III CZP 43/11

Uchwała z dnia 8 września 2011 r., III CZP 43/11

Sędzia SN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)

Sędzia SN Jan Górowski (sprawozdawca)

Sędzia SN Bogumiła Ustjanicz

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Stanisławy S. przeciwko "E." S.A. w

K. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 8

września 2011 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w

Tarnowie postanowieniem z dnia 21 kwietnia 2011 r.:

"Czy właścicielowi nieruchomości przysługuje w stosunku do osoby będącej jej

posiadaczem zależnym w złej wierze, które to posiadanie odpowiada służebności

przesyłu, roszczenie o naprawienie szkody z powodu pogorszenia rzeczy (art. 225

w związku z art. 230 k.c.)?"

podjął uchwałę:

Właścicielowi nieruchomości nie przysługuje wobec nieuprawnionego

posiadacza służebności przesyłu roszczenie o naprawienie szkody z powodu

obniżenia jej wartości, związanego z normalnym korzystaniem z

nieruchomości w zakresie odpowiadającym treści takiej służebności (art. 225

w związku z art. 230 k.c.).

Uzasadnienie

Zagadnienie prawne przedstawione do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu

na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. przez Sąd Okręgowy w Tarnowie powstało przy

rozpoznawaniu apelacji pozwanej od wyroku Sądu Rejonowego z dnia 27 grudnia

2010 r., którym zasądzono na rzecz powódki kwotę 31 238 zł wraz z odsetkami za

utratę wartości rynkowej działek ewidencyjnych nr 725/7 i nr 725/8 położonych w T.,

w następstwie zbudowania na nich infrastruktury służącej do przesyłu energii

elektrycznej. Na nieruchomości tej, stanowiącej własność powódki, w latach 70.

ubiegłego wieku – w jej południowej części – zostały zbudowane linie

elektroenergetyczne wraz ze słupami i stacją transformatorową. Z usytuowaniem

tych urządzeń wiąże się konieczność istnienia strefy ochronnej, która znacząco

ogranicza możliwość zagospodarowania nieruchomości. Sąd Rejonowy ustalił, że

utrata jej wartości rynkowej, związana z umiejscowieniem na nich infrastruktury

elektroenergetycznej, odpowiada kwocie 15 818 zł dla działki nr 725/7, a kwocie 15

420 zł dla działki nr 725/8.

Sąd pierwszej instancji stwierdził, że umiejscowienie tych urządzeń na

nieruchomości powódki – bez jej zgody – doprowadziło do pogorszenia rzeczy i do

spadku jej wartości rynkowej. Pozwana i jej poprzednicy prawni nigdy nie mieli

jakiegokolwiek tytułu prawnego do nieruchomości; byli jej posiadaczami w złej

wierze w zakresie odpowiadającym treści służebności. W takiej sytuacji właściciel

jest uprawniony na podstawie art. 224 § 2 w związku z art. 230 i art. 252 k.c.

dochodzić m.in. roszczenia odszkodowawczego za pogorszenie rzeczy, którego

wysokość odpowiada utracie wartości rynkowej nieruchomości wynikłej z

wybudowania na niej infrastruktury elektroenergetycznej.

Sąd drugiej instancji wyraził pogląd, że dla bytu roszczenia o naprawienie

szkody z tytułu pogorszenia rzeczy istotne jest to, czy stan powodujący to

pogorszenie uzyskał „cechę pewnej trwałości, nieodwracalności”, co ma miejsce

wtedy, gdy właściciel nie może żądać od posiadacza przywrócenia stanu zgodnego

z prawem (art. 222 § 2 k.c.). Akcentując występujące w doktrynie i orzecznictwie

wątpliwości i rozbieżności przychylił się do stanowiska, że odpowiednie stosowanie

art. 224 § 2 i art. 225 w związku z art. 230 i 352 § 2 k.c. do stanu faktycznego, w

którym występuje korzystanie z cudzej nieruchomości w zakresie odpowiadającym

treści służebności przesyłu, oznacza ograniczenie roszczeń jedynie do

wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Pomimo rozbieżności w literaturze, w judykaturze w zasadzie jednolicie

przyjęto, że art. 225 i 224 § 1 w związku z art. 352 § 2 i art. 230 k.c. mogą mieć

odpowiednie zastosowanie do rozliczeń między właścicielem a posiadaczem

służebności, a więc także służebności przesyłu (por. wyroki Sądu Najwyższego z

dnia 14 grudnia 2004 r., II CK 255/04, "Izba Cywilna" 2005, nr 11, s. 48, z dnia 11

maja 2005 r., III CK 556/04, nie publ., z dnia 8 czerwca 2005 r., V CK 679/04, nie

publ., z dnia 8 czerwca 2005 r., V CK 680/04, nie publ., z dnia 17 czerwca 2005 r.,

