IV CSK 551/10

Sygn. akt IV CSK 551/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 sierpnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Hubert Wrzeszcz

SSN Anna Kozłowska

w sprawie z powództwa Małgorzaty M. i Beaty M. – N.

przeciwko B. I Niestandaryzowanemu Sekurytyzacyjnemu Funduszowi

Inwestycyjnemu Zamkniętemu z siedzibą w W., M. Bank ICB SA z siedzibą w G.,

Bankowi P. – H. BPH SA z siedzibą w K.

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 24 sierpnia 2011 r.,

dwóch skarg kasacyjnych pozwanych:

M. Bank ICB SA z siedzibą w G.

oraz B. I Niestandaryzowanego Sekurytyzacyjnego Funduszu Inwestycyjnego

Zamkniętego z siedzibą w W.

od wyroku Sądu Okręgowego

z dnia 7 grudnia 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w punktach: 1 (pierwszym)

podpunkty: I, II, IV, V, VII i VIII, 2 (drugim), 3 (trzecim),

4 (czwartym) i 5 (piątym) i w tym zakresie przekazuje sprawę

Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Powódki Małgorzata M. oraz Beata M.-N. w pozwach – połączonych do

wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia – wniesionych przeciwko pozwanym B. I

Niestandaryzowanemu Sekurytyzacyjnemu Funduszowi Inwestycyjnemu

Zamkniętemu w W., Bankowi W. E. S.A. we W. (obecnie M. Bank ICB Spółka

Akcyjna z siedzibą w G.) oraz Bankowi P.-H. BPH Spółce Akcyjnej w K. domagały

się, by w dziale IV księgi wieczystej KW „X”, prowadzonej w Sądzie Rejonowym

dla nieruchomości położonej przy ulicy P.[...], wykreślić hipoteki: kaucyjną do

wysokości 75.000 zł ustanowioną na rzecz Kredyt Banku z siedzibą w W., zwykłą w

kwocie 120.000 USD ustanowioną na rzecz Banku Turystyki S.A. w W. oraz zwykłą

w kwocie 100.000 zł ustanowioną na rzecz Banku Komunalnego S.A. w B. Oddział

w G. Filia K.

Wyrokiem z dnia 27 lutego 2008 r., Sąd Rejonowy nakazał uzgodnić treść

księgi wieczystej KW „X” prowadzonej w Sądzie Rejonowym w S. dla

nieruchomości położnej w S. przy ulicy P. [...] z rzeczywistym stanem prawnym

poprzez wykreślenie w dziale IV tej księgi hipoteki w kwocie 100.000 zł

ustanowionej na rzecz Banku Komunalnego S.A. w B. Oddział w G. Filia K. oraz

oddalił powództwo w pozostałym zakresie.

Sąd Rejonowy ustalił, że dla nieruchomości położonej w S., przy ulicy P.[...],

obejmującej działkę gruntu w wieczystym użytkowaniu oraz dom mieszkalny,

stanowiący odrębną nieruchomość, w Sądzie Rejonowym w S. prowadzona jest

księga wieczysta Kw nr „Y”. Prawo użytkowania wieczystego gruntu zostało

ustanowione na rzecz Eugeniusza i Heleny małżonków H. Akt notarialny

sporządzony w dniu 21 maja 1991 r. przed notariuszem Ewą P. stwierdza, że

małżonkowie Eugeniusz H. i Helena H. udzielili swojej córce, Krystynie D.,

pełnomocnictwa do zarządu i administrowania przedmiotową nieruchomością, a

także do jej sprzedaży, darowizny, zamiany, obciążania hipotekami. W akcie

notarialnym z dnia 26 czerwca 1991 r., sporządzonym w Państwowym Biurze

Notarialnym przed notariuszem Aleksandrą B., Krystyna D., działając w imieniu

Eugeniusza i Heleny małżonków H., z powołaniem na pełnomocnictwo z dnia 21

maja 1991 r., złożyła oświadczenie o ustanowieniu na prawie użytkowania

3

wieczystego nieruchomości położonej w S., przy ul. P.[...], hipoteki w wysokości

75.000 zł na rzecz Prosper-Bank S.A. Oddział w G., celem zabezpieczenia

gwarancji udzielonej Krystynie D. przez ten bank. Wpisu hipoteki dokonano dnia 26

czerwca 1991 r. Następcą prawnym Prosper-Banku S.A. Oddział w G., w zakresie

wymienionej wierzytelności, jest B. I Niestandaryzowany Sekurytyzacyjny Fundusz

Inwestycyjny Zamknięty.

W akcie notarialnym z 15 października 1992 r., sporządzonym przed

notariuszem Aleksandrą B., Krystyna D., działając w imieniu Eugeniusza i Heleny

małżonków H., z powołaniem na pełnomocnictwo z dnia 21 maja 1991 r.,

ustanowiła na prawie użytkowania wieczystego nieruchomości położonej w S., przy

ul. P.[...], objętej księgą wieczystą Kw nr „X”, hipotekę w wysokości 100.000 zł na

rzecz Banku Komunalnego S.A. w B. Oddział w G. Filia K., celem zabezpieczenia

kredytu udzielonego Krystynie D. przez ten bank. Wpisu hipoteki dokonano dnia 16

października 1992 r. Następcą prawnym Banku Komunalnego S.A. w B., w zakresie

wymienionej wierzytelności, jest Bank P.-H. S.A. w K.

