I UK 85/11

Sygn. akt I UK 85/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 września 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Józef Iwulski

SSA Jolanta Frańczak

w sprawie z odwołania Wiesława S.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 6 września 2011 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 24 listopada 2010 r.,

1. uchyla zaskarżony wyrok i zmienia wyrok Sądu

Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 11

stycznia 2010 r., w ten sposób, że przyznaje ubezpieczonemu

Wiesławowi S. prawo do renty z tytułu całkowitej niezdolności

do pracy za okres od 1 października 2009 r. do 30 listopada 2010

r., a w pozostałej części oddala odwołanie;

2

2. nie obciąża ubezpieczonego obowiązkiem zwrotu organowi

rentowemu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu

kasacyjnym.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 11

stycznia 2010 r., zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, którą organ

rentowy odmówił ubezpieczonemu Wiesławowi S. prawa do renty z tytułu

niezdolności do pracy w ten sposób, że przyznał ubezpieczonemu prawo do renty z

tytułu całkowitej niezdolności do pracy na okres od 20 czerwca 2009 r. do 30

listopada 2010 r.

Sąd Okręgowy ustalił, że ubezpieczony Wiesław S. ukończył 49 lat w dniu 4

listopada 2009 r. W dniu 9 października 2009 r. złożył wniosek o ustalenie prawa do

renty z tytułu niezdolności do pracy. Lekarz orzecznik ZUS orzeczeniem z dnia 3

listopada 2009 r. uznał, że ubezpieczony jest całkowicie niezdolny do pracy w

okresie od 20 czerwca 2009 r. do 30 listopada 2010 r.

Sąd Okręgowy, powołując się na art. 57 ust. 1, art. 58 ust. 1 i 2 oraz art. 59

ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych, stwierdził, że orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z 3

listopada 2009 r. daje podstawę do stwierdzenia przesłanki z art. 57 ust. 1 ustawy -

ubezpieczony jest całkowicie niezdolny do pracy. Zgodnie z art. 57 ust. 2 ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, art. 57 ust. 1 pkt 3

nie stosuje się do ubezpieczonego, który udowodnił okres składkowy i

nieskładkowy wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiety i 25 lat dla mężczyzny oraz

jest całkowicie niezdolny do pracy. Ponieważ ubezpieczony wykazał ponad 25-letni

okres składkowy i nieskładkowy, nie jest konieczne wykazanie 5-letniego okresu

składkowego i nieskładkowego w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed

powstaniem niezdolności do pracy. Sąd Okręgowy powołał się na uchwałę składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 23 marca 2006 r., I UZP 5/05 (OSNP 2006,

nr 19-20, poz.305).

3

Apelację od wyroku Sądu Okręgowego wniósł organ rentowy, zarzucając

naruszenie prawa materialnego, w szczególności art. 100 ust. 1 i art. 129 ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Organ rentowy

wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku przez przyznanie ubezpieczonemu prawa

do renty od 1 października 2009 r., czyli od miesiąca złożenia wniosku o rentę, do

30 listopada 2010 r. Podniósł, że stan faktyczny sprawy jest bezsporny. W świetle

uchwały Sądu Najwyższego z 23 marca 2006 r., I UZP 5/05, odwołanie jest

zasadne w części, w której ubezpieczony domaga się przyznania prawa do renty z

tytułu całkowitej niezdolności do pracy od miesiąca, w którym złożył wniosek o

przyznanie renty, czyli od października 2009 r. Według art. 100 ust. 1 i art. 129

ustawy o emeryturach i rentach ubezpieczony nabywa prawo do renty po spełnieniu

łącznie wszystkich warunków określonych w ustawie, poczynając od dnia

powstania prawa do tych świadczeń, nie wcześniej jednak niż od miesiąca

zgłoszenia wniosku.

Sąd Apelacyjny– Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 24

listopada 2010 r., oddalił apelację.

Sąd Apelacyjny stwierdził w uzasadnieniu, że apelacja organu rentowego

jest zasadna. Ubezpieczony złożył wniosek o przyznanie mu prawa do renty 9

października 2009 r., chociaż całkowita niezdolność do pracy istnieje u niego od 20

czerwca 2009 r. Zgodnie z art. 100 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, prawo do świadczeń określonych w ustawie

powstaje z dniem spełnienia wszystkich warunków wymaganych do nabycia tego

prawa, zaś według art. 129 ust. 1 tej ustawy, świadczenia wypłaca się poczynając

od dnia powstania prawa do tych świadczeń, nie wcześniej jednak niż od miesiąca,

w którym zgłoszono wniosek lub wydano decyzję z urzędu. Mimo że Wiesław S.