III CK 685/04, nie publ., z dnia 24 lutego 2006 r., II CSK 139/05, nie publ., z dnia 8

grudnia 2006 r., V CSK 296/06, nie publ., z dnia 25 listopada 2008 r., II CSK

344/08, nie publ., z dnia 25 listopada 2008 r., II CSK 346/08, nie publ., z dnia 20

stycznia 2009 r., II CSK 229/08, "Izba Cywilna" 2009, nr 10, s. 44, z dnia 3 kwietnia

2009 r., II CSK 459/08, nie publ., z dnia 3 kwietnia 2009 r., II CSK 470/08, nie publ.,

z dnia 3 kwietnia 2009 r., II CSK 471/08, nie publ., z dnia 29 kwietnia 2009 r., II

CSK 560/08, nie publ., wyrok z dnia 16 lipca 2009 r., I CSK 511/08, nie publ., wyrok

z dnia 24 lipca 2009 r., II CSK 121/09, "Izba Cywilna" 2010, nr 4, s. 38, z dnia 20

sierpnia 2009 r., II CSK 137/09, nie publ., wyrok z dnia 11 grudnia 2009 r., V CSK

175/09, nie publ., wyrok z dnia 3 lutego 2010 r., II CSK 444/09, nie publ., wyrok z

dnia 6 maja 2010 r., II CSK 626/09, nie publ.,wyrok z dnia 6 października 2010 r., II

CSK 156/10, nie publ. oraz uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 czerwca 2005 r.,

III CZP 29/05, OSNC 2006, nr 4, poz. 64). Odmienne odosobnione stanowisko

wyrażone zostało jedynie w wyroku z dnia 9 marca 2007 r. II CSK 457/06 (nie

publ.).

Jednym z roszczeń właściciela przewidzianych w art. 224 § 2 i art. 225 k.c.

jest roszczenie o naprawienie szkody za pogorszenie rzeczy. Istnieje ono wtedy,

gdy działania lub zaniechania posiadacza prowadzą do obniżenia wartości

użytkowej lub ekonomicznej rzeczy (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 26 lutego

1969 r., II CR 13/69, nie publ. oraz z dnia 11 grudnia 2009 r., V CSK 175/09, nie

publ.). Roszczenie to zostało ukształtowane w sposób szczególny zarówno co do

przesłanek powstania, jak i jego zakresu. Odpowiedzialność posiadacza w złej

wierze jest odpowiedzialnością niezależną od winy (za sam skutek) i obejmuje

przypadkowe uszkodzenie lub utratę rzeczy. Z kolei odrębność uregulowania

zakresu obowiązku naprawienia szkody polega w pierwszym rzędzie na tym, że

posiadacz w złej wierze odpowiada tylko do wartości rzeczy, a więc z wyłączeniem

utraconych korzyści, co wynika z ogólnych założeń roszczeń uzupełniających oraz z

art. 224 k.c., w którym jest mowa o odpowiedzialności „za zużycie, pogorszenie lub

utratę rzeczy”, a nie o odpowiedzialności „w związku ze zużyciem, pogorszeniem

lub utratą rzeczy” (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 7 stycznia 1998 r., III

CZP 62/97, OSNC 1998, nr 6, poz. 91 oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11

grudnia 2009 r., V CSK 175/09, nie publ. i z dnia 24 marca 2010 r., V CSK 317/09,

nie publ.). Regulacja roszczenia o naprawienie szkody z powodu pogorszenia

rzeczy – jak i innych roszczeń uzupełniających – choć ma charakter szczególny,

jest niezupełna, a zatem w kwestiach nieuregulowanych w art. 224 § 2 i w art. 225

k.c. trzeba sięgać do przepisów ogólnych o zobowiązaniach, np. do art. 361 § 1 k.c.

Należy zastrzec, że skoro zagadnienie dotyczy tego, czy na podstawie art. 225 w

związku z art. 230 k.c. właściciel może żądać od posiadacza służebności

naprawienia szkody polegającej na zmniejszeniu wartości rynkowej gruntu i

wynikającej z samego zbudowania na nim oraz eksploatacji urządzeń służących do

przesyłu energii elektrycznej, to dla jego rozstrzygnięcia nie miał znaczenia problem

zbiegu omawianego roszczenia z odpowiedzialnością odszkodowawczą na

zasadach ogólnych.

Jak podniesiono w literaturze, szkoda w postaci zmniejszenia wartości

nieruchomości występuje wtedy, gdy tego rodzaju „obniżka” ma charakter trwały i

nieodwracalny. Nie można natomiast – jak zauważył Sąd Okręgowy – ocenić

trwałości „pogorszenia”, gdy właścicielowi przysługuje roszczenie negatoryjne i

może on doprowadzić do przywrócenia stanu zgodnego z prawem. Z tego względu,

dopóki przysługuje mu to roszczenie, dopóty nie może żądać pieniężnego

naprawienia szkody w postaci obniżenia wartości nieruchomości na skutek

posadowienia i eksploatacji na nieruchomości urządzeń elektroenergetycznych.