W akcie notarialnym z 12 listopada 1992 r., sporządzonym przed

notariuszem Aleksandrą B., Krystyna D., działając w imieniu Eugeniusza i Heleny

małżonków H., z powołaniem na pełnomocnictwo z dnia 21 maja 1991 r.,

ustanowiła na prawie użytkowania wieczystego nieruchomości położonej w S., przy

ul. P.[...], objętej księgą wieczystą Kw nr „X” hipotekę w wysokości 120.000 USD na

rzecz Banku Turystyki S.A. w W., celem zabezpieczenia pożyczki udzielonej

Krystynie D. przez ten bank. Wpisu hipoteki dokonano dnia 16 listopada 1992 r.

Następcą prawnym Banku Turystyki S.A. w W. w zakresie przedmiotowej

wierzytelności jest Bank W. E. S.A. we W.

Spadek po Eugeniuszu H., zmarłym dnia 17 listopada 1996 r. w S., nabyła w

całości Helena H. Powódki nabyły prawo użytkowania wieczystego nieruchomości

położonej w S., przy ulicy P. [...] oraz prawo własności posadowionego na tej

nieruchomości budynku na mocy umowy o dożywocie zawartej z Heleną H. w

formie aktu notarialnego w dniu 15 czerwca 2000 r. Prokuratura Rejonowa w S.

prowadziła przeciwko Krystynie D. postępowanie (Ds.[...]), w ramach którego

zlecono ekspertyzę biegłemu grafologowi m.in. w zakresie ustalenia, czy pod

4

pełnomocnictwem notarialnym z 21 maja 1991 r. widnieją autentyczne podpisy

Eugeniusza H. i Heleny H. Biegły grafolog w opinii z dnia 7 lutego 2000 r. ustalił, że

podpisy Eugeniusza H. i Heleny H. nie zostały złożone przez te osoby, zebrany

materiał nie dał jednak podstaw do ustalenia, by podpisy te zostały nakreślone

przez Krystynę D. Biegły potwierdził natomiast autentyczność podpisu notariusza –

Ewy P., sporządzającego pełnomocnictwo. W toku postępowania w sprawie Ds. [...]

przesłuchano notariusza Ewę P., która potwierdziła osobistą obecność

mocodawców podczas sporządzania przedmiotowego pełnomocnictwa w jej

kancelarii oraz prawidłowość procedowania przy sporządzeniu tego aktu. Helena H.

wiedziała o zadłużeniu obciążającym nieruchomość. Małżonkowie Eugeniusz i

Helena H. zostali skutecznie zawiadomieni o dokonanym wpisie hipoteki na rzecz

Banku Komunalnego S.A. w B. oraz hipoteki na rzecz Banku Turystyki S.A. w W. W

postępowaniu z powództwa Kredyt Banku S.A. o zapłatę, opartego na

odpowiedzialności rzeczowej z tytułu hipoteki, Helena H. nie podniosła zarzutu

nieważności jej ustanowienia, a w pismach procesowych deklarowała wolę zapłaty

zadłużenia. W sprawie karnej, prowadzonej przez Prokuraturę Rejonową w S.

(Ds. [...]), Helena H. złożyła pisemne oświadczenie z dnia 22 listopada 1999 r., w

którym opisała, jak w 1991 r. udzieliła wraz z mężem pełnomocnictwa do

dysponowania domem ich córce Krystynie D.

W ocenie Sądu Rejonowego, odnośnie do żądania dotyczącego wykreślenia

hipotek w kwotach 75.000 zł oraz 120.000 USD, powódki nie przedstawiły

bezpośrednich dowodów wykazujących niezgodność treści księgi wieczystej

z rzeczywistym stanem prawnym. Podważenie domniemana, wynikającego z art. 3

ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst:

Dz.U. Nr 124, poz. 1361 ze zm., dalej: „u.k.w.h”), zgodności wpisu prawa jawnego

w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, nie mogło nastąpił

wyłącznie o dokumenty prywatne, a tym bardziej, same twierdzenia powódek,

niepoparte żadnymi wiarygodnymi dowodami. Podważenie domniemania wymagało

przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego na okoliczność, że na pełnomocnictwie

z dnia 21 maja 1991 r. nie znajdują się podpisy Eugeniusza H. i Heleny H. Nie było

podstaw do uznania opinii biegłego grafologa, zawartej w aktach sprawy [...] Sądu

Rejonowego w S., za opinię biegłego w rozumieniu art. 278 § 1 k.p.c. Opinia

5

biegłego, wydana choćby w postępowaniu karnym przygotowawczym, z punktu

widzenia procesu cywilnego, zachowuje jedynie charakter dokumentu prywatnego.

