I CSK 611/10

Sygn. akt I CSK 611/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 sierpnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Jan Górowski

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa R., S. i Wspólnicy. Spółki komandytowej w W.

przeciwko C. G. C. C. P. Spółce z o.o.

w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 11 sierpnia 2011 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 5 maja 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Powódka R., S. i Wspólnicy Sp. komandytowa w W. domagała się

zasądzenia od pozwanej C. G. C. P. Sp. z o.o. w W. kwoty 213 023,51 zł z

odsetkami od dnia 1 czerwca 2007 r. tytułem wynagrodzenia za świadczone jej

usługi prawne. Sąd Okręgowy w dniu 30 lipca 2007 r. wydał nakaz zapłaty w

postępowaniu nakazowym, który następnie uchylił wyrokiem z dnia 24 czerwca

2009 r. i zasądził od pozwanej na rzecz powódki kwotę 9 660 zł z ustawowymi

odsetkami od dnia 1 czerwca 2007 r., oddalając powództwo w pozostałej części.

Sąd ustalił, że w 2005 r. strony zawarły ustną umowę o świadczenie przez

powódkę doradztwa prawnego. Zgodnie z tą umową kancelaria R., S. i Wspólnicy

Sp. komandytowa w W. reprezentowała pozwaną w postępowaniu arbitrażowym w

sprawie I. o wartości przedmiotu sporu 40 640 966,05 zł, w postępowaniu sądowym

w sprawie z powództwa E. T. o wartości przedmiotu sporu 32 214,35 zł oraz w

sprawie ze skargi na czynność komornika. Spór między stronami dotyczył

wysokości wynagrodzenia należnego powódce za świadczone usługi. Sąd

Okręgowy uznał, że powódka nie udowodniła, iżby strony ustaliły sposób obliczenia

wynagrodzenia przyjęty w fakturach i pozwie. Wskazał, że art. 734 § 1 i 2 k.c.

przyjmuje domniemanie odpłatności zlecenia. Wobec nieuzgodnienia przez strony

wysokości wynagrodzenia Sąd uznał za należne wynagrodzenie określone w

oparciu o przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września

2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb

Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163,

poz. 1348 ze zm.), stanowiące – jego zdaniem – obowiązującą taryfę. Odwołując

się do postanowień rozporządzenia Sąd Okręgowy przyznał powódce

wynagrodzenie w kwocie 7 200 zł za prowadzenie sprawy w postępowaniu

arbitrażowym, kwotę 2 400 zł za prowadzenie sprawy z powództwa E. T. oraz

kwotę 60 zł za zastępstwo w sprawie ze skargi na czynność komornika.

Wyrokiem Z dnia 5 maja 2010 r., Sąd Apelacyjny oddalił apelację powódki od

powyższego orzeczenia. Apelująca zaskarżyła wyrok w części oddalającej

powództwo, zarzuciła błąd w ustaleniach faktycznych, naruszenie przepisów prawa

procesowego, mające jej zdaniem wpływ na wynik sprawy tj. art. 233 § 1 i 2 k.p.c. i

art. 328 § 2 k.p.c. oraz naruszenie prawa materialnego tj. art. 735 § 2 k.c. i

3

przepisów rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w

sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa

kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.

Sąd Apelacyjny uznał, że nie wystąpiły zarzucane uchybienia procesowe.

Zaakceptował poczynione przez Sąd Okręgowy ustalenia faktyczne i stanowisko,

zgodnie z którym powódka nie wykazała wysokości ani sposobu wyliczenia

wynagrodzenia należnego jej za obsługę prawną pozwanej. Zgodził się natomiast

z apelującą, że zastosowanie przepisów rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości

z dnia 28 września 2002 r., jako podstawy ustalenia wynagrodzenia za

prowadzenie sprawy w postępowaniu przed sądem polubownym było

nieprawidłowe. Wadliwość dotyczyła jednak, w ocenie Sądu, uwzględnionej części

żądania, której powódka nie objęła zaskarżeniem.

Powódka wniosła skargę kasacyjną od powyższego wyroku. Oparła ją na

obydwu podstawach z art. 3983

§ 1 k.p.c.

Zarzuty dotyczące naruszenia prawa materialnego obejmowały: niewłaściwe

zastosowanie art. 735 § 2 k.c. w sytuacji, gdy powódka wykazała należne jej

wynagrodzenie oraz potraktowanie stawek wynikających z rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej z urzędu jako wynagrodzenia odpowiadającego wykonanej

przez powódkę pracy; niewłaściwe zastosowanie § 6 pkt 5 i 7 oraz § 11 pkt 8 tego

rozporządzenia, które nie znajdowały zastosowania w sprawie; oraz

niezastosowania art. 5 k.c. skutkujące udzieleniem ochrony prawnej sprzecznym

z zasadami współżycia społecznego zachowaniom pozwanego.

W ramach drugiej podstawy kasacyjnej powódka zarzuciła naruszenie art.

