II CSK 640/10

Sygn. akt II CSK 640/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 sierpnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Iwona Koper (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z powództwa Gminy Miasto S.

przeciwko Monice K. i Robertowi K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 25 sierpnia 2011 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 10 czerwca 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Okręgowego z

dnia 24 listopada 2009 r., i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania wraz z

rozstrzygnięciem o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Wyrokiem z dnia 24 listopada 2009 r. Sąd Okręgowy oddalił powództwo

Gminy Miasto S. przeciwko pozwanym Monice i Robertowi małżonkom K. o zapłatę

kwoty 92.152,77 zł z tytułu zwrotu kwoty równej zwaloryzowanej bonifikacie

udzielonej pozwanym przy sprzedaży lokalu mieszkalnego.

Sąd Okręgowy ustalił, że strony zawarły w dniu 29 grudnia 2000 r. umowę

sprzedaży lokalu mieszkalnego o pow. 54,1 m2

, składającego się z trzech izb

mieszkalnych, położonego w S. przy ul. G. za cenę 16.372,30 zł, z uwzględnieniem

85% bonifikaty udzielonej pozwanym na podstawie § 5 uchwały z dnia 29 grudnia

1997 r. Nr /522/07 Rady Miasta S. wprowadzającej zasady prywatyzacji

komunalnych lokali mieszkalnych. Wartość lokalu ustalona została przez

rzeczoznawcę majątkowego na 93.556 zł. Zarówno uchwała jak i protokół

dokonanych przez strony uzgodnień dotyczących warunków sprzedaży

wynajmowanego przez pozwanych przedmiotowego lokalu mieszkalnego, a także

sama umowa jego sprzedaży nie zawierały wskazania dotyczącego ewentualnego

obowiązku zwrotu kwoty równej bonifikacie w razie zbycia lokalu przed upływem

karencji ustanowionej w art. 68 ust. 2 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r.

o gospodarce nieruchomościami (obecnie tekst jedn. Dz. U. z 2010 r. Nr 102,

poz. 651 ze zm. – dalej u.g.n.). W dniu 4 lipca 2001 r. pozwani sprzedali

przedmiotowy lokal Mariannie i Czesławowi małżonkom K. za cenę 100.000 zł. Za

środki uzyskane ze sprzedaży pozwani nabywali materiały budowlane, które

przeznaczyli na budowę domu w S. Zezwolenie na jego budowę uzyskali w marcu

2000 r. a zamieszkali w nim pod koniec 2002 r.

W motywach prawnych rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy wskazał na ratio legis

przepisu art. 68 ust. 1 i 2 u.g.n. w postaci ułatwienia zakupu lokalu przez najemcę,

dla którego stanowi on centrum życiowe, oraz cel zmiany tego przepisu dokonanej

ustawą z dnia 24 sierpnia 2007 r. o zmianie ustawy o gospodarce

nieruchomościami oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 173,

poz. 1218) polegającej na rozszerzeniu katalogu przesłanek wyłączających

obowiązek zwrotu udzielonej kupującemu przy sprzedaży nieruchomości bonifikaty,

mającej służyć zwiększeniu swobody obrotu mieszkaniami. Kierując się tymi

3

względami przyjął, że w sprawie znajdzie zastosowanie wprowadzony z dniem

22 października 2007 r., przepis art. 68 ust. 2 a pkt 5 u.g.n. W konsekwencji tego

uznał, że pozwani, którzy spełnili określone w nim przesłanki, są zwolnieni od

zwrotu kwoty równej bonifikacie uzyskanej przy kupnie mieszkania.

Rozpoznając sprawę na skutek apelacji strony powodowej Sąd Apelacyjny

uznał trafność podniesionego w niej zarzutu naruszenia art. 68 ust. 2 u.g.n. w

brzmieniu wprowadzonym ustawą z dnia 24 sierpnia 2007 r. przez niewłaściwe

zastosowanie. W ocenie tego Sądu do zasad ustalających obowiązek zwrotu

zwaloryzowanej bonifikaty miał bowiem w sprawie zastosowanie art. 68 ust. 2 w

brzmieniu obowiązującym w dacie zawierania umowy sprzedaży przez Gminę.