Sąd Rejonowy nie dopuścił z urzędu dowodu z opinii biegłego ds. badania pisma

ręcznego albowiem byłyby to działanie wbrew stanowisku powódek

reprezentowanych przez profesjonalnego pełnomocnika, który cofnął pierwotnie

zgłoszony wniosek o przeprowadzenie tego dowodu. Ponadto specyfika

postępowania o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem

prawnym, służącego obaleniu domniemania prawdziwości wpisów w księgach

wieczystych, wymaga podjęcia inicjatywy dowodowej przez stronę powodową.

Uwzględnienie powództwa w zakresie dotyczącym wykreślenia hipoteki

w kwocie 100.000 zł nastąpiło na podstawie art. 94 w zw. z art. 10 ust. 1 u.k.w.h.

oraz w zw. z art. 213 § 2 k.p.c. ze względu na to, że wskutek zapłaty kredytu

wygasła wierzytelność zabezpieczona hipoteką, co pociągnęło za sobą skutek

w postaci wygaśnięcia hipoteki. Ponadto powództwo w tym zakresie zostało

uznane przez pozwany Bank P.-H. BPH S.A. w K.

Od powyższego wyroku apelację wniosły powódki, które zaskarżyły go

w całości, z tym, że odnośnie punktu I (dotyczącego uwzględnionego żądania)

w części dotyczącej jego uzasadnienia. Wyrokiem z dnia 7 grudnia 2009 r., Sąd

Okręgowy uwzględniając apelację, zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że

nakazał uzgodnić treść księgi wieczystej KW „X” prowadzonej w Sądzie

Rejonowym w S. dla nieruchomości położonej w S. przy ul. P. [...] z rzeczywistym

stanem prawnym poprzez wykreślenie w dziale IV także hipotek: kaucyjnej do

wysokości 75.000 zł na rzecz Kredyt Banku Spółki Akcyjnej z siedzibą w W. oraz

zwykłej w kwocie 120.000 USD na rzecz Banku Turystyki Spółki Akcyjnej z siedzibą

w W., nadto zasądził od wszystkich pozwanych na rzecz powódek zwrot kosztów

procesu.

W ocenie Sądu Okręgowego, powódki, jako właścicielki nieruchomości

niebędące dłużnikami osobistymi, mogły, niezależnie od zarzutów, które im

przysługiwały osobiście przeciwko wierzycielowi hipotecznemu, podnosić zarzuty

przysługujące dłużnikowi. Na powódkach, zgodnie z zasadą kontradyktoryjności,

spoczywał ciężar dowodu okoliczności uzasadniających wniesione powództwo.

6

Powódki w postępowaniu pierwszoinstancyjnym nie domagały się przeprowadzenia

dowodu z opinii biegłego. Niemniej jednak dowód ten, jako dostarczający

wiadomości specjalnych, był tego rodzaju, że nie mógł być zastąpiony inną

czynnością dowodową. W sprawie istniała konieczność oceny ważności

pełnomocnictwa poprzez ustalenie, czy podpisy na nim złożone pochodzą od

mocodawców. Ustalenie tej okoliczności mogło nastąpić tylko przy zastosowaniu

wiedzy specjalistycznej. Ze względu na regulację zawartą w art. 382 w zw. z art.

232 k.p.c. nie było przeszkód, aby na etapie postępowania apelacyjnego

przeprowadzić z urzędu dowód z opinii biegłego ds. badania pisma na okoliczność,

czy Eugeniusz i Helena H. złożyli podpisy na pełnomocnictwie sporządzonym w

formie aktu notarialnego w dniu 21 maja 1991 r. Przeprowadzenie tego dowodu

było niezbędne dla oceny zasadności wytoczonego powództwa.

Sąd Okręgowy uznał za wiarygodną opinię biegłego sądowego Jana B., z

której wynikało, że podpisy „Eugeniusz H.” i „Helena H.”, widniejące pod treścią

pełnomocnictwa, nie są autentycznymi podpisami tych osób. Ponieważ

rozstrzygniecie sporu mogło nastąpić jedynie w oparciu o wiadomości specjalne,

uwzględniając treść dowodu z opinii biegłego sądowego, Sąd Okręgowy uznał za

zbędne przeprowadzanie dalszego postępowania dowodowego, w tym z zeznań

świadka notariusza Ewy P., na okoliczność udzielenia w dniu 21 maja 1991 r.

pełnomocnictwa przez Eugeniusza i Helenę H.