385 k.p.c., poprzez oddalenie apelacji, mimo przyznania przez Sąd Apelacyjny

w uzasadnieniu, że podniesiony w apelacji zarzut naruszenia art. 735 § 2 k.c. jest

zasadny oraz uchybienie art. 328 § 2 k.p.c. z zw. z art. 391 § 1 k.p.c., polegające

na rażąco wadliwym uzasadnieniu wyroku, z którego nie wynika dlaczego Sąd

Apelacyjny uznał stawki wynikające z rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości

z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz

ponoszenie przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej

4

z urzędu za odpowiednie do określenia wynagrodzenia odpowiadającego pracy

powódki.

W konkluzji skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości,

a poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego z dnia 26 czerwca 2009 r. w

części, w jakiej został on zaskarżony apelacją oraz o przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznana; ewentualnie o uchylenie tego wyroku w całości i jego

zmianę poprzez uwzględnienie apelacji strony powodowej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podniesione przez powódkę zarzuty naruszenia przepisów postępowania nie

są uzasadnione. Wbrew stanowisku skarżącej, Sąd drugiej instancji bynajmniej nie

stwierdził w uzasadnieniu, że zarzut apelacyjny naruszenia art. 735 § 2 k.c. był

uzasadnione w stosunku do zaskarżonej części wyroku. Z jego wywodów wynika,

że uznał, iż zarzut ten byłby trafny jedynie w odniesieniu do uwzględnionej części

roszczenia, co do której wyrok się uprawomocnił, natomiast nie potraktował go jako

przekonującej podstawy umożliwiającej podważenie orzeczenia w części, w której

zostało zaskarżone. Tym samym nie zachodzą wskazane przez powódkę

przesłanki mające świadczyć o naruszeniu art. 385 k.p.c.

Również zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.

odnoszący się do przeprowadzonej przez Sąd drugiej instancji kontroli

prawidłowości oceny dowodów i ustalenia faktów przez Sąd pierwszej instancji, nie

przekonuje. W uzasadnieniu Sądu odwoławczego szczegółowo omówione zostały

kryteria, według których badał podstawy i treść ustaleń faktycznych Sądu

Okręgowego, oparte na rozważeniu argumentów skarżącej i motywów, jakimi

kierował się Sąd pierwszej instancji. Natomiast próba podważenia poprzez

postawienie powyższego zarzutu wyników przeprowadzonej oceny i wynikających

z niej ustaleń stanowi naruszenie art. 3983

§ 3 k.p.c.

W konsekwencji zarzuty materialnoprawne muszą być rozważone w oparciu

o ustalony stan faktyczny, zgodnie z którym w umowie między stronami nie zostało

określone wynagrodzenie za świadczoną pozwanej pomoc prawną.

W konsekwencji nie zasługuje na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 735 § 2 k.c.

poprzez zastosowanie tego przepisu jako podstawy ustalenia wynagrodzenia

5

w oparciu o inne kryteria niż wysokość tego wynagrodzenia uzgodniona

przez strony.

W orzecznictwie nie budzi wątpliwości, że umowa o świadczenie pomocy

prawnej, obejmująca także zastępstwo strony przed sądem, przewidziana w art. 16

ust 1 i art. 25 ust. 1 w zw. z art. 37 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo

o adwokaturze (jedn. tekst: Dz. U. z 2009 r. Nr 146, poz. 1188 ze zm.) oraz w § 3

ust. 1 i 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r.

w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa

kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu należy do umów

o świadczenie, do których – na podstawie odesłania zawartego w art. 750 k.c. –

w zakresie nieuregulowanym w przepisach powołanej ustawy stosuje się

odpowiednio przepisy o zleceniu (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 18 kwietnia

2002 r., II CKN 1216/00, OSNC 2003/4/58 i z dnia 5 czerwca 2007 r., I CSK 86/07,

nie publ. poza bazą Lex nr 453747). Zasadą wynikającą z art. 16 ust. 1 ustawy

o adwokaturze jest ustalenie opłaty za czynności adwokackie w umowie

z klientem. Jeżeli jednak wysokość opłaty nie zostanie określona, rozwiązania

poszukiwać należy w przepisach o umowie zlecenia. Artykuł 735 § 2 k.c.

przewiduje, że w przypadku, kiedy nie ma obowiązującej taryfy i strony nie umówiły

się o wysokość wynagrodzenia, przyjmującemu zlecenie należy się wynagrodzenie

odpowiadające wykonanej pracy. Sąd Apelacyjny – akceptując jako prawidłowe

rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego – podzielił pogląd, że wynagrodzenie za

świadczenie pomocy prawnej polegającej na prowadzeniu postępowań przez

sądami powszechnymi określone zostało w taryfie, którą stanowi rozporządzenie

Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. Nie jest to jednak pogląd

słuszny, ponieważ powołane rozporządzenie, wydane na podstawie m.in.

