jedynie koszty postępowania upadłościowego. Majątek Spółki opiewał

wówczas na kwotę 333.300 złotych, a jej zobowiązania wynosiły 2.973.900 złotych,

w tym wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych – 483.900 złotych. Zdolność

płatnicza dłużnika odpowiadała zaś 11,8%. Wniosek o ogłoszenie upadłości

powinien być zgłoszony do dnia 14 kwietnia 2002 r., albowiem w tym czasie realny

majątek dłużnika wynosił około 487.700 złotych, jego zobowiązania względem

wierzycieli opiewały na kwotę 2.022.700 złotych, w tym wobec Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych – 88.700 złotych, a zdolność płatnicza sięgała 24,4%.

Na skutek apelacji odwołujący się, Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 21 września 2010 r. zmienił zaskarżone

orzeczenie oraz poprzedzające je decyzje organu rentowego i zwolnił M. K. i Z. M.

od odpowiedzialności za zobowiązania Przedsiębiorstwa Budownictwa

Inżynieryjnego „S.” Spółki z o.o. z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne,

ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy oraz Fundusz Gwarantowanych

Świadczeń Pracowniczych i zasądził od strony pozwanej na rzecz odwołujących się

kwotę 14.400 złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego za obie

instancje.

Upatrując istoty sporu w wyjaśnieniu kwestii bezskuteczności egzekucji

przedmiotowej zaległości składkowej z majątku Spółki oraz wystąpienia przez

odwołujących się we właściwym czasie z wnioskiem o wszczęcie postępowania

upadłościowego lub układowego, Sąd drugiej instancji podzielił ustalenia Sądu

Okręgowego odnośnie do spełnienia pierwszej z wymienionych w art. 116 § 1

8

Ordynacji podatkowej przesłanek odpowiedzialności członków zarządu za

zobowiązania dłużnika. Egzekucja należności publicznoprawnych (podatkowych i

składkowych) prowadzona była przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w W. od

czerwca 2003 r. do marca 2004 r. i doprowadziła do zaspokojenia wierzytelności

organu rentowego jedynie do kwoty 5.560,50 złotych. Z dniem ogłoszenia upadłości

Spółki umorzono postępowanie egzekucyjne i odesłano tytuły wykonawcze

Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych celem zgłoszenia wierzytelności syndykowi

masy upadłości. W wyniku postępowania upadłościowego organ rentowy został

zaspokojony o dalszą kwotę 11.035 złotych. Biorąc pod uwagę zadłużenie Spółki

wobec organu rentowego, sięgające kwoty ponad pół miliona złotych, nie można

mówić o powodzeniu postępowania egzekucyjnego, z którego wierzyciel uzyskał

jedynie kwotę 23.203 złotych.

Sąd Apelacyjny nie podzielił natomiast poglądu Sądu pierwszej instancji na

temat opóźnienia w złożeniu przez Spółkę wniosku o ogłoszenie upadłości.

Przytaczając stanowisko judykatury, Sąd Apelacyjny zaakcentował cel

postępowania układowego, jakim jest pomoc dłużnikowi w przezwyciężeniu

krótkotrwałych trudności i zapobieżenie ogłoszeniu upadłości oraz fakt, iż sąd, do

którego trafia wniosek o otwarcie postępowania układowego, jest obowiązany do

oceny zasadności wniosku, zwłaszcza w kontekście tego, czy inicjatywa dłużnika

jest usprawiedliwiona gospodarczo i odpowiada interesom wierzycieli w stopniu

wyższym niż ogłoszenie jego upadłości. Dopuszczalność wszczęcia wobec

dłużnika postępowania układowego wyklucza ustalenie, że zaprzestanie płacenia

długów jest przez niego zawinione. Nie może być bowiem otwarte postępowanie

układowe w stosunku do dłużnika, który przyczynił się do powstania stanu

niewypłacalności. Skoro zatem w dniu 14 października 2002 r. Sąd Rejonowy w W.

wydał postanowienie o otwarciu postępowania układowego, a w dniu 21 marca

2003 r. został zawarty układ P. „S.” Spółki z o.o. z wierzycielami, oznacza to

stwierdzenie przez ten Sąd zdolności układowej dłużnika. W tym czasie musiała

więc występować sytuacja pozwalająca dłużnikowi na równomierne zaspokojenie,

choćby tylko częściowe, wierzycieli, przy zachowaniu działalności samego

przedsiębiorstwa, co mogło prowadzić do uzdrowienie lub polepszenia kondycji

finansowej Spółki. Tymczasem w myśl art. 116 § Ordynacji podatkowej już samo

9

wszczęcie (otwarcie) postępowania układowego (naprawczego), stanowi

dostateczną przesłankę wyłączenia odpowiedzialności członków organów

zarządzających Spółką. Z kolei kryterium zgłoszenia wniosku o wszczęcie

postępowania upadłościowego we właściwym czasie nie może być oceniane pod

kątem już późniejszego ogłoszenia upadłości Spółki i w konsekwencji jej likwidacji.

Konkludując Sąd drugiej instancji uznał, że okoliczność egzoneracyjna w

postaci złożenia we właściwym czasie wniosku o otwarcie postępowania

układowego została wykazana przez zarządców Spółki – Z. M. i M. K. Odwołujący

uwolnili się zatem od przypisania im osobistej odpowiedzialności za należności

składkowe powstałe w okresach wskazanych w zaskarżonej decyzji organu

rentowego.

Powyższy wyrok został zaskarżony skargą kasacyjną organu rentowego.

Skargę oparto na podstawie naruszenia prawa materialnego przez:

- błędną wykładnię art. 116 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja

podatkowa w brzmieniu pierwotnym ustawy obowiązującym od 1 stycznia 2001 r.

(Dz.U. z 1997 r. Nr 137, poz. 926, obecnie tekst jednolity - Dz.U. z 2005 r. Nr 8,

poz. 60 ze zmianami) w związku z art. 31 i art. 32 ustawy z dnia 13 października

1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych w brzmieniu pierwotnym ustawy

(Dz.U. z 1998 r. Nr 137, poz. 887, obecnie tekst jednolity - Dz.U. z 2009 r. Nr 205,

poz. 1585 ze zmianami) skutkującą uznaniem, że wszczęcie postępowania

układowego we właściwym czasie stanowi w sprawie samodzielną i zupełną

przesłankę negatywną odpowiedzialności członków zarządu za zadłużenie

reprezentowanej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z tytułu składek na

ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, którą należy stosować wyłącznie

zgodnie z jej literalnym brzmieniem, z pominięciem wykładni systemowej i

celowościowej opartej przede wszystkim na związku art. 116 § 1 z przepisami art. 4

pkt 2 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 24 października

1934 r. - Prawo o postępowaniu układowem (Dz.U. z 1934 r. Nr 93, poz. 836 ze

zmianami) oraz z art. 17 ust. 1, art. 46 ust. 1 i art. 25 ustawy z dnia 13 października

1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych w brzmieniu pierwotnym, które

10

stanowią o szczególnym charakterze prawnym należności składkowych

wyłączonych z postępowania układowego;

- niewłaściwe zastosowanie art. 116 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r.

