III CSK 159/09

Sygn. akt III CSK 159/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 września 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)

SSN Jan Górowski (sprawozdawca)

SSN Bogumiła Ustjanicz

w sprawie z powództwa Małgorzaty Z. i Marii K.

przeciwko Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez Prezydenta Miasta

K. i Spółdzielni Mieszkaniowej "Z. " w K.

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 8 września 2011 r.,

skargi kasacyjnej powódek od wyroku Sądu Okręgowego

z dnia 3 grudnia 2008 r.,

oddala skargę kasacyjną i odstępuje od obciążenia powódek

kosztami postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Powódki Małgorzata Z. i Maria K. w pozwie przeciwko Skarbowi Państwa -

Prezydentowi Miasta K. i Spółdzielni Mieszkaniowej Z. domagały się uzgodnienia

treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym przez wpisanie w dziale

drugim KW [...] prawa własności na swoją rzecz w miejsce dotychczas wpisanego

Skarbu Państwa. Wniosły też o wykreślenie z tej księgi wieczystej prawa

wieczystego użytkowania wpisanego na rzecz Spółdzielni Z.

W uzasadnieniu podniosły, że są spadkobierczyniami Edmunda R.,

właściciela nieruchomości wchodzących w skład tzw. „Majątku C.”, który został

bezprawnie przejęty na cele reformy rolnej, choć ze względów obszarowych nie

podpadał pod dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej, co zostało potwierdzone

decyzją Wojewody M. z dnia 13.08.2004 r.

Pozwany - Skarb Państwa wniósł o oddalenie powództwa, zarzucając brak

weryfikacji zaświadczenia Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego z dnia 21.11.1946 r.,

które było tytułem wpisania własności na rzecz Skarbu Państwa. Ponadto podniósł,

że nabył on własność przedmiotowej nieruchomości na podstawie art. 9 ust. 1

ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych

oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy

rolnej i osadnictwa rolnego (t.j. Dz.U. z 1989 r. Nr 58, poz. 348).

Strona pozwana Spółdzielnia Mieszkaniowa Z. wniosła o oddalenie

powództwa zarzucając, że zaświadczenie z dnia 21.11.1946 r. Wojewódzkiego

Urzędu Ziemskiego nie zostało dotąd uchylone i funkcjonuje nadal w obrocie

prawnym. Podniosła też, że nabyła prawo użytkowania wieczystego spornych

nieruchomości w oparciu o rękojmię wiary publicznej ksiąg wieczystych, skoro

nabyła to prawo od Akademii Rolniczej w K., a prawo to było ujawnione w księdze

wieczystej.

Wyrokiem z dnia 29 kwietnia 2008 r. Sąd Rejonowy w K. uwzględnił

powództwo w całości i zasądził od pozwanych na rzecz powódek koszty procesu.

Ustalił, że na podstawie zaświadczenia Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w K. z

dnia 21 listopada 1946 r., w miejsce poprzedniego właściciela objętych Lwh 553 -

3

parcel katastralnych nr [...] wchodzących w skład „Majątku C." - Edmunda R., został

wpisany Skarb Państwa jako podmiot uprawniony z tytułu przejęcia na potrzeby

reformy rolnej tych nieruchomości na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e Dekretu Polskiego

Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu

reformy rolnej (Dz. U. z 1945, Nr 3, poz. 13).

Majątek ziemski C., którego właścicielem był Edmund R., w dniu 1 września

1939 r. posiadał obszar 47,6216 ha powierzchni ogólnej, w tym 44,2804 ha użytków

rolnych. Spadek po Edmundzie R. odziedziczył w całości Zbigniew Z., po którym to

spadkobierczyniami są powódki Małgorzata Z. i Maria K. W księdze wieczystej nr

[...] jako właściciel nieruchomości w dziale II ujawniony jest Skarb Państwa,

natomiast jako użytkownik wieczysty wpisana jest Spółdzielnia Mieszkaniowa Z.

w K.

