I UK 124/11

Sygn. akt I UK 124/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 września 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Romualda Spyt (sprawozdawca)

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

Protokolant Małgorzata Beczek

w sprawie z odwołania Grażyny S.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o ponowne ustalenie prawa do emerytury,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 13 września 2011 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 23 listopada 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Pismem z 24 czerwca 2009 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych wystąpił do

Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z wnioskiem o

wznowienie postępowania na podstawie art. 114 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.

o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst:

Dz.U. z 2009 r. Nr 157, poz. 1227 ze zm. – zwanej także dalej ustawą emerytalną),

zakończonego prawomocnym wyrokiem tego Sądu z dnia 4 kwietnia 2005 r.,

zmieniającym decyzję organu rentowego z dnia 10 lutego 2004 r. i przyznającym

ubezpieczonej Grażynie S. prawo do emerytury od daty rozwiązania stosunku

pracy, domagając się zmiany tego wyroku poprzez oddalenie odwołania od

powyższej decyzji.

Postanowieniem z dnia 4 września 2009 r. Sąd Okręgowy odrzucił wniosek

organu rentowego, uznając go za skargę o wznowienie postępowania na podstawie

przepisów Kodeksu postępowania cywilnego. Stwierdził, że nie spełnia ona

warunków formalnych, albowiem nie została wskazana podstawa wznowienia w

rozumieniu art. 403 k.p.c.

Na skutek zażalenia organu rentowego Sąd Apelacyjny postanowieniem z

dnia 29 października 2009 r. uchylił powyższe postanowienie Sądu pierwszej

instancji wskazując, że problematyka związana ze wzruszaniem prawomocnych

wyroków w sprawach ubezpieczeń społecznych uregulowana została także w

przepisach ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych, tj. w art. 114 tej ustawy, który zawiera odrębną,

równoprawną instytucję. Ten tryb wznowienia postępowania inaczej niż w

przepisach Kodeksu postępowania cywilnego dopuszcza możliwość wystąpienia o

wznowienie w każdym czasie. Wniosek organu rentowego o wznowienie

postępowania należy rozpoznać w trybie przewidzianym przez art. 114 ust. 2 pkt 2

ustawy, co wymaga wyjaśnienia i rozstrzygnięcia, czy powołane przez organ

rentowy okoliczności rzeczywiście uzasadniają rozpoznanie na nowo sprawy

dotyczącej uprawnień Grażyny S. do wcześniejszej emerytury z tytułu opieki nad

dzieckiem wymagającym stałej pieczy w związku ze stanem zdrowia.

3

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 29 stycznia 2010 r., uwzględniając

wniosek o wznowienie postępowania, zmienił wyrok z dnia 4 kwietnia 2005 r. i

oddalił odwołanie ubezpieczonej od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z

dnia 10 lutego 2004 r.

W pisemnych motywach swojego rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy wskazał, że

w myśl art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych odmowa przyznania uzyskanego wcześniej prawa do świadczenia na

podstawie prawomocnego wyroku sądu może nastąpić jedynie w warunkach ściśle

określonych w tym przepisie, a więc gdy przedłożone zostaną nowe dowody oraz

ujawnione zostaną nieuwzględnione okoliczności istniejące przed wydaniem

orzeczenia, przy czym oczywiście odmienna ocena znanych uprzednio dowodów

nie jest okolicznością uzasadniającą wszczęcie postępowania o ponowne ustalenie

prawa do świadczenia. Jeżeli więc nie pojawią się nowe dowody lub nie ujawnią

wymienione wyżej okoliczności, nie jest dopuszczalne wszczęcie postępowania na

podstawie art. 114 ustawy emerytalnej, a zatem w takim przypadku wniosek o

wznowienie postępowania złożony przez organ rentowy w trybie ust. 2 pkt 2

powołanego przepisu podlegałby oddaleniu.