Ordynacja podatkowa poprzez przyjęcie, że w sprawie występuje przesłanka

negatywna odpowiedzialności członków zarządu polegająca na wszczęciu we

właściwym czasie postępowania układowego pomimo ustalenia, że w okresie

realizacji układu nie regulowano składek na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, na

ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych dopuszczając do powstania zadłużenia niemożliwego do

wyegzekwowania z majątku Spółki;

- niewłaściwe zastosowanie przepisu art. 116 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r.

Ordynacja podatkowa, w brzmieniu po zmianie wprowadzonej z dniem 1 stycznia

2001 r. ustawą z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych (Dz.U. z

2001 r. Nr 94, poz. 1037) z uwagi na przyjęcie, że w sprawie występuje przesłanka

negatywna odpowiedzialności członków zarządu polegająca na złożeniu w dniu 19

lutego 2002 r. wniosku o wszczęcie postępowania układowego, pomimo ustalenia

zaprzestania przez Spółkę opłacania składek na Fundusz Ubezpieczeń

Społecznych, na ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy, Fundusz

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych już w 2001 r.;

- pominięcie w rozstrzygnięciu sprawy art. 25, art. 17 ust. 1 i art. 46 ust. 1 ustawy z

dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych oraz art. 4 § 1

pkt 2 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 24 października

1934 r. - Prawo o postępowaniu układowem, jako przepisów warunkujących w

okolicznościach sprawy prawidłową wykładnię i zastosowanie art. 116 § 1 Ordynacji

podatkowej.

Skarżący wniósł o uchylenie wyroku w całości i orzeczenie co do istoty

sprawy poprzez oddalenie apelacji powodów, a także o orzeczenie o kosztach

postępowania, w tym o kosztach zastępstwa procesowego przed Sądami obydwu

instancji, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie

sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, przy uwzględnieniu

kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa procesowego ze skargi

kasacyjnej.

11

W uzasadnieniu skargi podniesiono, że Sąd drugiej instancji dokonał błędnej

wykładni przepisu art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej, którego w odniesieniu do

należności wyłączonych z układu nie sposób odczytywać z pominięciem tych

regulacji, które stanowią o ratio legis wyłączenia. Pominięcie art. 25 powołanej w

podstawach kasacyjnych ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz

powołanego tam art. 4 § 1 pkt 2 Prawa o postępowaniu układowem dla

uzasadnienia rozstrzygnięcia stanowi naruszenie prawa materialnego, które samo

w sobie jest uzasadnioną podstawą kasacyjną.

Niewłaściwe zastosowanie prawa materialnego w omawianym zakresie

oznacza podciągnięcie ustalonego w sprawie stanu faktycznego, na który składa

się w szczególności zawarcie układu z wierzycielami i zaprzestanie przez Spółkę

opłacania bieżących składek pod abstrakcyjny stan faktyczny przewidziany w

normie prawnej, który został przez Sąd zredukowany do samego wszczęcia

postępowania układowego. Orzeczenie Sądu obarczone jest błędem w

rekonstrukcji normy prawnej, w oparciu o którą Sąd dokonał kwestionowanego

rozstrzygnięcia. Ustalenie normy prawnej zezwalającej członkowi zarządu na

uwolnienie się od odpowiedzialności za zadłużenie Spółki w oparciu o art. 116

Ordynacji podatkowej nie może ignorować obowiązku opłacania składek, które

zostały przez ustawodawcę wyłączone z postępowania układowego z uwagi na

bezwzględny, ustawowy obowiązek ich terminowego opłacania oraz

publicznoprawny i uprzywilejowany charakter. Pominięcie art. 46 ust. 1 i art. 25

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i art. 4 Prawa o postępowaniu

układowem skutkuje w sprawie błędną wykładnią przepisu art. 116 § 1 Ordynacji

podatkowej odnoszącego się do przesłanki „wszczęcia we właściwym czasie

postępowania układowego". Nie sposób w przedmiotowej sprawie odczytać treści

tej części przepisu z pominięciem wskazanych regulacji. Skarżący przytoczył

pogląd zawarty w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 stycznia 2008 r. (sygn. I UK

172/07), zgodnie z którym wszczęcie postępowania układowego we właściwym

czasie w rozumieniu art. 116 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja

podatkowa oznacza wszczęcie go w takim czasie, że zaspokojenie przez spółkę w

całości należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne wobec Zakładu

12

Ubezpieczeń Społecznych, jako uprzywilejowanego wierzyciela wyłączonego z

układu z mocy ustawy, pozostaje realne.

Tymczasem opisując ustalenia stanu faktycznego, Sąd drugiej instancji

zwrócił uwagę na fakt nie tylko zaprzestania opłacania składek przez Spółkę, ale

również na bezskuteczność egzekucji należności składkowych. Ustalenia takie

prowadzą do jednoznacznego wniosku, że ZUS, pomimo uprzywilejowanej pozycji

wynikającej ze wskazanych wyżej przepisów, pozbawiony był możliwości

doprowadzenia do przymusowej realizacji należności. Z uwagi na obowiązujący

układ z wierzycielami ZUS był pozbawiony również możliwości skutecznego

złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości Spółki. Była to zatem sytuacja dalej idąca

niż stan faktyczny, do którego odnosi się przytoczone wyżej orzeczenie Sądu

Najwyższego. Nie tylko bowiem zaspokojenie przez Spółkę w całości należności

składkowych przy jednoczesnej realizacji układu nie było realne, ale także

wyegzekwowanie tychże należności. Dlatego w okolicznościach sprawy ocena

przesłanki „wszczęcia postępowania układowego we właściwym czasie" musi

uwzględniać fakty, które miały miejsce w okresie obowiązywania układu z

wierzycielami. W przeciwnym wypadku dyrektywa „odpowiedniego" stosowania art.

116 § 1 Ordynacji podatkowej, o której mowa w art. 31 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych traci na znaczeniu. Dlatego również wykładnia językowa

art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej musi ustąpić przed wykładnią systemową i

celowościową. W przeciwnym wypadku ustawowe uprzywilejowanie składek na

ubezpieczenia społeczne, leżące u podstaw ich wyłączenia z układu, byłoby

iluzoryczne, a wręcz pozbawione jurydycznego znaczenia.

Dla właściwej wykładni art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej niewystarczająca

jest ocena „wszczęcia postępowania układowego we właściwym czasie" ex ante,

czyli jedynie z perspektywy istniejącej w dniu wszczęcia postępowania układowego.