Już od 1947 r. poprzednik prawny powódek Zbigniew Z. czynił starania o

odzyskanie przedmiotowych nieruchomości powołując się na niespełnienie normy

obszarowej. Decyzją z dnia 24 marca 1986 r. nr G 8200 - 31/85 Kierownik Wydziału

Geodezji i Gospodarki Gruntami w K. przejął na własność Państwa w stanie

wolnym bez odszkodowania nieruchomości obejmujące „Majątek C." wskazując

jako jej podstawę art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży

państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw

związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego. W dniu 13

maja 1996 r. decyzją Wojewody K. decyzja ta została uchylona. Wyrokiem z dnia 2

lipca 1997 r. Naczelny Sąd Administracyjny w W. Ośrodek Zamiejscowy w K.

oddalił skargę na decyzję z dnia 13 maja 1966 r. Wojewody M. nr GG IV -

6017/1/2/96/Ra.

W dniu 13 sierpnia 2003 r. została wydana decyzja Wojewody M. nr

RR.X.DS.7716/1-21/02 stwierdzająca, że działki objęte wykazem hipotecznym: Lwh

tab 553:,[...]; Lwh 364, oraz Lwh 377 nie podpadają pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e

Dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 roku

o przeprowadzeniu reformy rolnej. Została ona utrzymana w mocy ostateczną

i prawomocną decyzją Ministra Rozwoju Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 3 lutego

2004 r. nr GZrn-057-625-520/03.

4

Postanowieniem z dnia 22 grudnia 2004 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny

w W. umorzył postępowanie ze skargi Akademii Rolniczej w K. na decyzję Ministra

Rozwoju Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 3 lutego 2004 r. nr GZrn-057-625-520/03.

Wartość nieruchomości objętych żądaniem pozwu wynosi 2 075 500 zł (dwa miliony

siedemdziesiąt pięć tysięcy pięćset złotych).

Sąd pierwszej instancji ocenił, że Skarb Państwa nie nabył własności

przedmiotowej nieruchomości na podstawie dekretu o reformie rolnej.

Wpis w księdze wieczystej na podstawie zaświadczenia Urzędu Ziemskiego z dnia

21 listopada 1946 r. nie mógł wywołać żadnych skutków prawnych, albowiem

przejście własności nieruchomości objętych dekretem następowało z mocy prawa,

gdy spełnione były warunki przewidziane w dekrecie, a zaświadczenie stanowiło

jedynie podstawę wpisu. Skoro nieruchomość nie podpadała pod działanie dekretu

o reformie rolnej t o Skarb Państwa z mocy prawa nie nabył własności

nieruchomości, a dokonanie wpisu prawa własności w księdze wieczystej na jego

rzecz było pozbawione podstawy prawnej. Oceniając zaświadczenie

Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego powołał się Sąd na orzecznictwo Sądu

Najwyższego i sądów powszechnych stwierdzając, że zaświadczenie nie jest

uznawane za decyzję administracyjną i nie można było wymagać doprowadzenia

do jego wcześniejszego uchylenia jako przesłanki do rozstrzygnięcia w niniejszej

sprawie. Stwierdził ponadto, że Skarb Państwa nie nabył własności nieruchomości

na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. bowiem decyzja

o przejęciu nieruchomości została uchylona.

Wyraził pogląd, że skutkiem wykreślenia wpisu prawa własności Skarbu

Państwa było wykreślenie ujawnionego wieczystego użytkownika, gdyż prawo

to nie może być ustanowione na nieruchomościach osób fizycznych choćby

nabywca działał w dobrej wierze, w zaufaniu do księgi wieczystej. Poddał przy tym

w wątpliwość dobrą wiarę nabywcy wieczystego użytkowania, skoro od lat

czterdziestych trwały starania właściciela nieruchomości o jej odzyskanie.

Wyrok ten zaskarżył apelacją Skarb Państwa, reprezentowany przez

Prezydenta Miasta K. zarzucając obrazę prawa materialnego i procesowego.