Jego utrata wiąże się z reguły z uzyskaniem przez przedsiębiorstwo energetyczne

tytułu prawnego do korzystania z nieruchomości (umownego, administracyjnego,

sądowego), a to jest z kolei związane z obowiązkiem zapłaty właścicielowi

odpowiedniego ekwiwalentu, co także wyklucza odszkodowanie (por. uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 8 września 1988 r., III CZP 76/88, OSNCP 1989, nr 11, poz.

182).

W judykaturze wyrażono pogląd, że nie stanowi pogorszenia rzeczy

zmniejszenie jej wartości, które podlega kompensacji w ramach wynagrodzenia za

korzystanie z rzeczy, a więc np. normalne jej zużycie eksploatacyjne, gdyż w

przeciwnym razie posiadacz płaciłby podwójnie (por. wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 26 lutego 1969 r., II CR 13/69, nie publ.). Trzeba się zgodzić z zapatrywaniem,

że choć roszczenie o wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy nie ma charakteru

odszkodowawczego, gdyż jego wysokość nie zależy od tego, czy właściciel poniósł

jakikolwiek uszczerbek, to może ono realizować różne cele gospodarcze, w tym

kompensować koszty, które właściciel poniósł przez to, że był np. zmuszony do

korzystania z cudzej nieruchomości zamiast własnej albo utracił korzyści, jakie by

uzyskał wynajmując lub wydzierżawiając rzecz. Trafne jest więc stanowisko, że

wynagrodzenie za tzw. bezumowne korzystanie z rzeczy może spełniać cele

odszkodowawcze. Należy dodać, że o jego wysokości decyduje wynagrodzenie

rynkowe, jakie nieuprawniony posiadacz musiałby zapłacić za korzystanie z danego

rodzaju rzeczy przez czas trwania tego władztwa, gdyby było ono oparte na tytule

prawnym (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 10 lipca

1984 r., zasada prawna, III CZP 20/84, OSNCP 1984, nr 12, poz. 209 oraz uchwały

Sądu Najwyższego z dnia 7 stycznia 1998 r., III CZP 62/97, OSNC 1998, nr 6, poz.

91 i z dnia 13 marca 2008 r., III CZP 3/08, OSNC 2009, nr 4, poz. 53).

Z poczynionych uwag można wywieść wniosek, że uszczerbek właściciela

związany z pogorszeniem nieruchomości tylko w następstwie zbudowania na niej i

eksploatacji urządzeń elektroenergetycznych jest rekompensowany świadczeniem,

jakie może on uzyskać za obciążenie jego prawa służebnością przesyłu.

Wynagrodzenie za ustanowienie służebności (art. 3052

k.c.) powinno równoważyć

wszelki uszczerbek związany z trwałym obciążeniem nieruchomości (por. np.

uchwała Sądu Najwyższego z dnia 8 września 1988 r., III CZP 76/88 i

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 2 czerwca 2000 r., II CKN 1060/98, nie

publ.). W tym stanie rzeczy dla rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia

znaczenie miała odpowiedź na pytanie, czy gdy żądanie odszkodowania dotyczy

uszczerbku powstałego w następstwie zbudowania oraz eksploatacji urządzeń

elektroenergetycznych, można przyjąć, że ma on charakter trwały i nieodwracalny.

Za negatywną odpowiedzią przemawia unormowanie zawarte w art. 3052

§ 2 k.c.,

który uprawnia właściciela do wystąpienia z roszczeniem o ustanowienie

służebności przesyłu za odpowiednim wynagrodzeniem.

Ze względu na wagę roszczenia określonego w tym przepisie,

zapewniającego uporządkowanie stanu prawnego nieruchomości, uzasadniony jest

wniosek, że należy dać mu pierwszeństwo przed roszczeniem odszkodowawczym z

tytułu pogorszenia rzeczy w wyniku zbudowania i normalnej eksploatacji urządzeń

elektroenergetycznych. Można natomiast dochodzić naprawienia szkody z powodu

pogorszenia rzeczy związanego z nieprawidłowym korzystaniem z niej (np. w

wyniku wycieku z nieszczelnego ropociągu doszło do skażenia nieruchomości albo

wskutek pożaru wywołanego awarią instalacji elektrycznej zniszczeniu uległy części

składowe gruntu: budynek, roślinność itp.). Omawiane roszczenie jest jednym z

roszczeń uzupełniających, a zatem pierwszeństwo mają roszczenia, których

realizacja prowadzi do powstania prawa skutecznego erga omnes.

Z tych względów właściciel nieruchomości nie może skutecznie dochodzić od

nieuprawnionego posiadacza służebności przesyłu naprawienia szkody z powodu

obniżenia wartości tej nieruchomości, związanego z normalnym korzystaniem z

nieruchomości w zakresie odpowiadającym treści takiej służebności (art. 224 § 2

oraz 225 k.c.).