Trzeba mieć na uwadze fakt, że od dnia złożenia wniosku o zawarcie układu do

dnia zatwierdzenia układu upływa niejednokrotnie, jak w okolicznościach

przedmiotowej sprawy, wielomiesięczny okres czasu. W tym okresie mogą mieć

miejsce zdarzenia, które pozwalają ocenić rzeczywistą intencję wnioskodawcy,

pozwalają na odpowiednie ustosunkowanie się wierzycieli do propozycji

układowych i w konsekwencji nie pozostają bez znaczenia dla decyzji sądu o

13

zatwierdzeniu układu. Uzasadnioną jest teza, że prawidłowa ocena okoliczności

wszczęcia postępowania układowego we właściwym czasie powinna uwzględniać

również fakty, które miały miejsce po wszczęciu postępowania układowego. Jest to

tym bardziej znaczące, gdy płatnik „kredytuje" spłatę rat układowych i prowadzenie

bieżącej działalności kosztem obowiązkowych płatności należności składkowych. W

okolicznościach przedmiotowej sprawy właściwa ocena omawianej przesłanki

wymagała wykazania, że Spółka składając wniosek o wszczęcie postępowania

układowego i zawierając układ z wierzycielami respektowała obowiązek bieżącego

opłacania składek, albo że przynajmniej doprowadzono do zawarcia z ZUS umowy

o spłacie zadłużenia w ratach w myśl przepisu art. 29 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych.

Wskazówką interpretacyjną przepisu art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej w

brzmieniu pierwotnym ustawy powinna stanowić wola ustawodawcy, której

wyrazem jest nowelizacja przepisu dokonana ustawą z dnia 15 września 2000 r.

Kodeks spółek handlowych (Dz.U. z 2000 r. Nr 94, poz. 1037), a która weszła w

życie z dniem 1 stycznia 2001 r. Ustawodawca rozszerzył pojęcie „wszczęcia

postępowania układowego" na pojęcie „wszczęcia postępowania zapobiegającego

upadłości". A zatem wykładnia przepisu powinna uwzględniać wszelkie działania

zapobiegające upadłości, w tym również zawarcie odrębnej „ugody" z ZUS w formie

umowy o spłacie należności w ratach (zgodnie z art. 29 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych), a nie tylko ograniczać się do działań Spółki

adresowanych do wierzycieli uczestniczących w postępowaniu określonym

przepisami prawa upadłościowego.

Przechodząc do uzasadnienia zarzutu naruszenia art. 116 § 1 Ordynacji

podatkowej skarżący podniósł, że Sąd drugiej instancji dokonał oceny wskazanej

przesłanki z pominięciem rzeczywistych podstaw ogłoszenia upadłości ujętych w

art. 5 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 24 października

1934 r. Prawo upadłościowe (Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm.). Tymczasem

nawet przyjmując, że rozumienie pojęcia „czasu właściwego" wymaga pewnej

elastyczności, to nie można całkowicie abstrahować od rzeczywistych podstaw

ogłoszenia upadłości, w szczególności od przesłanki zaprzestania płacenia przez

14

Spółkę długów. Należy uznać, że zgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości Spółki

dopiero w dniu 1 marca 2004 r. było znacznie spóźnione. W tym czasie nie było już

szans na realizację podstawowego celu złożenia takiego wniosku, czyli na możliwie

równomierne zaspokojenie wierzycieli z masy upadłości. Tym samym nie można

uznać, że wniosek o ogłoszenie upadłości Spółki został złożony we właściwym

czasie w rozumieniu art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej.

Odwołujący się wnieśli o odmowę przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania

lub o jej oddalenie i zasądzenie od organu rentowego kosztów postępowania

kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie, albowiem słuszny jest zarzut

naruszenia prawa materialnego przy ferowaniu zaskarżonego wyroku.

Warto przypomnieć, że przedmiotem sporu w rozstrzyganej sprawie jest

kwestia prawidłowości decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przeniesieniu

na M. K. i Z. M., jako członków zarządu Przedsiębiorstwa Budownictwa

Inżynieryjnego „S.” Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, odpowiedzialności za

zobowiązania Spółki z tytułu nieopłaconych składek na: ubezpieczenia społeczne,

ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych

Świadczeń Pracowniczych za okres od grudnia 2001 r. do kwietnia 2002 r., od

czerwca 2002 r. do października 2002 r. i od grudnia 2002 r. do marca 2004 r.

Analizy prawidłowości tychże decyzji i wyroków zapadłych w wyniku

rozpoznania odwołania od nich należy dokonać w świetle przepisów ustawy z dnia

29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (tekst jedn.: Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz.

60 ze zm.), do których odsyła art. 31 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jednolity: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz.

1585 ze zm.). Jednym z tych przepisów Ordynacji podatkowej jest art. 107 § 1

stanowiący, że w przypadkach i w zakresie przewidzianym w rozdziale 15

(zatytułowanym "Odpowiedzialność podatkowa osób trzecich") za zaległości

podatkowe podatnika odpowiadają całym swoim majątkiem solidarnie z

podatnikiem również osoby trzecie. Odpowiedzialność ta, jeżeli dalsze przepisy nie

15

stanowią inaczej, obejmuje też odsetki za zwłokę od zaległości podatkowej i koszty

egzekucyjne (art. 107 § 2 pkt 2 i 3 Ordynacji podatkowej). Odpowiedzialność osób

trzecich za zobowiązania podatkowe (odpowiednio: składkowe) występuje w

sytuacji niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania podatkowego

(składkowego) przez podatnika (płatnika składek), jest więc instytucją prawa

wiążącą skutki istnienia zobowiązania podatkowego (składkowego) z podmiotem

innym niż podatnik (płatnik składek). Odpowiedzialność ta jest uzależniona od

istnienia zobowiązania podatkowego (składkowego) podatnika (płatnika składek),

co powoduje, że ma ona charakter akcesoryjny, następczy i gwarancyjny, gdyż nie

może powstać bez uprzedniego zaistnienie obowiązku podatkowego (składkowego)

po stronie pierwotnego dłużnika. Jest to także odpowiedzialność subsydiarna

(posiłkowa), gdyż wierzyciel podatkowy (składkowy) nie ma swobody w kolejności

zgłaszania roszczenia do podatnika (płatnika składek) lub osoby trzeciej, lecz w

pierwszej kolejności musi dochodzić należności od podatnika lub płatnika składek

(por. R. Mastalski (w:) B. Adamiak, J. Borkowski, R. Mastalski, J. Zubrzycki:

Ordynacja podatkowa. Komentarz, Wrocław 2007, pkt 5 komentarza do art. 107, s.

493). Osoby trzecie ponoszą odpowiedzialność za cudzy dług, jednakże

odpowiedzialność ta nie uwalnia dłużnika od jego odpowiedzialności, a jedynie

poszerza krąg podmiotów, od których wierzyciel podatkowy (składkowy) może

dochodzić zaspokojenia należności. Odpowiedzialność ta musi wynikać z

konkretnego przepisu ustawy. Katalog "osób trzecich" został wymieniony w art.

110-117 Ordynacji podatkowej i jest on zamknięty.