5

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 3 grudnia 2008 r. zmienił zaskarżony

wyrok i powództwo oddalił. Dodatkowo ustalił, że Spółdzielnia Mieszkaniowa Z.

nabyła prawo wieczystego użytkowania umowami z 1997 i 1998 r. od wpisanej -

jako wieczysty użytkownik - Akademii Rolniczej w K. W chwili zawierania tych

umów w księdze wieczystej brak było wpisów o roszczeniach następców prawnych

Edmunda R.

Wskazał, że nie jest uzasadniony zarzut niewyjaśnienia legitymacji czynnej,

gdyż Sąd Rejonowy ustalił, iż właścicielem nieruchomości był Edmund R., a jego

spadkobierczyniami są powódki, co wynika z postanowienia Sądu Powiatowego dla

m. K. z dnia 26.05.1955 r. oraz postanowień Sądu Rejonowego w K. z dnia

11.08.1986 r. i z dnia 15.12.1993 r., które są prawomocne. W całości podzielił

argumentację Sądu Rejonowego dotyczącą kwestii związanych z brakiem nabycia

własności przez Skarb Państwa na podstawie dekretu o reformie rolnej. Podzielił

także jego argumentację dotyczącą kwestii związanych ze stosowaniem ustawy z

dnia 12 maja 1958 r. Zgodził się również z poglądem, że nie doszło też do przejścia

własności na rzecz Skarbu Państwa w drodze tzw. przemilczenia.

Sąd Okręgowy uznał jednak, powództwo za nieuzasadnione ze względu na

istnienie prawa wieczystego użytkowania wpisanego w księdze wieczystej na rzecz

pozwanej Spółdzielni Z. Wyraził pogląd, że rękojmia wiarygodności ksiąg

wieczystych odnosi się także do użytkowania wieczystego. Skoro pozwana

spółdzielnia nabyła prawo wieczystego użytkowania od Akademii Rolniczej

wpisanej jako wieczysty użytkownik w księdze wieczystej, to w wyniku działania

rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych nabyła prawo użytkowania wieczystego

od osoby nieuprawnionej. Sam fakt, że art. 232 k.c. nie przewiduje możliwości

ustanowienia wieczystego użytkowania na gruncie niepaństwowym, nie może

wyłączać stosowania rękojmi. Skutkiem ochrony wieczystego użytkownika jest

zachowanie przez wieczystego użytkownika swego prawa, a także nabycie przez

Skarb Państwa własności nieruchomości oddanej w wieczyste użytkowanie.

Podkreślił, że z akt księgi wieczystej wynika brak jakichkolwiek wpisów,

które mogłyby świadczyć o wadliwym tytule Skarbu Państwa, czy też poprzedniego

wieczystego użytkownika. Wbrew stanowisku wyrażonemu przez Sąd Rejonowy

6

w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku poddającemu w wątpliwość dobrą wiarę

pozwanej Spółdzielni, doszedł do wniosku, że brak jest do tego podstaw.

Okoliczność, że właściciel (poprzednik prawny powódek) już od 1947 r. czynił

starania o odzyskanie nieruchomości nie powoduje, że pozwana Spółdzielnia

działała w złej wierze. Te działania właściciela nie znalazły bowiem żadnego

odzwierciedlenia w księdze wieczystej, gdzie brak na ten temat /w chwili nabycia

wieczystego użytkowania/ jakiegokolwiek śladu. Podkreślił, że z materiału

dowodowego zgromadzonego przez Sąd Rejonowy wynika, że starania właściciela

polegały na pismach do Rady Narodowej oraz Urzędu Wojewódzkiego i brak jest

dowodów na to, aby pozwana Spółdzielnia o tych działaniach wiedziała lub

z łatwością mogła się dowiedzieć. W tym stanie rzeczy przyjął, że w stosunku do

pozwanej Spółdzielni ma zastosowanie rękojmia wiary publicznej ksiąg

wieczystych. Skoro Spółdzielnia nabyła prawo użytkowania wieczystego, to

w konsekwencji własność nabył Skarb Państwa.