Uwzględniając, że brak jest, według art. 96 k.c., skutecznego oświadczenia

osoby reprezentowanej, Sąd Okręgowy uznał, iż Krystyna D. nie została

umocowana do zarządu i administrowania, a także sprzedaży, darowizny, zamiany

i obciążania hipotekami nieruchomości, której wieczystymi użytkownikami byli

Eugeniusz i Helena H. Z tego względu czynności prawne polegające na obciążeniu

przedmiotowej nieruchomości hipotekami nie pociągały za sobą skutków

bezpośrednio dla osób rzekomo reprezentowanych (art. 95 § 2 k.c.). Ponieważ

ustanowienie hipoteki następuje na podstawie umowy, dlatego podstawą oceny

ważności czynności prawnej dokonanej mimo braku umocowania stanowiły

przepisy zawarte w art. 103 § 1 i 2 k.c. Czynności prawne polegające na obciążeniu

przedmiotowej nieruchomości hipotekami nie zostały potwierdzone przez

Eugeniusza i Helenę H, ani przez ich następców prawnych. Tym samym

7

ustanowienie wszystkich trzech hipotek na nieruchomości położonej w S. przy ulicy

P.[..], było nieważne, co uzasadniało zmianę zaskarżonego wyroku w części

oddalającej powództwo przez jego uwzględnienie. Sąd Okręgowy uznał również, iż

hipoteka ustanowiona na rzecz Banku P.-H. BPH Spółki Akcyjnej w K. nie została

wpisana zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym.

Od wyroku Sądu Okręgowego skargę kasacyjną wnieśli pozwani: B.

I Niestandaryzowany Sekurytyzacyjny Fundusz Inwestycyjny Zamknięty w W. oraz

M. Bank ICB Spółka Akcyjna w G., którzy zaskarżyli wyrok w części, w której Sąd

Okręgowy zmienił zaskarżony wyrok Sądu Rejonowego i uwzględnił powództwo

przez wykreślenie hipotek: w kwocie 75.000 zł oraz 120.000 USD. Pozwany B. I

Niestandaryzowany Sekurytyzacyjny Fundusz Inwestycyjny Zamknięty w W. w

ramach podstawy kasacyjnej z art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c. zarzucił naruszenie art. 3 i

10 ust. 1 u.k.w.h., art. 60 k.c. W ramach podstawy kasacyjnej z art. 3983

§ 1 pkt 2

k.p.c. podniósł naruszenie: art. 233 § 1, art. 328 § 2, art. 232 i 286 i art. 382 k.p.c.

Pozwany M. Bank ICB S.A. w G. w ramach podstawy kasacyjnej z art. 3983

§ 1 pkt

1 k.p.c. zarzucił naruszenie art. 10 ust. 1 u.k.w.h., natomiast w ramach podstawy

kasacyjnej z art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. zarzucił naruszenie art. 232 w zw. z art. 3

k.p.c. w zw. z art. 6 k.c., art. 286 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c, art. 217 § 2, art. 227 i

art. 233 § 1 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., art. 382 i art. 328 § 2 k.p.c. Pozwani wnieśli

o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania, przy czym pozwany B.

I Niestandaryzowany Sekurytyzacyjny Fundusz Inwestycyjny Zamknięty w W.

sformułował taki wniosek na wypadek nieuwzględnienia wniosku o uchylenie

zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części i orzeczenia co do istoty sprawy

poprzez oddalenie apelacji powódek.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3983

§ 3 k.p.c., podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być

zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów. W orzecznictwie Sądu

Najwyższego utrwalone jest stanowisko, że przepis ten wyłącza możliwość oparcia

skargi kasacyjnej na zarzucie naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., który dotyczy oceny

dowodów (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 29 marca 2007 r., II PK 231/06,

8

OSNP 2008, nr 9-10, poz. 124 oraz z dnia 8 maja 2008 r., V CSK 579/07,

nie publ.). Nie wyklucza to możliwości podniesienia w skardze kasacyjnej innych

zarzutów procesowych w związku z zaniechaniem uwzględnienia przez Sąd drugiej

instancji pełnego materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie,

w szczególności zarzutu naruszenia art. 382 k.p.c. Zgodnie z tym przepisem, sąd

drugiej instancji orzeka na podstawie materiału zebranego w postępowaniu

w pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym. Zasadnie podniesiono

w obu skargach kasacyjnych zarzut naruszenia wymienionego przepisu wskutek

nieuwzględnienia przez Sąd Okręgowy wszystkich dowodów przeprowadzonych

w sprawie, tj. dowodów przeprowadzonych przed sądem pierwszej instancji

w postaci dokumentów zawierających oświadczenie Heleny H. oraz zeznania

notariusza Ewy P., znajdujących się w aktach postępowania przygotowawczego o

sygn. akt Ds.[...], nadto z dokumentów o zawiadomieniu o dokonanych wpisach

hipotek. Sąd Okręgowy pominął ustosunkowanie się do tych dowodów,

bezzasadnie uznając, że dowód z opinii biegłego sądowego „stanowi wystarczającą

podstawę do oceny zasadności żądania pozwu”. Tymczasem dowód z opinii

biegłego jest dowodem, którego moc i wiarygodność, tak jak każdego innego

dowodu, powinna być oceniona w konfrontacji z innymi dowodami

przeprowadzonymi w sprawie, zgodnie z regułami zawartymi w art. 233 § 1 k.p.c.