spełniał wszystkie warunki wymagane do nabycia prawa do renty z tytułu

niezdolności do pracy już 20 czerwca 2009 r., to wypłata świadczenia nie może

objąć okresu przed miesiącem złożenia wniosku o rentę, czyli przed październikiem

2009 r.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że zaskarżony wyrok powinien być zmieniony o

tyle, że prawo do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy należało przyznać

od 1 października 2009 r., oddalając w pozostałej części odwołanie. Jednak mimo

4

oczywistości zarzutów apelacji, została ona błędnie oddalona przy zastosowaniu

art. 385 k.p.c.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł w imieniu organu

rentowego jego pełnomocnik, zaskarżając wyrok ten w części przyznającej

ubezpieczonemu Wiesławowi S. prawo do renty z tytułu całkowitej niezdolności do

pracy za okres od 20 czerwca 2009 r. do 30 września 2009 r.

Skarga kasacyjna została oparta na postawie naruszenie prawa

materialnego: 1) art. 100 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przez jego błędną wykładnię i

niewłaściwe zastosowanie, polegające na nietrafnym przyjęciu, że ubezpieczony

już od 20 czerwca 2009 r. spełnił wszystkie warunki wymagane do nabycia prawa

do renty z tytułu niezdolności do pracy; 2) art. 129 ust. 1 ustawy o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przez jego błędną wykładnię i

niewłaściwe zastosowanie, polegające na przyjęciu, że ubezpieczony złożył

wniosek o przyznanie świadczenia w dacie 20 czerwca 2009 r., a więc w dacie

powstania niezdolności do pracy, a nie w dacie 9 października 2009 r., i tym

samym, że świadczenie należy wypłacić od daty powstania niezdolności do pracy,

a nie od daty złożenia wniosku o nie.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w

części dotyczącej przyznania renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy od 20

czerwca 2009 r. do 30 września 2009 r. oraz poprzedzającego go wyroku Sądu

Okręgowego w tym zakresie i orzeczenie co do istoty sprawy z zasądzeniem

kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest uzasadniona.

Zgodnie z art. 100 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr

153, poz. 1227 ze zm.), prawo do świadczeń określonych w ustawie powstaje z

dniem spełnienia wszystkich warunków wymaganych do nabycia tego prawa.

Natomiast art. 129 ust. 1 ustawy stanowi, że świadczenia wypłaca się poczynając

5

od dnia powstania prawa do tych świadczeń, nie wcześniej jednak niż od miesiąca,

w którym zgłoszono wniosek lub wydano decyzję z urzędu. Przytoczone przepisy

uzależniają początkową datę wypłaty świadczenia od daty złożenia wniosku o to

świadczenie. Stąd samo spełnienie przez ubezpieczonego przesłanek

warunkujących prawo do świadczenia in abstracto nie stanowi podstawy do wypłaty

świadczenia. Generalna zasada prawa emerytalno-rentowego przewiduje że

świadczenia wypłaca się na wniosek zainteresowanego, poczynając od dnia

powstania prawa do emerytury lub renty (tj. spełnienia ustawowych warunków ich

przyznania), lecz nie wcześniej niż od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek o

wypłatę świadczenie. Powyższa zasada wyklucza możliwość wstecznego

wypłacania świadczeń, to jest za okres po nabyciu prawa, ale przed złożeniem

wniosku o świadczenie (jego wypłatę), co w literaturze przedmiotu uzasadnia się

zapobieganiem powstawaniu zjawiska kapitalizacji świadczeń (por. K. Antonów,

Komentarz do art. 129 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych, 2009, system elektroniczny LEX Omega).

W rozpoznawanej sprawie na etapie postępowania apelacyjnego istota sporu

sprowadzała się do ustalenia prawidłowej daty, od której należy przyznać

ubezpieczonemu Wiesławowi S. prawo do renty z tytułu całkowitej niezdolności do

pracy. Sąd Okręgowy przyjął, że ubezpieczonemu przysługuje prawo do renty z

tytułu całkowitej niezdolności do pracy od 20 czerwca 2009 r., czyli od dnia

powstania całkowitej niezdolności do pracy (ustalonej według orzeczenia lekarza

orzecznika ZUS). Tymczasem ubezpieczony złożył wniosek o przyznanie tego

świadczenia dopiero 9 października 2009 r. Zgodnie z powołanymi na wstępie

przepisami ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych,

ubezpieczony nabył prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy poczynając od

dnia 1 października 2009 r., a więc od miesiąca, w którym złożył wniosek o

ustalenie tego prawa.