Treść tego przepisu – jak podkreślił Sąd Apelacyjny – mimo jego wielokrotnych

zmian, do momentu nowelizacji dokonanej na podstawie ustawy z dnia 24 sierpnia

2007 r., pozostawała niezmienna i zgodnie z nią zbycie przez nabywcę

nieruchomości na rzecz innej osoby niż osoba bliska lub jej wykorzystanie na inne

cele niż przewidziane w ustawie, przed upływem czasu w niej określonego

pociągało za sobą obowiązek zwrotu kwoty równej udzielonej bonifikacie po jej

waloryzacji. Roszczenie strony powodowej jest więc uzasadnione co do zasady

lecz – jak przyjął – w okolicznościach niniejszej sprawy nie zasługuje na

uwzględnienie, gdyż udzieleniu powodowi ochrony prawnej sprzeciwiają się zasady

współżycia społecznego. Za takim stanowiskiem przemawiają zdaniem tego Sądu:

przeznaczenie przez pozwanych środków uzyskanych ze sprzedaży mieszkania na

zabezpieczenie potrzeb mieszkaniowych tj. zgodnie z celem wprowadzenia

preferencyjnych warunków sprzedaży mieszkań za cenę uwzględniającą bonifikatę

oraz okoliczność, że Gmina przez osiem lat zwlekała z wystąpieniem o zwrot kwoty

bonifikaty, co narusza zasady lojalności, uczciwości stron, bezpieczeństwa

prawnego oraz pewności obrotu prawnego, a nadto szczególna sytuacja życiowa

pozwanych w jakiej znaleźli się sprzedając lokal, spowodowana śmiercią obojga

rodziców pozwanego w tym matki dwa dni przed ślubem, a dodatkowo złym stanem

emocjonalnym pozwanego spowodowanym wspomnieniami związanymi ze

wspólnym zamieszkaniem z rodzicami, co miało negatywny wpływ na wzajemne

relacje małżonków, jak też oczekiwaniem na powiększenie rodziny.

4

Z tych względów zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny oddalił apelację

powodowej Gminy.

W skardze kasacyjnej powódka zarzuciła naruszenie art. 68 ust. 2 u.g.n.

w brzmieniu obowiązującym po zmianie z dnia 15 lutego 2000 r. przez przyjęcie,

że wydatkowanie środków ze sprzedaży mieszkania na zakup materiałów

budowlanych wypełnia dyspozycję tego przepisu chociaż nie jest zgodne z celem

udzielonej bonifikaty, o którym mowa w art. 68 ust. 1 pkt 7 u.g.n. oraz naruszenie

art. 5 k.c. przez uznanie, że wskazane przez Sąd Apelacyjny okoliczności mają

charakter nadzwyczajny i uzasadniają oddalenie powództwa na jego podstawie.

Wnosiła o uchylenie zaskarżonego wyroku, uchylenie wyroku Sądu

Okręgowego i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania albo

uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego i orzeczenie co do istoty sprawy przez

uwzględnienie powództwa i zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W świetle przytoczonych motywów zaskarżonego wyroku, stwierdzającego

brak przesłanek wyłączających zobowiązanie pozwanych do zwrotu

zwaloryzowanej kwoty równej udzielonej im bonifikacie na podstawie art. 68 ust. 2

u.g.n., jako bezprzedmiotowa przedstawia się kwestia wykładni tego przepisu

w przedstawionym w podstawie skargi ujęciu, której rozstrzygnięcie w żaden

sposób nie mogło wpłynąć na to stanowisko Sądu, zgodne zresztą z interesem

strony skarżącej. Bez znaczenia dla rozstrzygnięcia pozostaje przy tym błędne

przyjęcie przez Sąd Apelacyjny, że miarodajny w tym względzie jest stan prawny

istniejący w dacie sprzedaży pozwanym lokalu przez Gminę podczas, gdy o ocenie

tej decyduje stan prawny z chwili dalszej sprzedaży lokalu nabytego przez nich od

Gminy z bonifikatą (wyrok SN z dnia 7 lipca 2011 r., II CSK 683/10 – nie publ. –

oraz powołane nim orzeczenia). Przepis art. 68 § 2 u.g.n. w dniu 29 grudnia 2000 r.

i w dniu 4 lipca 2001 r. miał bowiem tę samą treść.