Konsekwencją stanowiska Sądu Okręgowego co do przesądzającego

znaczenia dowodu z opinii biegłego sądowego było również bezzasadne oddalenie

wniosku dowodowego o przesłuchanie w charakterze świadka notariusza Ewy P.

na okoliczność przebiegu czynności udzielenia pełnomocnictwa przez Eugeniusza

i Helenę H. dla Krystyny D. Treść opinii biegłego sądowego nie była wystarczającą

przesłanką odmowy dopuszczenia dowodu z zeznań tego świadka, który mógł mieć

znaczenie dla oceny wiarygodności i mocy dowodowej dowodu z opinii biegłego

sądowego. Wbrew przy tym stanowisku Sądu Okręgowego, przedmiotem tego

dowodu mogło być nie tylko ustalenie wypełnienia przez notariusza obowiązku,

przewidzianego w art. 85 § 1 i 2 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie

(jedn. tekst: Dz.U. 2008 r. Nr 189, poz. 1158 ze zm.), sprawdzenia tożsamości

uczestników czynności notarialnej w dniu 21 maja 1991 r., ale również ustalenie

przebiegu tej czynności. Zgodnie bowiem z art. 88 wymienionej wyżej ustawy,

9

podpisy na aktach notarialnych są składane przez uczestników tej czynności w

obecności notariusza. Z tych względów za uzasadniony należy uznać zarzut

naruszenia art. 217 § 2 oraz art. 227 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.

Artykuł 328 § 2 k.p.c. określa elementy, jakie powinno zawierać

uzasadnienie wyroku sądu pierwszej instancji. Przepis ten, poprzez art. 391 § 1

k.p.c., ma odpowiednie zastosowanie do uzasadnienia wyroku sądu drugiej

instancji. Ze względu na to, że postępowanie apelacyjne spełnia także funkcję

kontrolną wobec postępowania pierwszoinstancyjnego, powinno to mieć

odpowiednie odzwierciedlenie w uzasadnieniu wyroku sądu drugiej instancji, które

powinno zawierać odniesienie się sądu odwoławczego do zarzutów zawartych

w apelacji. Sporządzenie przez sąd drugiej instancji uzasadnienia wyroku

z naruszeniem art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., co do zasady, nie

stanowi jednak wystarczającej podstawy uzasadniającej uwzględnienie skargi

kasacyjnej. Zgodnie bowiem z art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c., skargę kasacyjną można

oprzeć na podstawie naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to

mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Uchybienia w sporządzeniu

uzasadnienia wyroku sądu drugiej instancji nie mają bezpośredniego wpływu na

wynik sprawy, gdyż następują już po wydaniu orzeczenia. W orzecznictwie Sądu

Najwyższego przyjęto, że wyjątkowo naruszenie art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1

k.p.c. może być przedmiotem skutecznego zarzutu kasacyjnego wówczas, gdy

treść uzasadnienia orzeczenia sądu drugiej instancji jest tego rodzaju, że

uniemożliwia dokonanie kontroli kasacyjnej zaskarżonego orzeczenia (por. m.in.

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2011 r., V CSK 333/10, nie publ., z dnia

19 sierpnia 2010 r., IV CSK 80/10, nie publ., z dnia 4 stycznia 2007 r., V CSK

364/06, nie publ., z dnia 24 lutego 2006 r., II CSK 136/05, nie publ., z dnia

7 października 2005 r., IV CK 122/05, nie publ., z dnia 27 czerwca 2001 r., II UKN

446/00, OSNP z 2003 r., nr 7, poz. 182). Uzasadnienie wyroku zaskarżonego

skargą kasacyjną umożliwia dokonanie kontroli kasacyjnej, gdyż wynika z niego

podstawa faktyczna i prawna rozstrzygnięcia. Wprawdzie Sąd Okręgowy nie

odniósł się do wszystkich dowodów przeprowadzonych w sprawie, ale powyższe

nie było wynikiem zaniechania – wskutek naruszenia art. 328 § 2 w zw. z art. 391

§ 1 k.p.c. – przedstawienia pełnych motywów oceny dowodów przeprowadzonych

10

w sprawie, lecz konsekwencją przedstawionego w uzasadnieniu wyroku stanowiska

Sądu odwoławczego o szczególnym znaczeniu dowodu z opinii biegłego sądowego

dla oceny zasadności powództwa. Sąd drugiej instancji wyjaśnił także przyczyny

przeprowadzenia z urzędu tego dowodu, na podstawie art. 232 zd. drugie w zw.

z art. 391 § 1 k.p.c., wyjaśniając, że dla rozstrzygnięcia sprawy konieczne było

dokonanie ustalenia, czy podpisy pod pełnomocnictwem zostały złożone przez

mocodawców, co mogło nastąpić tylko przy zastosowaniu wiadomości specjalnych.

Zarzut naruszenia art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. należy uznać natomiast za

uzasadniony w zakresie, w jakim Sąd Okręgowy nie odniósł się do zaniechania

zażądania ustnego wyjaśnienia przez biegłego opinii złożonej na piśmie, zgodnie

z art. 286 k.p.c. Konieczność ustosunkowania się Sądu Okręgowego do potrzeby

wysłuchania biegłego wynikała stąd, że powódki oraz pozwany M. Bank ICB Spółka

Akcyjna w G. kwestionowały opinię sporządzoną na piśmie przez biegłego.