ustawowego upoważnienia zawartego w art. 16 ust 2 i 3 prawa o adwokaturze

wyznacza – poza wysokością opłat za czynności adwokackie przed organami

wymiaru sprawiedliwości, stanowiących podstawę zasądzenia przez sądy kosztów

zastępstwa prawnego i kosztów adwokackich – jedynie stawki minimalne za

czynności adwokackie i wskazuje ogólne kryteria do określenia wynagrodzenia przed

organami wymiaru sprawiedliwości. Stawki przewidziane w rozporządzeniu limitują

więc dolną granicę wynagrodzenia należnego za prowadzenie spraw przed organami

6

wymiaru sprawiedliwości. Tymczasem Sądy obydwu instancji potraktowały stawki

minimalne jako sztywne. Przy czym uznały je za wynagrodzenie brutto, a nie netto,

co spowodowało, jak słusznie wskazuje skarżący, że nie uwzględniły należnego

podatku od towarów i usług. Wyjaśnienia źródeł przyjętej wykładni, podobnie jak

przyczyn odmowy zasądzenia na rzecz powódki zwrotu poniesionych wydatków,

brak w uzasadnieniu. W tym więc zakresie zarzut naruszenia art. 328 § 2 w zw. z art.

391 § 1 k.p.c. uznać należy za uzasadniony.

Materialnoprawne zarzuty skarżącej skupiły się na podważaniu

możliwości potraktowania stawek przewidzianych w rozporządzeniu z 28 września

2002 r. jako podstawy do ustalenia wynagrodzenia odpowiadającego wykonanej

przez nią pracy. Jej zdaniem wynagrodzenie powinno być bowiem określone według

standardów rynkowych, którym przyjęte stawki nie odpowiadają.

Podniesione argumenty abstrahują jednak od wiążących ustaleń faktycznych, wśród

których brak okoliczności pozwalających na określenie standardów, które byłyby

powszechnie uznawane i stosowane. Istnienie i wysokość zwyczajowo

akceptowanych stawek nie była przedmiotem dowodzenia przez stronę powodową,

a jednocześnie nie ma charakteru wiedzy notoryjnej ani też nie stanowi faktu

znanego sądowi z urzędu, wobec czego skarżąca nie może skutecznie podnosić,

że uchybieniem art. 735 § 2 k.c. było pominięcie w rozważaniach tak pojmowanych

standardów. W konsekwencji co do zasady nie można także uznać za uchybienie

potraktowania przez Sądu obydwu instancji za podstawę ustaleń stawek

przewidzianych w rozporządzeniu z dnia 28 września 2002 r. Akt ten określa stawki

minimalne opłat adwokackich za czynności adwokackie podejmowane przed

organami wymiaru sprawiedliwości, dotyczy więc wprost materii stanowiącej

przedmiot sporu, jeśli chodzi o prowadzenie przez powódkę spraw z powództwa

Erdala Tezcan i wykonywanie czynności w sprawie ze skargi na czynności

komornika. Natomiast jeśli chodzi o postępowanie przed sądem polubownym,

to wprawdzie nie jest to organ wymiaru sprawiedliwości w rozumieniu art. 175 ust. 1

Konstytucji, jednakże – jako alternatywny sposób rozstrzygania sporów – pełni on

funkcjonalnie, z woli stron, analogiczną rolę, zastępując i wyłączając od rozpoznania

określonej sprawy sąd powszechny (art. 1165 § 1 k.p.c.). Nie jest zatem błędem

odpowiednie odniesienie do czynności podejmowanych przed takim sądem reguł

7

określonych w rozporządzeniu dotyczącym opłat za czynności adwokackie

w postępowaniu przed organami wymiaru sprawiedliwości. Rozporządzenie

w zakresie stosunków między stroną a jej pełnomocnikiem, określa nie tylko stawki

minimalne opłat, lecz zawiera także wskazówki umożliwiające wyznaczenie

odpowiedniego wynagrodzenia w oparciu o kryteria wskazywane przez powódkę -

a zatem przy uwzględnieniu stopnia komplikacji prowadzonych spraw, rzutującego

na konieczny nakład pracy i ich wagi gospodarczej wynikającej z wartości przedmiotu

sporu. Kryteria te ujęte zostały w § 3 ust. 1 rozporządzenia. Sąd Apelacyjny jednak

zupełnie pominął je w swoich rozważaniach.

Te uchybienia powodują, że konieczne stało się uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania na podstawie art. 39815

§ 1

k.p.c.

Nieuzasadniony okazał się natomiast zarzut naruszenia art. 5 k.c., które – jak

wynika z uzasadnienia – miałoby polegać na przyznaniu nieuzasadnionej ochrony

pozwanemu, który nadużył zaufania powoda. Zarzut ten odrywa się od okoliczności

faktycznych, stanowiących bazę rozważań. Powódka opiera się bowiem na

założeniu, że strony łączyła umowa ustalająca wynagrodzenie na poziomie

odpowiadającym żądaniu pozwu. Z ustaleń wynika jednak, że wynagrodzenie

(opłata) nie zostało określone, co otwiera konieczność oznaczenia go w drodze

orzeczenia sądowego i gwarantuje stronom kontrolę prawidłowości jego

oszacowania. Samo kwestionowanie przez stronę kierowanych przeciwko niej

roszczeń i wymuszenie dochodzenia ich na drodze sądowej nie może być uznane za

nadużycie prawa podmiotowego.

Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego wynika z art. 39821

w zw.

z art. 391 § 1 i art. 108 § 2 k.p.c.