Zasadny jest natomiast zarzut naruszenia art. 5 k.c.

Istotą prawa cywilnego jest strzeżenie praw podmiotowych, a zatem wszelkie

rozstrzygnięcia prowadzące do redukcji bądź unicestwienia tych praw mają

charakter wyjątkowy. Odmowa udzielenia ochrony prawnej na podstawie art. 5 k.c.,

5

z uwagi na jego wyjątkowy – w powyższym ujęciu, charakter musi być uzasadniona

istnieniem okoliczności rażących i nieakceptowanych w świetle powszechnie

uznawanych w społeczeństwie wartości. Okoliczności takie jednakże w niniejszej

sprawie nie występują.

Podzielić należy pogląd Sądu Najwyższego wyrażony w wyroku z dnia

23 listopada 1999 r. (II CKN 570/98 – nie publ.) na gruncie prawa spółdzielczego,

że uprawnieni z tytułu udzielenia przy kupnie lokalu bonifikaty, jeśli nie dotrzymują

warunku nie sprzedawania lokalu w określonym przez ustawę czasie i sprzedają go

z zyskiem, sami pozostając w niezgodzie z zasadami współżycia społecznego, nie

mogą skutecznie zwalczać prawa do dochodzenia zwrotu udzielonej im bonifikaty

zarzucając naruszenie art. 5 k.c.

Niezależnie od tego, odmiennie niż uznał Sąd Apelacyjny, wykonanie przez

Gminę prawa do żądania zwrotu kwoty równej udzielonej bonifikacie w czasie

dozwolonym przez ustawę, a więc także pod koniec przewidzianego w niej okresu,

mogło by prowadzić do oceny o nadużyciu prawa przez stronę powodową, gdyby

istniały przy tym szczególne okoliczności, w których taki stan rzeczy prowadziłby do

nie dającego pogodzić się z zasadami sprawiedliwości rozstrzygnięcia sprawy.

Takich szczególnych okoliczności nie stanowią w realiach przedmiotowej sprawy,

normalne losowe zdarzenia takie jak śmierć osób bliskich, czy urodzenie dziecka.

Fakt znacznego przedłużania się wystąpienia przez Gminę o zwrot kwoty

równej udzielonej bonifikacie nie pozostaje jednak bez wpływu na sytuację prawną

stron.

Obowiązek zwrotu kwoty równej zwaloryzowanej bonifikacie udzielonej

najemcy powstaje z chwilą dalszego zbycia prawa do lokalu w okolicznościach

objętych przepisem art. 68 ust. 2 u.g.n. (uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego

z dnia 24 lutego 2010, III CZP 131/09), po uprzednim zażądaniu jej zwrotu przez

właściwy organ. Przedłużająca się bezczynności wierzyciela w tym zakresie – nie

powinna być jednak źródłem zwiększenia świadczenia dłużnika przez przyznanie

wierzycielowi waloryzacji za czas aż do wystąpienia (po upływie kilku lat) o jego

zasądzenie. Roszczenie wierzyciela staje się w takiej sytuacji wymagalna w dniu

w którym świadczenie powinno być spełnione, gdyby wezwał on dłużnika do

6

wykonania zobowiązania w możliwie najkrótszym terminie (powołany wcześniej

wyrok SN z dnia 7 lipca 2011 r.).

Z powyższych przyczyn orzeczono jak w sentencji (art. 39815

§ 1 k.p.c.).