Powódki wniosły o wezwanie biegłego na rozprawę (pismo powódek z dnia 28

lipca 2009 r. – k. 492), a pozwany M. Bank ICB Spółka Akcyjna w G. zarzucił w

piśmie procesowym z dnia 29 czerwca 2009 r. (k. 478), że wnioski biegłego są

sprzeczne z zasadami logiki i doświadczenia życiowego, ponadto, w związku z

treścią opinii biegłego, wniósł o przeprowadzenie o przesłuchanie w charakterze

świadka notariusza Ewy P. Mimo wskazanego uchybienia dotyczącego

uzasadnienia zaskarżonego wyroku istnieje możliwość oceny zarzutu naruszenia

art. 286 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. Zgodnie z art. 286 k.p.c., sąd może zażądać

ustnego wyjaśnienia opinii złożonej na piśmie, może też w razie potrzeby zażądać

dodatkowej opinii od tych samych lub innych biegłych. W orzecznictwie Sądu

Najwyższego wyrażane są sprzeczne stanowiska dotyczące obowiązku wezwania

biegłego na rozprawę w celu złożenia ustnych wyjaśnień do opinii sporządzonej na

piśmie. Według pierwszego z nich (por. orzeczenie z dnia 13 kwietnia 1965 r., II

CR 8/65, Nowe Prawo 1966, nr 2, str. 257, wyroki z dnia 13 marca 1969 r., II CR

65/69, Lex nr 6474, z dnia 16 września 1998 r., II UKN 220/98, OSNP 1999, nr 18,

poz. 597), sąd powinien wezwać biegłego w celu złożenia wyjaśnień w każdym

przypadku złożenia przez stronę zastrzeżeń co do opinii pisemnej albo wniosku o

powołanie innego biegłego. Taka czynność umożliwia bowiem realizację zasady

bezpośredniości przeprowadzenia dowodów. Według drugiego stanowiska (por.

11

wyrok z dnia 17 grudnia 1999 r., II UKN 273/99, OSNP 2001, nr 8, poz. 284, z dnia

4 grudnia 2007 r., OSNP 2009, nr 1-2, poz. 21, z dnia 15 lipca 2010 r., IV CSK

84/10, Lex nr 621352), wezwanie biegłego w celu złożenia ustnych wyjaśnień do

opinii uzależnione jest od decyzji sądu, który powinien mieć na uwadze, czy opinia

jest jasna i przekonywująca, jak również rodzaj zgłoszonych zarzutów, w

szczególności ich szczegółowość i uzasadnienie. Sąd Najwyższy w składzie

rozpoznającym skargę kasacyjną przychyla się do drugiego stanowiska

prezentowanego w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Nie w każdym przypadku

istnieje konieczność złożenia ustnych wyjaśnień przez biegłego. Brak jest takiej

potrzeby, gdy opinia jest jasna i kompletna, w pełni odnosi się do zagadnień

będących jej przedmiotem, wnioski biegłego nie budzą wątpliwości w świetle zasad

wiedzy oraz doświadczenia życiowego, a jednocześnie opinia została sporządzona

w sposób umożliwiający prześledzenie, z punktu widzenia zasad wiedzy,

doświadczenia życiowego i logicznego rozumowania, analizy przez biegłego

zagadnień będących przedmiotem opinii. Z tych względów biegłego należy wezwać

w celu złożenia ustnych wyjaśnień do opinii sporządzonej na piśmie, jeżeli jedna ze

stron złoży umotywowane zastrzeżenia do tej opinii. Takie zastrzeżenia do opinii

zgłosił pozwany M. Bank ICB Spółka Akcyjna w G., który podniósł, że wnioski

opinii są niezgodne z zasadami logiki i doświadczenia życiowego. Ponadto

pozwany ten, w związku z treścią opinii biegłego, wniósł o przeprowadzenie

dodatkowego dowodu z zeznań świadka Ewy P. – notariusza, przed którym zostało

udzielone w dniu 21 maja 1991 r. pełnomocnictwo. Z tych przyczyn zarzut

naruszenia art. 286 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. był zasadny.

Stwierdzone wcześniej uchybienia procesowe, zgodnie z art. 3983

§ 1 pkt 2

k.p.c., mogły stanowić podstawę uzasadniającą uwzględnienie rozpatrywanych

skarg kasacyjnych tylko wtedy, gdy mogły mieć wpływ na wynik sprawy. Uchybienia

te są ściśle związane z przeprowadzonym przez Sąd Okręgowy z urzędu dowodem

z opinii biegłego, co jest również przedmiotem zarzutów zawartych w obu skargach

kasacyjnych. Artykuł 232 zd. drugie k.p.c. (w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.