Godzi się nadmienić, iż przepisy Ordynacji podatkowej dotyczące

odpowiedzialności osób trzecich za zaległości podatkowe podatników mają

zastosowanie nie tylko - z racji wyraźnego odesłania zawartego w art. 31 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych - do zaległości z tytułu składek na

ubezpieczenia społeczne, ale także do zaległości składkowych na Fundusz Pracy,

Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i na ubezpieczenie

zdrowotne. Sąd Najwyższy w uchwałach z dnia 7 maja 2008 r., II UZP 1/08 (OSNP

2008 nr 23-24, poz. 352) i z dnia 4 czerwca 2008 r., II UZP 3/08 (OSNP 2009 nr 11-

12, poz. 148) opowiedział się za odpowiedzialnością osób trzecich za powyższe

zobowiązania składkowe, zaś w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 15

16

października 2009 r., II UZP 3/09, (niepublikowanej), stwierdził, iż przepis art. 32

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst

jedn.: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 z późn. zm.) - również w brzmieniu

obowiązującym do dnia 1 stycznia 2010 r. przed zmianą dokonaną przez art. 45 pkt

1 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz.U. Nr 237,

poz. 1656) - stanowi podstawę odpowiedniego stosowania do składek na Fundusz

Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i na ubezpieczenie

zdrowotne przepisów dotyczących składek na ubezpieczenia społeczne o

odpowiedzialności osób trzecich za zaległości składkowe. Przechodząc do

odpowiedzialności osób trzecich za zaległości podatkowe (składkowe) spółek

kapitałowych trzeba przypomnieć, że w myśl art. 116 Ordynacji podatkowej w

brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2002 r. (a więc w okresie, na który

przypada część przedmiotowej zaległości składkowej) za zaległości podatkowe

spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

w organizacji, spółki akcyjnej i spółki akcyjnej w organizacji odpowiadają solidarnie

całym swoim majątkiem członkowie jej zarządu, jeżeli egzekucja przeciwko spółce

okaże się bezskuteczna, chyba że członek zarządu wykaże, iż we właściwym

czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości lub wszczęto postępowanie

zapobiegające upadłości (postępowanie układowe) albo że niezgłoszenie wniosku

o ogłoszenie upadłości oraz niewszczęcie postępowania układowego nastąpiło nie

z jego winy, bądź też wskaże on mienie, z którego egzekucja jest możliwa.

Odpowiedzialność ta obejmuje zobowiązania podatkowe, które powstały w czasie

pełnienia przez wymienione osoby obowiązków członków zarządu, a przepisy

regulujące tę odpowiedzialność stosuje się także do byłych członków zarządu. Z

kolei § 1 omawianego artykułu w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 2003

r. (na który przypada pozostała cześć przedmiotowej zaległości składkowej)

stanowił, iż za zaległości podatkowe wspomnianych spółek odpowiadają solidarnie

całym swoim majątkiem członkowie jej zarządu, jeżeli egzekucja z majątku spółki

okazała się bezskuteczna w całości lub części, a członek zarządu:

1) nie wykazał, że:

17

a) we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości lub

wszczęto postępowanie zapobiegające ogłoszeniu upadłości

(postępowanie układowe) albo

b) niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości lub niewszczęcie

postępowania zapobiegającego ogłoszeniu upadłości (postępowania

układowego) nastąpiło bez jego winy,

2) nie wskazuje mienia spółki, z którego egzekucja umożliwi zaspokojenie

zaległości podatkowych spółki w znacznej części.

Podobnie jak w poprzednim stanie prawnym, przedmiotowa

odpowiedzialność obejmuje zaległości z tytułu zobowiązań, które powstały w czasie

pełnienia przez daną osobę obowiązków członka zarządu i dotyczy także byłych

członków zarządu spółki. Decydujące w oznaczeniu kręgu osób odpowiedzialnych

jest zaś podjęcie przez właściwe organy uchwały o powołaniu i odwołaniu danej

osoby z funkcji członka zarządu, a nie sam wpis do rejestru handlowego, który ma

deklaratywny charakter (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 września 2003 r., V

CK 198/02, Wokanda 2004 nr 6, poz. 7).

Każdorazowo omawiana odpowiedzialność członków zarządu, o której mowa

w cytowanym art. 116 Ordynacji podatkowej, ma charakter wyjątkowy i znajduje

zastosowanie, jeżeli zachodzą wymienione w nim pozytywne przesłanki i brak jest

którejkolwiek z okoliczności wyłączających tę odpowiedzialność. Odpowiedzialność

ta jest przy tym niezależna od tego, czy zaległości z tytułu składek, których z

powodu braku majątku spółki nie można wyegzekwować, powstały z przyczyn

zawinionych czy też niezawinionych od członka zarządu (wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 17 października 2006 r., II UK 85/06, OSNP 2007 nr 21-22, poz. 328 i z dnia

2 października 2008 r., I UK 39/08, Monitor Prawa Pracy 2009 nr 5, s. 272).

W kontekście przytoczonych unormowań prawnych należy określić trzy

pozytywne przesłanki odpowiedzialności członków zarządu spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością za zobowiązania podatkowe, a w związku z treścią art. 31 i art.

32 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych - także składkowe tych podmiotów.

Są to: 1) istnienie zaległości podatkowej (składkowej), 2) wykazanie

bezskuteczności egzekucji przeciwko samej spółce i 3) powstanie zobowiązania

18

podatkowego (składkowego) w czasie pełnienia przez daną osobę obowiązków

członka zarządu.

W rozpoznawanej sprawie nie budzi wątpliwości fakt nieopłacenia przez

Przedsiębiorstwo Budownictwa Inżynieryjnego „S.” Spółkę z ograniczoną

odpowiedzialnością składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie

zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych

za wskazane w zaskarżonych decyzjach okresy w łącznej kwocie 506.142,74

złotych oraz okoliczność, że zaległość ta powstała w czasie pełnienia przez

odwołujących się funkcji prezesa i wiceprezesa zarządu Spółki. Kontrowersyjną

okazała się natomiast bezskuteczność egzekucji przeciwko płatnikowi składek.

W tej materii wypada przytoczyć treść uchwały składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego, z dnia 13 maja 2009 r., I UZP 4/09 (OSNP 2009 nr 23-24, poz. 319),

w której wyrażono pogląd, że bezskuteczność egzekucji z majątku spółki z

ograniczona odpowiedzialnością, o której mowa w art. 116 § 1 ustawy z dnia 29

sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (tekst jednolity: Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz.