Sąd pierwszej instancji podniósł, że we wniosku o wznowienie postępowania

z dnia 24 czerwca 2009 r. organ rentowy jako podstawę wznowienia postępowania

wskazał dalsze nieprzerwane (aż do chwili obecnej) kontynuowanie pracy przez

ubezpieczoną po uprawomocnieniu się wyroku, mimo że konieczną przesłanką

nabycia prawa do emerytury z tytułu opieki nad dzieckiem wymagającym stałej

opieki jest niemożność kontynuowania zatrudnienia pracowniczego wyłącznie z

tego powodu, zaś raz nabyte prawo do tego rodzaju emerytury nie ma charakteru

nieutracalnego, bowiem przesłanki do uzyskania tego prawa występować powinny

łącznie przez cały okres przyznanego świadczenia.

W ocenie Sądu Okręgowego, bezsporny fakt kontynuowania przez

ubezpieczoną do chwili obecnej zatrudnienia i niesprawowanie przez nią w tym

czasie osobistej opieki nad dzieckiem "specjalnej troski", wypełnia przesłankę

"nowego dowodu", mającego wpływ na prawo ubezpieczonej do wcześniejszej

emerytury z tytułu opieki nad dzieckiem wymagającym stałej opieki, a tym samym

4

daje podstawę do uwzględnienia wniosku organu rentowego o wznowienie

postępowania i ponowne rozpoznanie sprawy.

Apelację od tego orzeczenia wywiodła ubezpieczona. Nie formułując

zarzutów, wniosła o zmianę wyroku i pozostawienie prawa do emerytury z tytułu

opieki nad dzieckiem wymagającym opieki w związku ze stanem zdrowia syna,

zgodnie z decyzją organu rentowego z dnia 31 maja 2005 r. oraz ponowne

rozpatrzenie sprawy. Podniosła, że decyzja organu rentowego z dnia 31 maja 2005

została niesłusznie podważona przez organ rentowy. Wskazała, iż obecnie liczy

sobie 52 lata i decyzja odmawiająca jej prawa emerytury na chore dziecko

pozbawia ją środków do egzystencji z chwilą niemożności dalszego kontynuowania

zatrudnienia. Podkreśliła, że w decyzji tej widnieje jedynie sformułowanie

"emeryturę przyznaje się od rozwiązania stosunku pracy", jak również, iż "wypłata

emerytury podlega zawieszeniu, w związku z kontynuowaniem zatrudnienia. W celu

podjęcia jej wypłaty należy przedłożyć świadectwo pracy lub zaświadczenie

potwierdzające fakt rozwiązania stosunku pracy, na rzecz którego praca ta była

wykonywana bezpośrednio przed dniem nabycia prawa do emerytury". Wskazała,

że decyzja organu rentowego nie precyzuje daty rozwiązania przez nią stosunku

pracy, tylko stwierdza fakt zawieszenia świadczenia.

Ubezpieczona zarzuciła również, że organ rentowy pismem z dnia 6

czerwca 2005 r. został poinformowany o kontynuowaniu zatrudnienia, co przyjął

bez zastrzeżeń. Dopiero po następnej informacji o zatrudnieniu z dnia 24 kwietnia

2009 r. otrzymała powiadomienie o złożonym przez ten organ do Sądu „zażaleniu”.

Podkreśliła, że zarówno organ rentowy, jak i ustawodawca, nie ustanowił daty

rozwiązania stosunku pracy.

Skarżąca stwierdziła również, iż pozbawienie jej prawa do emerytury stanowi

naruszenie konstytucyjnych zasad równości wobec prawa i ochrony praw nabytych.

Świadczenie to stanowi świadczenie nieutracalne za wyjątkiem śmierci.

Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 23

listopada 2010 roku oddalił apelację.