Powódki w skardze kasacyjnej, wniosły o uchylenie zaskarżonego wyroku

w całości oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Skarga ta

została oparta na podstawie określonej w art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c. W ramach

zarzutu naruszenia prawa materialnego skarżące podniosły: naruszenie art. 5

u.k.w.i.h. i art. 232 § 1 k.p.c.; art. 232 § 1 k.p.c.; art. 10 u.k.w.i.h. oraz art. 21 w zw.

z art. 31 i art. 64 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 1 Protokołu Nr 1 do

Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z dnia 20 marca

1952 r. w zw. z art. 5 i 6 u.k.w.i.h.

W sprawie Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 12 marca 2010 r.

przedstawił do rozstrzygnięcia składowi powiększonemu zagadnienie prawne:

„Czy rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych chroni nabywcę

użytkowania wieczystego w przypadkach wadliwego wpisu w księdze wieczystej

Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego jako właściciela

nieruchomości?”

W wyniku jego rozpoznania skład siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

w dniu 16 lutego 2011 r. podjął uchwałę:

7

Rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych chroni nabywcę użytkowania

wieczystego także w razie wadliwego wpisu w księdze wieczystej Skarbu Państwa

lub jednostki samorządu terytorialnego jako właściciela nieruchomości.

W uzasadnieniu wskazał, że z przepisów ustawy o księgach wieczystych

i hipotece wynika zasada ochrony osób trzecich działających w obrocie

prawnym w dobrej wierze oraz zasada bezpieczeństwa obrotu prawnego.

Uzyskują one w określonych warunkach prymat nad konstytucyjną zasadą ochrony

prawa własności (art. 21 i art. 64 Konstytucji). W wyroku Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 21 lipca 2004 r., SK 57/03 (OTK-A 2004, nr 7, poz. 69)

wyjaśniono, że konstytucyjna ochrona prawa własności, unormowana w art. 21 i art.

64 Konstytucji, nie przekreśla możliwości takiego ukształtowania mechanizmów

prawa prywatnego, które prowadzą do zapewnienia dalej idącej ochrony pewnym

interesom prawnym względem innych. W ocenie Trybunału Konstytucyjnego,

ukształtowane de lege lata zasady prawa ksiąg wieczystych uwzględniają właśnie

prymat ochrony praw osób trzecich działających w dobrej wierze oraz

bezpieczeństwo obrotu prawnego, przy czym ujęcie takie nie pozostaje

w sprzeczności z konstytucyjną zasadą ochrony własności, ponieważ zapewniono

właścicielom odpowiednie rozwiązania prawne, które pozwalają zapobiec

powstaniu dla nich negatywnych skutków prawnych.

W uzasadnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 kwietnia

2009 r., SK 55/08 (OTK-A 2009, nr 4, poz. 50) stwierdzono, że przepisy

naruszające zasadę rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych stawiają pewne

ograniczenia prawa własności służące ochronie wolności i praw innych osób

działających w zaufaniu do treści księgi wieczystej. Przepisy te jednocześnie tworzą

element porządku publicznego, stanowiący aksjologiczną podstawę systemu ksiąg

wieczystych i stosownych kompetencji organów państwa w tym zakresie.

W uzasadnieniu tego wyroku przedstawiono i przeanalizowano mechanizmy

efektywnej ochrony właścicieli nieruchomości przed skutkami działania rękojmi

wiary publicznej ksiąg wieczystych.

W judykaturze Sądu Najwyższego sformułowano przekonywające argumenty

na rzecz stanowiska, że zasada wiarygodności ksiąg wieczystych (art. 5 u.k.w.i.h.)