60 ze zm.) w związku z art. 31 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych (tekst jedn.: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.), może

być stwierdzona wyłącznie w postępowaniu w sprawie egzekucji należności z tytułu

składek na ubezpieczenie społeczne, poprzedzającym wydanie decyzji o

odpowiedzialności członka zarządu spółki za te należności. W uzasadnieniu

uchwały oraz licznych wyrokach Sądu Najwyższego podkreśla się przy tym, że

warunek wykazania bezskuteczności egzekucji jest spełniony, jeżeli przed

wydaniem decyzji obciążającej członka zarządu za zaległości składkowe spółki

dojdzie do umorzenia postępowania upadłościowego na podstawie art. 361 pkt 1

ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 60,

poz. 535 ze zm.) względnie do oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości na

podstawie art. 13 ust. 1 albo ust. 2 tej ustawy. Upadłość określana w nauce prawa

jako egzekucja uniwersalna, w odróżnieniu od egzekucji syngularnej (prowadzonej

przez poszczególnych wierzycieli na podstawie przepisów Kodeksu postępowania

cywilnego albo ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w

administracji - tekst jednolity: Dz.U. z 2005 r. Nr 229, poz. 1954 ze zm.) ma na celu

równomierne, choćby częściowe zaspokojenie wszystkich wierzycieli z całego

19

majątku niewypłacalnego dłużnika, w trybie i na zasadach określonych w Prawie

upadłościowym. Niemożliwość realizacji tego celu z uwagi na to, że majątek

dłużnika nie wystarczy nawet na zaspokojenie kosztów postępowania, jest

równoznaczny z bezskutecznością egzekucji uniwersalnej, co odnosi się do

wszystkich zobowiązań niewypłacalnego dłużnika i wszystkich jego wierzycieli

(wyroki Sądu Najwyższego z dnia 17 lipca 2009 r., I UK 49/09, LEX nr 529769, z

dnia 22 lipca 2009 r., I UK 46/09, LEX nr 529770, z dnia 16 września 2009 r., I UK

277/08, LEX nr 550986 i z dnia 3 grudnia 2009 r., II UK 393/08, niepublikowany).

Wracając do treści uchwały Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2009 r., I

UZP 4/09, trzeba zaakcentować wypływający z niej wniosek, iż organ rentowy nie

jest uprawniony do samodzielnego - z pominięciem trybu egzekucji administracyjnej

lub sądowej - decydowania o bezskuteczności egzekucji zaległości składkowej w

rozumieniu art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej. Nie może zatem poprzestać na

wynikach własnego postępowania kontrolnego i opartej na nich ocenie kondycji

spółki oraz możliwości zaspokojenia wierzytelności z majątku dłużnika.

Bezskuteczność egzekucji, jako przesłanka odpowiedzialności składkowej członka

zarządu spółki, powinna być stwierdzona w postępowaniu w sprawie egzekucji tej

właśnie należności i to jeszcze zanim zostanie wydana decyzja stwierdzająca tę

odpowiedzialność. Sąd Najwyższy podkreślił jednak, że bezskuteczność egzekucji,

rozumiana jako brak możliwości przymusowego zaspokojenia wierzyciela

publicznoprawnego w toku wszczętej i przeprowadzonej przez organ egzekucyjny

egzekucji skierowanej do majątku spółki może być wykazana nie tylko na

podstawie postanowienia o umorzeniu postępowania egzekucyjnego, ale także w

inny sposób. Bezskuteczność egzekucji stwierdza się na podstawie okoliczności

wynikających z czynności przeprowadzonych w postępowaniu egzekucyjnym, a

udowodnienie spełnienia tej przesłanki należy do organu właściwego w sprawach

ubezpieczeń społecznych. Należy dodać, że wykazanie bezskuteczności egzekucji

może nastąpić w każdej fazie postępowania egzekucyjnego.

Przenosząc powyższe wyjaśnienia na płaszczyznę niniejszego sporu należy

stwierdzić, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych, jako wierzyciel działający w

interesie Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, podjął inicjatywę zmierzającą do

zaspokojenia przedmiotowej wierzytelności składkowej Spółki na drodze

20

postępowania egzekucyjnego. Postępowanie to prowadził Naczelnik Urzędu

Skarbowego od czerwca 2003 r. do marca 2004 r., egzekwując od dłużnika na

poczet przedmiotowej należności kwotę 5.560,50 złotych. Po umorzeniu

postępowania egzekucyjnego wskutek ogłoszenia z dniem 1 kwietnia 2004 r.

upadłości Spółki, zgłoszono wierzytelność do masy upadłości dłużnika, uzyskując

jej zaspokojenie w trakcie prowadzonego przez syndyka postępowania do kwoty

11.035 złotych. W tej sytuacji trafny jest wyrażony w uzasadnieniu zaskarżonego

wyroku pogląd w kwestii zaistnienia w niniejszej sprawie tej przesłanki

odpowiedzialności odwołujących się, jako prezesa i wiceprezesa zarządu Spółki, za

powstałą zaległość składkową, jaką jest bezskuteczność egzekucji tejże zaległości,

skoro w wyniku prowadzonych postępowań egzekucyjnego i upadłościowego

wierzyciel uzyskał jedynie 23.203 złotych z ponad półmilionowego zadłużenia.

Przechodząc do negatywnych kryteriów odpowiedzialności członka zarządu

spółki kapitałowej za jej zobowiązania składkowe godzi się przypomnieć, że w

niniejszym przypadku sporną okazała się ta przesłanka, jaką w świetle art. 116 § 1

Ordynacji podatkowej jest zgłoszenie we właściwym czasie wniosku o upadłość lub

wszczęcie postępowania układowego.

Co do czasu właściwego do zgłoszenia wniosku o upadłość warto zauważyć,

iż zgodnie z art. 5 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24

października 1934 r. - Prawo upadłościowe (jednolity tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 118,

poz. 512 ze zm.), obowiązującym do dnia 30 września 2003 r., przedsiębiorca jest

zobowiązany, nie później niż w terminie dwóch tygodni od dnia zaprzestania

płacenia długów, zgłosić w sądzie wniosek o ogłoszenie upadłości (§ 1).

Reprezentant przedsiębiorcy, o którym mowa w art. 1 § 2 (tj. przedsiębiorcy

będącego osobą prawną oraz znajdujących się w stanie likwidacji spółki jawnej,

partnerskiej, komandytowej oraz komandytowo-akcyjnej) jest zobowiązany zgłosić

wniosek o ogłoszenie upadłości w terminie dwóch tygodni od dnia, w którym

majątek nie wystarcza na zaspokojenie długów, chyba że wcześniej rozpoczął się

bieg terminu określonego w § 1 (§ 2). Terminy określone w § 1 i 2 nie biegną, a

jeżeli rozpoczęły bieg, ulegają zawieszeniu, gdy przedsiębiorca złożył podanie o

otwarcie postępowania układowego (§ 3).W myśl art.1 § 1 i § 2 ustawy przesłanką

uznania przedsiębiorcy za upadłego jest zaś zaprzestanie płacenia przez niego

21

długów, a w przypadku przedsiębiorcy będącego osobą prawną oraz znajdujących

się w stanie likwidacji spółek jawnej, partnerskiej, komandytowej oraz

komandytowo-akcyjnej - także sytuacja, gdy ich majątek nie wystarcza na

zaspokojenie długów. W świetle art. 2 ustawy krótkotrwałe wstrzymanie płacenia

długów skutek przejściowych trudności nie jest podstawą ogłoszenia upadłości.

Również art. 10 i art. 11 obecnie obowiązującej ustawy z dnia 28 lutego 2003 r.