W uzasadnieniu Sąd drugiej instancji wskazał, że spór w rozpatrywanej

sprawie wymagał rozstrzygnięcia, czy charakteryzujące ją okoliczności faktyczne

uprawniały organ rentowy do wystąpienia do Sądu z wnioskiem o wznowienie

5

postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego, którym

przyznano ubezpieczonej prawo do emerytury od daty rozwiązania stosunku pracy,

przyjmując za podstawę rozstrzygnięcia przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z

dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury

pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki (Dz.U. Nr 28,

poz. 149 ze zm.).

Odnosząc się do kontynuowania przez ubezpieczoną zatrudnienia

powodującego, iż nie mogła ona nabyć prawa do omawianego świadczenia, Sąd

Apelacyjny wskazał, że z tego powodu wydany przez Sąd Okręgowy wyrok z dnia 4

kwietnia 2005 r., z uwagi na nieuwzględnienie okoliczności niespełnienia przez

ubezpieczoną w dacie wydania kontrolowanej w tejże sprawie decyzji organu

rentowego z dnia 10 lutego 2004 r. ustawowych przesłanek, od których zależy

prawo do nabycia spornej emerytury, jest wadliwy, co w konsekwencji uzasadnia

wniosek organu rentowego o wznowienie postępowania w powyższej sprawie.

Nawiązując od orzecznictwa Sądu Najwyższego, Sąd drugiej instancji

stwierdził, że dopuścić należy możliwość ponownego ustalenia prawa do

świadczenia z tytułu ubezpieczenia (zaopatrzenia) emerytalnego na niekorzyść

ubezpieczonego, jeżeli po uprawomocnieniu się decyzji okaże się, że ubezpieczony

nie miał prawa do określonego świadczenia, ponieważ nie spełniał ustawowych

przesłanek nabycia prawa do świadczenia. Jeżeli zatem organ odwoławczy na

skutek błędu przyznał ubezpieczonej prawo do świadczenia, które w istocie, ze

względu na niespełnienie przesłanek ustawowych jej nie przysługiwało i którego

nabyć nie mogła, zmiana tej decyzji na podstawie art. 114 ustawy o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest możliwa i zgodna z prawem,

zaś powoływanie się przez skarżącą na zasadę ochrony praw nabytych jest, wobec

nienabycia prawa, nieuzasadnione. Powołana zasada nie obejmuje wszak praw

przyznanych niesłusznie.

Ubezpieczona zaskarżyła ten wyrok w całości skargą kasacyjną.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzuciła naruszenia przepisów postępowania

dotyczącego wznowienia postępowania, które to uchybienie miało istotny wpływ na

wynik sprawy, przez naruszenie przepisu art. 114 ust. 2 pkt 2 oraz art. 114 ust. 1a

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

6

Społecznych, a także naruszenie art. 403 § 2 k.p.c. prowadzące do oddalenia jej

apelacji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W judykaturze Sądu Najwyższego w zasadzie jednolicie przyjmuje się, że

wszczęcie postępowania w przedmiocie ponownego ustalenia prawa do świadczeń

z ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, o którym

mowa w art. 114 ust. 2 pkt 2 tej ustawy, następuje na podstawie przesłanek

wymienionych w tym przepisie, a nie na podstawie okoliczności przewidzianych

przez art. 403 § 2 k.p.c., wobec czego wystarczające jest przedłożenie nowych

dowodów lub ujawnienie takich okoliczności istniejących przed wydaniem decyzji, z

których wynika, że prawo do świadczenia nie istnieje, niezależnie od tego, czy

organ rentowy mógł się na nie powołać w poprzednim postępowaniu. Jak trafnie

zważył Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 22 lutego 2010 r., I UK 247/09 (LEX nr