8

obejmuje także prawo użytkowania wieczystego. Trafnie podkreślono, że zasada ta

nie powinna ustępować przed regułą wyrażoną w art. 232 k.c. Nieruchomość może

zmienić swój status prawny w określonym czasie, a wadliwe postępowanie Skarbu

Państwa prowadzące do zmiany tego statusu (w postaci przejęcia nieruchomości

m.in. w wyniku nacjonalizacji), nie może pozbawiać użytkownika wieczystego

ochrony prawnej nawet wobec właściciela gruntu. Użytkownika tego nie można

zatem traktować jedynie jako posiadacza cudzej nieruchomości bez tytułu

prawnego. Odrzucenie zastosowania zasady rękojmi wiary publicznej ksiąg

wieczystych wobec użytkowania wieczystego może budzić zastrzeżenia przede

wszystkim w świetle koncepcji ujmującej użytkowanie wieczyste jako konstrukcję

pośrednią między własnością a ograniczonymi prawami rzeczowymi, co uzasadnia

stosowanie do ochrony użytkowania wieczystego odpowiednio przepisów

o ochronie własności (por. np. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia

9 października 1989 r., III CRN 298/98, niepubl.). Do użytkowania wieczystego

stosuje się także odpowiednio przepisy o przeniesieniu własności nieruchomości

(art. 234, 237 k.c.), które umożliwiają nabycie prawa rzeczowego od osoby

nieuprawnionej, wpisanej do księgi wieczystej jako właściciel. Przepis art. 5

u.k.w.i.h. w określonym zakresie sankcjonuje pierwszeństwo stanu prawnego

ujawnionego w księdze wieczystej; nabywców prawa użytkowania wieczystego

chroni rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych także wówczas, gdy uznane

zostały za nieważne decyzje administracyjne (art. 156 k.p.a.), na podstawie których

Skarb Państwa nabył grunt od właściciela i oddał go nabywcom w użytkowanie

wieczyste (tak np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 1997 r., II CKU

64/96, niepubl.).

W piśmiennictwie również sformułowano istotne argumenty w obronie tezy

o aktualności zasady rękojmi publicznej wiary ksiąg wieczystych także

w odniesieniu do prawa użytkowania wieczystego. Przy przyjęciu potrzeby

zapewnienia takiej ochrony w sposób generalny, a nie jedynie ad casum,

dostrzeżono jednak konieczność rozstrzygnięcia kilku kwestii prawnych

o charakterze konstrukcyjnym w sposób dający się pogodzić z samą istotą rękojmi,

w tym m.in. kwestię odpowiedniego układu stosunków prawnorzeczowych jako

efektu działania rękojmi.

9

Utrwalone jest ogólne stanowisko, że zastosowanie rękojmi nie może

doprowadzić do nabycia prawa, które w ogóle ab initio nie mogłoby powstać

w określonym kształcie prawnym. Jeżeli zatem rękojmia zakłada jedynie ochronę

przed skutkami nabycia prawa od podmiotu nieuprawnionego, a nie chroni przed

skutkami sprzeczności czynności prawnych z ustawą (tak np. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 24 stycznia 2002 r., III CKN 405/99, OSNC 2002, nr 11, poz.

142), to niemożliwe byłoby obciążenie gruntu innego niż określony w art. 232 k.c.

prawem użytkowania wieczystego. W związku z tym powstaje kwestia

odpowiedniego zharmonizowania reguły wyrażonej w art. 232 k.c. z ujęciem

skutków prawnych nabycia użytkowania wieczystego w wyniku działania rękojmi

określonej w art. 5 u.k.w.i.h.