w postępowaniu apelacyjnych) pozwala sądowi dopuścić dowód niewskazany

przez strony. Korzystając z tego uprawnienia, sąd powinien uwzględnić także inne

normy określające ciężar dowodu faktów, z których strony wyciągają korzystne dla

12

siebie skutki prawne (art. 6 k.c., art. 3 i art. 232 zd. pierwsze k.p.c.). Należy mieć

jednak na uwadze, że mimo wzmocnienia – wynikającej z tych przepisów – zasady

kontradyktoryjności postępowanie cywilne nie jest oparte o zasadę prawdy

formalnej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 grudnia 2005 r. III CK 121/2005,

Lex Polonica nr 2027817). Celem postępowania sądowego jest oparcie

rozstrzygnięcia o ustalenia faktyczne odpowiadające rzeczywistym okolicznościom,

a zasada kontradyktoryjności jest jedynie metodą umożliwiającą osiągnięcie tego

celu. Stąd też nie jest wyłączone dopuszczenie dowodu z urzędu (por. uchwała

Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego 2004 r., III CZP 115/2003, OSNC 2005, nr 5,

poz. 77, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 lutego 2006 r., III CK 341/2005, OSNC

2006, nr 10, poz. 174, uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 4 stycznia

2007 r., V CSK 377/2006, OSP 2008, nr 1, poz. 8). W orzecznictwie Sądu

Najwyższego przeważa także stanowisko, że władza sędziego, nie może być

w drodze pozajęzykowych metod wykładni zwężona, skoro jej nie ogranicza jasne

brzmienie przepisu (por. wyrok SN z dnia 13 lutego 2004 r., IV CK 24/2003,

OSNC 2004, nr 3, poz. 45, uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia

22 lutego 2006 r., III CK 341/2005, wyrok SN z dnia 30 stycznia 2009 r., II CSK

440/2008, Lex Polonica nr 2375460). W związku z tym sądowi można zarzucić, że

nie dopuścił jakiegoś dowodu z urzędu, mimo że zachodziły ku temu powody, nie

można natomiast wytykać mu, że jakiś dowód dopuścił, czyli że skorzystał

z przyznanej mu dyskrecjonalnie władzy (por. uchwała siedmiu sędziów SN z dnia

5 listopada 1997 r., III CKN 244/97, OSNC 1998, nr 3, poz. 52, wyrok z dnia

10 października 1997 r., II CKN 378/97, OSP 1998, nr 6, poz. 111, z dnia

14 marca 2007 r., I CSK 465/2006, OSP 2008, nr 11, poz. 123, z dnia 19 czerwca

2009 r., V CSK 460/2008, Lex Polonica nr 2455627). Jest to stanowisko zbyt

skrajne, bowiem za skorzystaniem przez sąd z uprawnienia przewidzianego w art.

232 zd. drugie k.p.c. powinny przemawiać szczególne okoliczności oceniane

w zależności od okoliczności sprawy zwłaszcza, jeżeli dotyczy to dowodów

sprekludowanych dla stron (por. uchwała siedmiu sędziów SN z dnia 19 maja

2000 r., III CZP 4/2000, OSNC 2000, nr 11, poz. 195, wyrok z dnia 22 maja 1997 r.,

II CKU 36/97, Lex Polonica nr 352367). Przeprowadzeniu dowodu z urzędu nie

sprzeciwia się bowiem okoliczność, że jest to dowód sprekludowany dla strony,

13

w tym ze względu na treść art. 381 k.p.c. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

22 lutego 2006 r., III CK 341/2005, z dnia 4 stycznia 2007 r., V CSK 377/2006,

OSP 2008, nr 1, poz. 8, z dnia 15 maja 2007 r., V CSK 64/2007, Lex Polonica

nr 2424389, z dnia 8 sierpnia 2008 r., V CSK 79/2008, Lex Polonica nr 2143219).

Skorzystanie przez sąd z uprawnienia dopuszczenia dowodu z urzędu mimo braku

ku temu szczególnych okoliczności może prowadzić – jak to przyjął Sąd Najwyższy

w wyroku z dnia 12 grudnia 2000 r., V CKN 175/00 (OSP 2001, nr 7-8, poz. 116) –

do naruszenia prawa do bezstronnego sądu i odpowiadającego mu obowiązku

przestrzegania zasady równego traktowania stron. W orzecznictwie Sądu

Najwyższego ugruntowane jest stanowisko, że dopuszczenie dowodu z urzędu jest

uzasadnione wówczas, gdy stronie działającej bez adwokata lub radcy prawnego

grozi naruszenie interesu podlegającego szczególnej ochronie (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 8 grudnia 2009 r., I UK 195/2009, Lex Polonica nr 2374280).