Prawo upadłościowe i naprawcze (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1361

ze zmianami) stanowią, że upadłość ogłasza się w stosunku do dłużnika, który stał

się niewypłacalny. Dłużnika uważa się zaś za niewypłacalnego, jeżeli nie wykonuje

swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych. Przy czym dłużnika będącego

osobą prawną albo jednostką organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej,

której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną, uważa się za niewypłacalnego

także wtedy, gdy jego zobowiązania przekroczą wartość jego majątku, nawet

wówczas, gdy na bieżąco te zobowiązania wykonuje.

Na tle cytowanych unormowań w orzecznictwie przyjmuje się, że

zaprzestanie płacenia długów, jako kryterium ogłoszenia upadłości, musi mieć

trwały charakter, co oznacza, iż dłużnik nie tylko obecnie nie płaci długów, ale także

nie będzie tego czynił w przyszłości z powodu braku niezbędnych środków. Chodzi

przy tym o regulowanie wszystkich zobowiązań płatniczych związanych z

prowadzoną działalnością gospodarczą, a nie tylko niektórych z nich

(postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 14 czerwca 2000 r., V CKN 1117/00,

LEX nr 56047; z dnia 15 listopada 2000 r., IV CKN 1324/00, LEX nr 536993; z dnia

31 stycznia 2002 r., IV CKN 659/00, LEX nr 53150 i wyrok z dnia 28 kwietnia 2006

r., V CKN 39/06, LEX nr 376485). W odniesieniu do przedsiębiorców wymienionych

w art. 1 § 2 Prawa upadłościowego każda z dwóch przyczyn ogłoszenia upadłości

ma zaś samodzielny byt, a konsekwencją tego jest stwierdzenie, że dysponujący

nawet sporym majątkiem dłużnik będzie uznany za upadłego, jeżeli zaprzestał w

sposób trwały płacenia długów (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19

grudnia 2002 r., V CKN 342/01, LEX nr 75360).

W judykaturze zwraca się jednak uwagę, że wykładni pojęcia "właściwy

czas" do zgłoszenia wniosku o upadłość nie należy dokonywać opierając się tylko

na podstawach i terminach złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości określonych w

22

art. 5 Prawa upadłościowego, ale także z uwzględnieniem celu, jakiemu

uregulowanie zawarte w art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej ma służyć. Celem tym

jest ochrona należności publicznoprawnych, a także - co do należności

składkowych - ochrona Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 11 maja 2006 r., I UK 271/05, OSNP 2007 nr 9-10, poz. 142).

Wymaga podkreślenia, że przepisy Ordynacji podatkowej nie odsyłają wprost do

Prawa upadłościowego, w związku z czym brakuje dogmatycznej podstawy do

przyjmowania takiego bezpośredniego związku między wymienionymi

unormowaniami. Ponadto różny jest przedmiot regulacji wymienionych aktów

prawnych, a w związku z tym również ich cel i funkcja. Ze względu na cel i funkcję

uzasadnione jest natomiast odwołanie się do zasad odpowiedzialności członków

zarządu za zobowiązania spółki, na których zresztą wzorowano się formułując treść

art. 116 Ordynacji podatkowej. W myśl art. 299 k.s.h. (art. 298 k.h.), jeżeli

egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna, członkowie zarządu

odpowiadają solidarnie za jej zobowiązania. Członek zarządu może się uwolnić od

odpowiedzialności, jeżeli wykaże, że we właściwym czasie zgłoszono wniosek o

ogłoszenie upadłości lub wszczęto postępowanie układowe, albo że niezgłoszenie

wniosku o ogłoszenie upadłości oraz niewszczęcie postępowania upadłościowego

nastąpiło nie z jego winy, albo że pomimo niezgłoszenia wniosku o upadłość oraz

niewszczęcia postępowania układowego wierzyciel nie poniósł szkody. Przepis art.

116 Ordynacji podatkowej przewiduje zaostrzone, w porównaniu do Kodeksu

spółek handlowych, warunki odpowiedzialności członków zarządu. Na gruncie art.

298 k.h. została ukształtowana wykładnia pojęcia "właściwego czasu" zgłoszenia

wniosku o ogłoszenie upadłości lub wszczęcia postępowania układowego, która

powinna zostać uwzględniona przy wykładni tego pojęcia użytego w art. 116

Ordynacji podatkowej. W szczególności na uwzględnienie zasługuje pogląd, według

którego nie ma uzasadnienia dla mechanicznego przenoszenia do wykładni tego

pojęcia użytego w Kodeksie handlowym unormowania art. 5 Prawa

upadłościowego, określającego, że wniosek o ogłoszenie upadłości powinien

zostać zgłoszony w ciągu 2 tygodni od dnia ujawnienia, że majątek spółki nie

wystarcza na zaspokojeniu długów. Takie „przenoszenie” nie powinno być

dokonywane nie tylko dlatego, że powoduje usztywnienie terminu, który

23

ustawodawca określił przy użyciu elastycznego zwrotu niedookreślonego („czas

właściwy”), ale z tej przede wszystkim przyczyny, iż we wskazanym przepisie

Prawa upadłościowego chodzi o odpowiedzialność odszkodowawczą za długi

spółki. Zarówno przesłanki i rozmiary tych dwóch rodzajów odpowiedzialności, jak i

uwarunkowania dochodzenia każdej z nich (w tym – znajomość roszczeń i ich

przewidywalność dla zobowiązanych) są różne, odmienne są też kryteria

egzoneracji (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 6 czerwca 1997 r., III CKN

65/97, OSNC 1997 nr 11, poz. 187; z 11 października 2000 r., III CKN 252/00, LEX

nr 51887, z dnia 18 października 2000 r., V CKN 109/00, LEX nr 52742; z dnia 9

lipca 2009 r., II UK 374/08, LEX nr 533104 i z dnia 1 września 2009 r., I UK 95/09,

LEX nr 551001). W orzecznictwie podkreśla się, że "właściwym czasem" w

rozumieniu komentowanego przepisu nie jest ani krótkotrwałe wstrzymanie

płacenia długów na skutek przejściowych trudności, ani też całkowite zaprzestanie

płacenia długów w następstwie wyzbycia się przez podmiot gospodarczy całego

(lub prawie całego) majątku, lecz chwila kiedy wiadomo już, że dłużnik nie będzie w

stanie zaspokoić wszystkich swych zobowiązań. Określenie tej chwili powinno być

ujmowane elastycznie w zależności od okoliczności konkretnego wypadku, bowiem

właściwy czas do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości jest przesłanką

obiektywną, ustalaną w oparciu o okoliczności faktyczne każdej sprawy, dla

określenia której nie ma znaczenia subiektywne przekonanie członków zarządu

spółki. Nie ma też podstaw do traktowania zaległości składkowych wobec Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych jako pozbawionych znaczenia w aspekcie sytuacji

finansowej spółki i przyjęcia w związku z tym, że - mimo powstania tych zaległości -

nie doszło do trwałego zaprzestania spłaty długów (wyroki Sądu Najwyższego z

dnia 22 czerwca 2006 r., I UK 369/05 (LEX nr 376439; z dnia 23 czerwca 2004 r.,

V CK 533/03, LEX nr 194093; z dnia 14 czerwca 2006 r., I UK 324/05, OSNP 2007

nr 13-14, poz. 200; z dnia 24 września 2008 r., II CSK 142/08, LEX nr 470009 i z

dnia 19 marca 2010 r., II UK 259/09, LEX nr 599776).