Eksponowanie w obecnym obrocie prawnym zasady ochrony osób trzecich

działających w dobrej wierze i zasady bezpieczeństwa tego obrotu sprzyja

postulatowi intensyfikacji ochrony prawnej użytkownika wieczystego działającego

w zaufaniu dla treści księgi wieczystej. Wyrazem takiej intensyfikacji jest przyjęcie

koncepcji, która zakłada wystąpienie dwóch zasadniczych skutków prawnych

działania rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych, tj. nabycia prawa użytkowania

wieczystego od nieuprawnionego (skutek podstawowy) i nabycia prawa własności

tej nieruchomości przez Skarb Państwa lub jednostek samorządu terytorialnego

(skutek wtórny). Należy podkreślić, że takiej interpretacji nie sprzeciwia się treść

i cel art. 5 u.k.w.i.h., w którym zaakcentowano jedynie fakt nabycia określonego

prawa rzeczowego w razie wystąpienia przewidzianych w nim przesłanek tego

nabycia. W tej sytuacji konstrukcja użytkowania wieczystego, zdeterminowana m.in.

zasadą określoną w art. 232 k.c., powinna znaleźć odzwierciedlenie w odpowiednio

szerokim ujęciu podmiotowego i przedmiotowego zasięgu działania zasady rękojmi

przy zachowaniu jej podstawowego skutku konstytutywnego w postaci nabycia

prawa rzeczowego. Podstawowe znaczenie przywiązywać należy zatem do treści

wpisu do księgi wieczystej, a więc do tego, czy wskazuje ona podmiot, którego

nieruchomość mogłaby być obciążona użytkowaniem wieczystym, gdyby był on jej

właścicielem. Rękojmia powinna chronić osobę trzecią (nabywcę prawa)

działającego w zaufaniu do treści wpisu do księgi wieczystej. W odniesieniu do

prawa użytkowania wieczystego ochrona udzielona osobie trzeciej powinna

10

prowadzić nie tylko do nabycia prawa użytkowania wieczystego od osoby

nieuprawnionej (podstawowy skutek konstytutywnego działania rękojmi).

Należy jeszcze przyjąć, że nabycie to ma nastąpić w takim kształcie jurydycznym

i konfiguracji podmiotowej (użytkownik – Skarb Państwa), w jakim prawo

użytkowania wieczystego występuje w obrocie prawnym de lege lata (dalszy skutek

konstytutywnego działania rękojmi). Uzyskanie własności przez Skarb Państwa

stanowi zatem wtórny i niesamodzielny (bo pochodny) skutek służący zapewnieniu

jak najpełniejszej ochrony prawnej osobie trzeciej (nabywcy użytkowania

wieczystego), działającego w zaufaniu do treści wpisu do księgi wieczystej.

Prawny sens takiej ochrony wyraża się też w odpowiednim ukształtowaniu

stosunku prawnorzeczowego: użytkownik wieczysty – Skarb Państwa, zgodnie

z treścią aktualnego wpisu do księgi wieczystej przy uwzględnieniu ogólnego

i szczegółowego reżimu prawnego tego stosunku.

Taka interpretacja art. 5 u.k.w.i.h. może wywołać zastrzeżenia natury

aksjologicznej i systemowej. W niektórych sytuacjach może ona prowadzić do

„legalizowania” ex post bezprawnych działań Skarbu Państwa, skierowanych na

odjęcie prawa własności gruntu właścicielom, skoro chroniony rękojmią użytkownik

wieczysty ma pozostawać w odpowiedniej relacji prawnorzeczowej ze Skarbem

Państwa (jednostką samorządu terytorialnego). Dzieje się tak nawet w sytuacji,

w której doszło do ustanowienia użytkowania wieczystego, a następnie wydano

np. nadzorczą decyzję administracyjną korzystną dla właściciela przejętego gruntu.

Należy jednak stwierdzić, że zastrzeżenia te nie mają decydującego znaczenia

de lege lata.