Okoliczność, że strona jest reprezentowana w sprawie przez fachowego

pełnomocnika nie wyłącza jednak bezwzględnie możliwości dopuszczenia przez

sąd dowodu z urzędu. Może być to uzasadnione interesem publicznym,

przeciwdziałaniem procesom fikcyjnym lub zamiarowi stron obejścia prawa, jak

również w sprawach o prawa stanu cywilnego (por. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 4 stycznia 2007 r., V CSK 377/2006, OSP 2008, nr 1, poz. 8). Dopuszczenie

dowodu z urzędu może być uzasadnione także wtedy, gdy strona w wysokim

stopniu uprawdopodobniła zasadność dochodzonego roszczenia (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 5 września 2008 r., I CSK 117/08, nie publ.). W takim bowiem

przypadku zachodzi duże prawdopodobieństwo, że wydany wyrok będzie

sprzeczny z normami prawa materialnego, a w konsekwencji sprzeczny z celem

postępowania cywilnego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 stycznia 2010 r.,

I CSK 199/2009, Lex Polonica nr 2438701). Dopuszczenie dowodu z urzędu może

być usprawiedliwione, gdy dotyczy to dowodu z opinii biegłego (por. wyrok Sądu

Najwyższego, z dnia 7 października 1998 r., II UKN 246/98, OSNAPiUS 1999,

nr 20, poz. 664, z dnia 24 listopada 1999 r., I CKN 223/98, Wokanda 2000, nr 3,

str. 7) w sytuacji, gdy potrzeba jego przeprowadzenia zależy od oceny sądu

materiału dowodowego. Wiąże się to ze specyfiką tego dowodu, który,

w odróżnieniu od innych dowodów, nie służy ustaleniu faktów istotnych dla

14

rozstrzygnięcia sprawy, lecz dostarczeniu sądowi wiadomości specjalnych

potrzebnych do oceny faktów wykazanych innymi dowodami.

Uwzględniając powyższe za bezzasadny należy uznać zarzut naruszenia art.

232 zd. drugie k.p.c. w związku z art. 391 § 1, art. 3 k.p.c. i art. 6 k.c. wskutek

dopuszczenia przez Sąd Okręgowy z urzędu dowodu z opinii biegłego sądowego.

Należy mieć bowiem na uwadze, że powódki przed Sądem pierwszej instancji

w wysokim stopniu uprawdopodobniły okoliczności stanowiące podstawę ich

powództwa przez powołanie się na dowody przeprowadzone w postępowaniu

karnym, z których wynikały okoliczności stanowiące podstawę faktyczną ich

powództwa. Cofnięcie przez powódki wniosku o dopuszczenie dowodu z opinii

biegłego sądowego, jak wynika z treści apelacji, wynikało z ich błędnego

przekonania o mocy dowodowej tych dowodów, które jednak, w ocenie Sądu

pierwszej instancji, nie pozwalały na dokonanie ustaleń zgodnych z twierdzeniami

powódki. W istocie więc powódki nie sprzeciwiały się przeprowadzeniu dowodu

z opinii biegłego, lecz bezzasadnie sądziły, że dowodem takim jest dowód z opinii

biegłego przeprowadzony w innej sprawie. Z tych względów dopuszczenie przez

Sąd Okręgowy z urzędu dowodu z opinii biegłego było konsekwencją podzielenia

przez ten Sąd stanowiska Sądu pierwszej instancji o ograniczonej mocy dowodowej

dowodów zaoferowanych przez powódki, w szczególności niemożności uznania za

dowód z opinii biegłego w postępowaniu cywilnym takiego dowodu

przeprowadzonego w innym postępowaniu.

Konsekwencją nieuwzględnienia zarzutu naruszenia art. 232 zd. drugie

w zw. z art. 391 § 1, art. 3 k.p.c. i art. 6 k.c. jest uznanie, że stwierdzone wcześniej

uchybienia procesowe Sądu drugiej instancji, mogły mieć wpływ na wynik sprawy,

gdyż były związane z postępowaniem dowodowym wywołanym przeprowadzeniem

przez Sąd Okręgowy uzasadnionego dowodu z opinii biegłego sądowego.

Uwzględnienie zarzutów procesowych czyniło zbędnym ustosunkowanie się

do podniesionych w skargach kasacyjnych zarzutów naruszenia prawa

materialnego – art. 3 i 10 ust. 1 u.k.w.h., co byłoby aktualne jedynie wówczas,

gdyby nie budziła wątpliwości podstawa faktyczna rozstrzygnięcia. Należy przy tym

zauważyć, w związku z podniesionym zarzutem naruszenia art. 60 k.c., że Sąd

15

drugiej instancji dokonał jedynie ustalenia, że podpisy „Eugeniusz H.” i „Helena H.”,

widniejące pod treścią pełnomocnictwa, nie są autentycznymi podpisami tych osób.

Tylko więc na tej podstawie faktycznej, którą związany jest Sąd Najwyższy (por. art.

39813

§ 2 k.p.c.), może być oceniany zarzut naruszenia prawa materialnego.

Konstrukcja zarzutu naruszenia art. 60 k.c. oparta na tej podstawie, że

małżonkowie H. podpisali się jeden za drugiego opiera się więc na okolicznościach,

które wykraczają poza ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd drugiej instancji. Z

tej przyczyny zarzut ten nie zasługiwał na uwzględnienie.

Z tych względów skarga kasacyjna oparta na uzasadnionej podstawie

podlegała uwzględnieniu na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. O kosztach

postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 108 § 2 w zw. z art. 391

§ 1 i art. 39821

k.p.c.