Przenosząc powyższe rozważania na płaszczyznę niniejszego sporu należy

stwierdzić, że wystąpienie w dniu 1 marca 2004 r. przez Przedsiębiorstwo

Budownictwa Inżynieryjnego „S.” Spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością z

wnioskiem o ogłoszenie upadłości było spóźnione w rozumieniu art. 116 Ordynacji

24

podatkowej, skoro wartość majątku Spółki w tym czasie wynosiła 333.300 złotych,

zaś jej zobowiązania wobec wierzycieli sięgały kwoty 2.973.900 złotych (w tym

wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych – 483.900 złotych), a zdolność płatnicza

dłużnika odpowiadała 11,8%. W konsekwencji majątek Spółki pokrył w zasadzie

jedynie koszty postępowania upadłościowego.

Pozostaje zatem rozważyć zaistnienie tej negatywnej przesłanki

odpowiedzialności członków zarządu Spółki, jaką jest zgłoszenie we właściwym

czasie wniosku o wszczęcie postępowania zapobiegającego ogłoszeniu upadłości

(postępowania układowego).

Jak zauważył Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 8 stycznia 2008

r., I UK 172/07 (OSNP 2009, nr 3 – 4, poz. 51), użyte w art. 116 Ordynacji

podatkowej określenie "postępowanie układowe" odnosi się do postępowania, które

w okresie objętym sporem było regulowane w rozporządzeniu Prezydenta

Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 24 października 1934 r. - Prawo o postępowaniu

układowem (Dz.U. Nr 93, poz. 836 ze zm., uchylonym z dniem 1 października 2003

r.), a nie do przewidzianego w art. 29 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych

odroczenia terminu płatności należności z tytułu składek oraz rozłożenia należności

na raty, które nie następuje w formie układu. Wszczęcie postępowania układowego

(normowanego w powołanym wyżej Prawie o postępowaniu układowem) we

właściwym czasie, uwalniało członków zarządu spółki od odpowiedzialności tak

samo, jak zgłoszenie w odpowiednim czasie upadłości spółki.

Należy podkreślić, iż art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nie

zawiera odesłania do przepisów prawa upadłościowego ani układowego, a

zastosowanie tych uregulowań do odpowiedzialności członków zarządu spółek

kapitałowych następuje pośrednio, poprzez art. 116 Ordynacji podatkowej, który

zresztą – jak wskazano wyżej – też nie odsyła wprost do tychże unormowań, lecz

jedynie nawiązuje do nich poprzez zawarte w nim pojęcie „zgłoszenia wniosku o

ogłoszenie upadłości lub wszczęcie postępowania zapobiegającego ogłoszeniu

upadłości (postępowania układowego)”, jako negatywnego kryterium przeniesienia

na członków zarządu spółki odpowiedzialności za jej zobowiązania podatkowe (a z

mocy art. 31 ustawy systemowej – także składkowe). Art. 116 Ordynacji podatkowej

dodaje przy tym, że owo zgłoszenie wniosku powinno nastąpić we „właściwym

25

czasie”, a zatem czasie ocenianym przy uwzględnieniu specyfiki zobowiązań

publicznych i potrzeby szczególnej ochrony tego rodzaju wierzytelności (wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 5 maja 2010 r., II UK 351/09, LEX nr 604224). Rację ma

zatem organ rentowy zauważając, że stosując przepisy rozporządzenia Prezydenta

Rzeczypospolitej Polskiej – Prawo o postępowaniu układowem do rozstrzygnięcia

niniejszego sporu trzeba mieć na uwadze nie tylko ich wykładnię językową, ale

również systemową oraz celowościową.

Stosownie do treści art. 1 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej

Polskiej, przedsiębiorca, który wskutek wyjątkowych i niezależnych od niego

okoliczności zaprzestał płacenia długów lub przewidywał w najbliższej przyszłości

zaprzestanie ich płacenia, mógł żądać otwarcia postępowania celem zawarcia

układu z wierzycielami. Ani powołany, ani też żaden inny przepis Prawa o

postępowaniu układowem nie definiował pojęcia okoliczności "wyjątkowych i

niezależnych" od dłużnika. Oznaczało to konieczność ich oceny w odniesieniu do

konkretnej sprawy w aspekcie treści oferowanego przez dłużnika układu oraz istoty

układu, który z założenia miał sprzyjać utrzymaniu bytu podmiotu gospodarczego, i

- co szczególnie istotne - stwarzać szanse zaspokojenia wierzycieli w stopniu

wyższym niż by to miało miejsce w razie doprowadzenia do upadłości.

W judykaturze akcentowano fakt, że przepis art. 19 rozporządzenia nakładał

na dłużnika szereg obowiązków dotyczących m.in. zachowanych aktywów i rodzaju

obciążających go zobowiązań. Pozwalało to wierzycielom ocenić, czy

przedstawione przez dłużnika propozycje układowe są realne, a nade wszystko,

czy oferowany układ stwarza perspektywy wymiernych korzyści. Ewentualne

zawarcie układu otwierało dla wierzycieli możliwość roztoczenia kontroli nad jego

wykonaniem przez ustanowienie kuratora. Wszystko to oznaczało zaś, że w

określonych sytuacjach zawarcie układu sprowadzało dla wierzycieli następstwa

korzystniejsze niż ogłoszenie upadłości. Stąd też rozstrzygając w sprawie o

otwarcie postępowania układowego sąd nie mógł pozostawić na uboczu oceny, czy

inicjatywa dłużnika jest usprawiedliwiona gospodarczo i odpowiada interesom

wierzycieli w stopniu wyższym niż ogłoszenie jego upadłości (wyroki Sąd

Najwyższy z dnia 16 kwietnia 1937 r., I C 1132/36, Zb.Urz. 1938, nr 4, poz. 157

oraz z dnia 28 czerwca 2000 r., IV CKN 42/00, OSNC 2001, nr 1, poz. 8).

26

Niesłuszną jest jednak konkluzja Sądu Apelacyjnego, iż sam fakt

dopuszczenia przez sąd gospodarczy do wszczęcia wobec dłużnika postępowania

układowego przesądza o tym, że wniosek w tym zakresie został złożony we

właściwym czasie i stanowi okoliczność egzoneracyjną z art. 116 Ordynacji

podatkowej. Nie można bowiem tracić z pola widzenia treści art. 4 § 1 pkt 2

rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, który wyłączał z

postępowania układowego należności z tytułu ubezpieczeń społecznych, bieżące i

zaległe za rok poprzedzający wszczęcie postępowania układowego, pod którymi to

należnościami rozumiano także składki na te ubezpieczenia (uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 5 października 1993 r., III CZP 132/93, OSNC 1994, nr 4, poz.