Zgodnie z tą interpretacją art. 5 u.k.w.i.h., przyjęcie nabycia własności gruntu

przez Skarb Państwa stanowi jedynie wtórny skutek prawny działania zasady

rękojmi przy założeniu jednak potrzeby stworzenia właściwej ochrony prawnej dla

użytkownika wieczystego. Ochrona taka aktualizuje się nie tylko w płaszczyźnie

samego nabycia prawa użytkowania wieczystego, ale także w sferze odpowiednio

ukształtowanej konfiguracji stosunku prawnorzeczowego między użytkownikiem

wieczystym i aktualnym - w chwili nabycia prawa w dobrej wierze - właścicielem

gruntu. W konsekwencji taka interpretacja art. 5 u.k.w.i.h., przewidująca „dwa skutki

prawne, determinuje także sposób ochrony byłego właściciela gruntu, pozostaje mu

11

bowiem roszczenie odszkodowawcze przeciwko Skarbowi Państwa (jednostce

samorządu terytorialnego) z racji definitywnej utraty prawa własności gruntu

w odpowiednim czasie, tj. w chwili uzyskania przez te podmioty statusu właścicieli

gruntu; skutek wtórny działania zasady rękojmi nie eliminuje stanu bezprawności

działania Skarbu Państwa w związku z przejęciem gruntu byłego właściciela.

Uchwała Sądu Najwyższego rozstrzygająca zagadnienie prawne wiąże

w sprawie (art. 390 § 3 k.p.c.), a zatem musiała zaważyć na ocenie braku

zasadności skargi kasacyjnej. W świetle wyrażonego w niej stanowiska przesłanką

nabycia w drodze rękojmi wpisanych w księdze wieczystej praw była dobra wiara

pozwanej Spółdzielni Mieszkaniowej Z. a nie pozwanego Skarbu Państwa.

Dokonane przez Sąd drugiej instancji dodatkowe ustalenia i rozważenia dotyczące

dobrej wiary pozwanej Spółdzielni nie budzą zastrzeżeń. Poza tym, jeśli ustawa

uzależnia skutki prawne od dobrej lub złej wiary, to domniemywa się istnienie

dobrej wiary (art. 5 k.c.). To więc na powódkach spoczywał ciężar obalenia tego

domniemania, czego nie zdołały dokonać.

Wobec „zadziałania rękojmi’ stan księgi wieczystej był zgodny

z rzeczywistym stanem prawnym i z tego względu Sąd Okręgowy nie dopuścił się

obrazy naruszenia art. 10 ust. 1 u.k.w.h.

Z zawartego w przytoczonej wyżej uchwale wywodu prawnego wynika,

że Sąd Najwyższy stanął przed wyborem, bądź ochrony interesów właścicieli

bezprawnie naruszonych kilkadziesiąt lat temu, w pewnym sensie

„przystosowanych” już do skutków poprzedniej rzeczywistości, bądź ochrony

interesów użytkowników wieczystych, których pozbawienie wywołałoby kolejne

perturbacje społeczne na skutek pozbawienia ich własności odrębnych lokali i w ten

sposób zwielokrotnieniu uległyby skutki pierwotnego bezprawia. Ze względów

wskazanych w uchwale w omawianym wypadku należało dać priorytet nad

konstytucyjną zasadą ochrony własności, ochronie wolności i praw innych osób

działających w zaufaniu do treści księgi wieczystej. Nie dopuścił się więc Sąd

Okręgowy naruszenia art. 21 w zw. z art. 31 i art. 64 Konstytucji.

Artykuł pierwszy Protokołu Nr 1 do Konwencji o ochronie Praw Człowieka

o podstawowych wolności chroni prawo do szeroko rozumianego mienia, a więc nie

12

tylko własności w sensie ścisłym, ale także interesów majątkowych. W uchwale

ta ochrona została przewidziana, skoro Sąd Najwyższy wyraźnie stwierdził,

że byłemu właścicielowi pozostaje roszczenie odszkodowawcze przeciwko

Skarbowi Państwa z racji definitywnej utraty prawa własności gruntu

w odpowiednim czasie, tj. w chwili uzyskania przez ten podmiot statusu właściciela

gruntu. Podkreślił jednocześnie, że skutek wtórny rękojmi nie eliminuje stanu

bezprawności działania Skarbu Państwa w związku z bezpodstawnym przejęciem

gruntu byłego właściciela.

Ze wskazanych względów skarga kasacyjna uległa oddaleniu

(art. 39814

k.p.c.).