Sąd Okręgowy zmienił decyzję organu rentowego odmawiającą prawa do

renty z tytułu niezdolności do pracy, przyznając ubezpieczonemu prawo do renty z

tytułu całkowitej niezdolności do pracy na okres od 20 czerwca 2009 r. do 30

listopada 2010 r. Sąd Apelacyjny zaskarżonym wyrokiem oddalił apelację organu

rentowego. Jednocześnie Sąd drugiej instancji, powołując się na art. 100 ust. 1

6

oraz art. 129 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych, stwierdził w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, że apelacja organu

rentowego była uzasadniona, jednak z powodu oczywistej omyłki doszło do jej

oddalenia. Sąd Apelacyjny przyznał się do omyłkowego rozstrzygnięcia,

stwierdzając, że „pomimo oczywistości zarzutów apelacji została ona błędnie

oddalona przy zastosowaniu art. 385 k.p.c.”. Sąd drugiej instancji stwierdził, że

zgodnie z obowiązującymi przepisami wypłata świadczenia nie może objąć okresu

przed miesiącem złożenia wniosku, w rozpoznawanej sprawie przed

październikiem 2009 r. Sąd Apelacyjny przyznał, że wyrok Sądu Okręgowego

powinien być zmieniony, ponieważ prawo do renty z tytułu całkowitej niezdolności

do pracy należało przyznać ubezpieczonemu dopiero od 1 października 2009 r.,

oddalając w pozostałej części jego odwołanie. Chociaż ubezpieczony spełniał

wszystkie warunki wymagane do nabycia renty z tytułu niezdolności do pracy już 20

czerwca 2009 r., to wypłata świadczenia nie może objąć okresu przed miesiącem

złożenia wniosku, czyli przed październikiem 2009 r.

W rezultacie powyższych rozważań należało uchylić zaskarżony wyrok Sądu

Apelacyjnego w części oddalającej apelację organu rentowego od wyroku Sądu

Okręgowego w części przyznającej ubezpieczonemu prawo do renty z tytułu

całkowitej niezdolności do pracy za okres od 20 czerwca 2009 r. do 30 września

2009 r. i przyznać ubezpieczonemu Wiesławowi S. prawo do renty z tytułu

całkowitej niezdolności do pracy za okres od 1 października 2009 r. do 30 listopada

2010 r.

Konieczność przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący uzasadnił

tym, że skarga jest oczywiście uzasadniona. Zgodnie z art. 129 ust. 1 ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych świadczenie wypłaca

się poczynając od dnia powstania prawa do świadczeń, nie wcześniej jednak niż od

miesiąca, w którym zgłoszono wniosek lub wydano decyzję z urzędu. Samo

spełnienie warunków nabycia prawa do świadczeń nie rodzi po stronie organu

rentowego zobowiązania z tytułu powstałego świadczenia, gdyż zależy to od

złożenia przez zainteresowanego stosownego wniosku. Ustawa odróżnia moment

powstania prawa (czyli spełnienia warunków określonych w art. 100 ustawy) od

momentu wypłaty świadczeń. Co do zasady następuje to nie wcześniej niż od

7

miesiąca zgłoszenia wniosku lub wydania decyzji z urzędu. Rozróżnienie daty

powstania prawa i daty wypłaty świadczeń występowało również w ustawie z dnia

14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (art. 73 i

art. 99). Wniosek o emeryturę lub rentę nie przesądza jeszcze o przejściu na

emeryturę lub rentę i rozpoczęciu pobieraniu świadczenia. Wniosek ten może

bowiem dotyczyć tylko ustalenia prawa i obliczenia wysokości świadczenia. Tak

więc moment realizacji powstałego uprawnienia zależy wyłącznie od woli

ubezpieczonego. Istotna jest zatem data wystąpienia z wnioskiem o ustalenie

prawa do świadczenia i obliczenia jego wysokości. Prawo do emerytury lub renty

ustala się na dzień spełnienia warunków powstania prawa do tych świadczeń, bez

względu na ich realizację, co przesądza o zachowaniu przez zainteresowanego

nabytego prawa w razie niekorzystnej zmiany stanu prawnego po dniu złożenia

wniosku i ustaleniu uprawnień przez organ rentowy w formie decyzji. Wynika to z

zasady ochrony praw nabytych i niedziałania prawa wstecz. Reguła powyższa

wyklucza możliwość wstecznego wypłacania świadczeń, tj. za okres po nabyciu

prawa a przed złożeniem wniosku, co w literaturze przedmiotu uzasadnia się

zapobieganiem powstawaniu zjawiska kapitalizacji świadczeń. Należy podkreślić,

że podobną wykładnię prawa miał na uwadze Sąd Apelacyjny, a do oddalenia

apelacji doszło wyłącznie z powodu oczywistej omyłki.

Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy, stosownie do art. 39816

k.p.c., orzekł jak w sentencji, zmieniając zaskarżony wyrok. O kosztach zastępstwa

procesowego organu rentowego w postępowaniu kasacyjnym orzeczono na

podstawie art. 102 k.p.c.