79) oraz art. 25 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w brzmieniu

obowiązującym do dnia 1 lipca 2004 r., zawierającego podobne wyłączenie. Jak

zauważył Sąd Najwyższy w uzasadnieniu powołanego wcześniej wyroku z dnia 8

stycznia 2002 r., I UK 172/07, w wyniku powyższej regulacji Zakład Ubezpieczeń

Społecznych, jako wierzyciel uprzywilejowany, nie mógł przystąpić do układu w

zakresie tych należności, a należności z tytułu składek podlegały spełnieniu w

całości. Wyłączenie to oznaczało, że w zakresie należności z tytułu składek dłużnik

nie mógł uzyskać ulg w żadnej postaci, a wierzyciele nie mogli doznać uszczerbku

w ich zaspokojeniu, nawet gdyby to miało zagrażać kontynuowaniu przez dłużnika

działalności gospodarczej. Uzasadnienie takiego rozwiązania stanowiła społeczna

potrzeba ochrony świadczeń przysługujących pracownikom z ubezpieczenia

społecznego, która byłaby iluzoryczna bez jednoczesnej ochrony należności z

tytułu składek na to ubezpieczenie. Pomimo to należy przyjąć, że wszczęcie

postępowania układowego we właściwym czasie zwalniało członków zarządu spółki

od odpowiedzialności za zobowiązania wynikające ze składek na ubezpieczenia

społeczne. W przeciwnym razie włączenie art. 116 Ordynacji podatkowej do

systemu ubezpieczeń społecznych bez zmian byłoby niezrozumiałe. Taki stan

rzeczy nie pozostaje jednak bez wpływu na wykładnię określenia "wszczęcie

postępowania układowego we właściwym”, które należy rozumieć w ten sposób, że

wszczęcie tego postępowania nastąpiło w takim czasie, iż zaspokojenie przez

spółkę w całości należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne wobec

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, jako wierzyciela uprzywilejowanego

27

wyłączonego z układu z mocy ustawy (art. 4 Prawa układowego i art. 25 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych), pozostaje realne.

Podobnie w doktrynie prawa podkreśla się, że jeżeli już w chwili złożenia

wniosku o otwarcie postępowania układowego istniał stan niewypłacalności spółki,

to zgłoszenie oświadczenia będzie spóźnione i nastąpi w czasie, w którym powinien

już być złożony wniosek o ogłoszenie upadłości (por. A. Mariański, A. Karolak:

Odpowiedzialność członków zarządu za zobowiązania spółki z o.o. w świetle

przepisów prawa handlowego i podatkowego, Warszawa 2004, s. 39 – 40).

Formalistyczne podejście Sądu Apelacyjnego do problematyki „wszczęcia

we właściwym czasie” postępowania układowego wobec Przedsiębiorstwa

Budownictwa Inżynieryjnego „S.” Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością,

sprowadzające się do postawienia znaku równości pomiędzy wydaniem przez sąd

gospodarczy postanowienia o otwarciu postępowania układowego, zawarciem

układu z wierzycielami i jego zatwierdzeniu przez sąd, a komentowaną przesłanką

egzoneracyjną sprawiło, że Sąd ten nie dokonał oceny realności zaspokojenia

przez dłużnika w całości przysługujących Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych -

jako uprzywilejowanemu wierzycielowi, wyłączonemu z układu – przedmiotowych

należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, a także na ubezpieczenie

zdrowotne, Fundusz Pracy oraz Fundusz Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych.

Zaskarżone rozstrzygnięcie jest jednak wadliwe także z innego powodu. W

judykaturze utrwalony jest pogląd, w świetle którego złożenie przez członka

zarządu spółki we właściwym czasie wniosku o wszczęcie postępowania

układowego nie zwalnia go od odpowiedzialności za zaległości składkowe powstałe

po zatwierdzeniu układu oraz że zawarcie układu i jego realizacja nie eliminują

możliwości powstania stanu niewypłacalności spółki, uzasadniającego złożenie

wniosku o ogłoszenie upadłości, jeżeli spółka nie spłaca nieobjętych układem

należności publicznoprawnych powstałych przed jego zawarciem i należności

powstałych na bieżąco. Zawarcie z wierzycielami układu, jego zatwierdzenie przez

sąd i wreszcie powinność realizowania przez dłużnika przyjętych w układzie

zobowiązań, nie zwalniają spółki z obowiązku odprowadzania na rzecz Zakładu

28

Ubezpieczeń Społecznych składek należnych w późniejszym czasie. Z art. 29 § 1 i

art. 67 Prawa o postępowaniu układowem wynika bowiem, że ustawowy zakaz

dokonywania przez dłużnika spłaty długów po otwarciu postępowania układowego

do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia co do układu lub co do umorzenia

postępowania, dotyczył jedynie tych długów, które były (mogły być) objęte

postępowaniem układowym, czyli należności powstałych przed sporządzeniem i

zatwierdzeniem układu z wierzycielami. Skoro zaś należności składkowe były

wyraźnie wyłączone z postępowania układowego, to dłużnik nie tylko mógł, ale i

miał obowiązek odprowadzania należnych składek na rzecz Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych. Dotyczy to należności z tego tytułu powstałych przed zawarciem

układu, a tym bardziej należności powstających po zawarciu i zatwierdzeniu układu.

Po uprawomocnieniu się postanowienia zatwierdzającego układ, dłużnik odzyskuje

bowiem całkowitą możność zarządzania i rozrządzania swoim majątkiem, o ile

układ nie przewiduje ograniczeń do czasu wykonania przyjętych przez dłużnika

zobowiązań (art. 70 § 1 Prawa o postępowaniu układowym). Możliwość uwolnienia

się członka zarządu spółki od odpowiedzialności za jej zobowiązania składkowe

przez wykazanie, że we właściwym czasie wszczęto postępowanie zapobiegające

upadłości (postępowanie układowe), występuje tylko w odniesieniu do zaległości

powstałych przed zatwierdzeniem układu (wyroki Sadu Najwyższego z dnia 19

marca 2010 r., II UK 258/09, LEX nr 599776 i z dnia 14 grudnia 2010 r., I UK

278/10, LEX nr 738539). Tymczasem w niniejszej sprawie część zaległości

składkowych Przedsiębiorstwa Budownictwa Inżynieryjnego „S.” Spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością powstała już po zatwierdzeniu układu z

wierzycielami. Co do tych zaległości w żadnym więc razie nie można mówić o

wszczęciu postępowania układowego we właściwym czasie, jako przesłanki

zwolnienia członków zarządu spółki od odpowiedzialności względem Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych.

Reasumując, wobec zasadności podstaw i zarzutów kasacyjnych Sąd

Najwyższy z mocy art. 39815

§ 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 398²¹

k.p.c. orzekł jak w sentencji.

29