585725), w ubezpieczeniach społecznych regułą jest kształtowanie sfery prawnej

ubezpieczonych i instytucji ubezpieczeniowej z mocy prawa. Z zastosowaniem

mechanizmu nabycia in abstracto powstaje przede wszystkim prawo do emerytur i

rent. Zgodnie z przepisem art. 100 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych, prawo do świadczeń w niej określonych powstaje z

dniem spełnienia warunków wymaganych do nabycia prawa. Decyzje organów

rentowych mają jedynie charakter deklaratoryjny, potwierdzający powstanie

warunków koniecznych do nabycia prawa do świadczenia. W uzasadnieniu uchwały

całej Izby Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 20 grudnia

2000 r., III ZP 29/00 (OSNP 2001 nr 12, poz. 418) Sąd Najwyższy stwierdził, że

prawo do świadczeń powstaje i istnieje niezależnie od decyzji organu rentowego, a

tylko jego realizacja w postaci wypłaty świadczenia wymaga potwierdzenia decyzją.

Wniosek zainteresowanego nie jest zatem elementem prawa do świadczeń

emerytalno - rentowych. Celem zgłoszenia wniosku jest realizacja powstałego ex

lege prawa. Z uwagi na to, że nie można powoływać się na prawo do świadczeń

ustalone błędną decyzją organu rentowego, a więc pomijającą, że nie zostały

spełnione warunki, od których uzależnione jest nabycie tego prawa, ustawa

7

emerytalna zawiera przepisy stanowiące podstawę prawną weryfikacji i

wzruszalności decyzji organów rentowych, w których zawarto ustalenia pozostające

w obiektywnej sprzeczności z ukształtowanym ex lege stanem uprawnień

emerytalno - rentowych zainteresowanych. Podstawę tę stanowi przepis art. 114

ustawy emerytalnej, określający tryb ponownego ustalenia prawa do świadczeń

emerytalno - rentowych lub ich wysokości. Uzasadnieniem dla ponowienia

postępowania zakończonego prawomocną decyzją organu rentowego,

wyznaczającym jego cel, jest niezgodność zawartego w niej rozstrzygnięcia z

ukształtowaną ex lege sytuacją prawną zainteresowanego, powstałą na przykład na

skutek popełnionych przez organ rentowy uchybień normom prawa materialnego,

czy procesowego. W ponowionym postępowaniu organ rentowy dąży więc do

ustalenia, czy popełnione uchybienia lub przedłożone dowody albo ujawnione fakty

mają wpływ na zmianę dokonanych wcześniej ustaleń. Bezpośrednim celem

ponownego ustalenia jest rozstrzygnięcie o uprawnieniach emerytalno - rentowych

zainteresowanych, według stanu faktycznego z chwili wydania weryfikowanych

decyzji rentowych. Ponowne ustalenie w trybie przepisu art. 114 ustawy

emerytalnej stanowi zatem nadzwyczajną kontynuację poprzedniego postępowania

przed organem rentowym, zmierzając do podważenia decyzji organu rentowego,

niezależnie od tego, czy uprawomocniła się ona na skutek upływu terminu

odwołania, czy też rozstrzygnięcia sądu. To swoiste "wznowienie postępowania" w

takich sprawach w sposób oczywisty ogranicza bowiem prawomocność, czy też

niewzruszalność decyzji organu rentowego także w sprawach, w których wydano

decyzję przyznającą świadczenie, co następuje również wtedy, gdy do przyznania

świadczenia dochodzi wyrokiem sądu zmieniającym decyzję organu rentowego.

Przepisy art. 114 ustawy różnicują jedynie kompetencje organu rentowego w

zależności od okoliczności, w jakich nastąpiło uprawomocnienie się

weryfikowanych decyzji rentowych. Wyrazem tego są odrębne regulacje zawarte w

przepisach art. 114 ust. 1 i ust. 2 ustawy emerytalnej. Organ rentowy ma pełną

kompetencję w zakresie wszczęcia postępowania oraz ponownego rozpoznania

sprawy i uchylenia (zmiany) decyzji w sytuacji, gdy uzyskały one przymiot

prawomocnych w wyniku upływu terminu do wniesienia od nich odwołania do sądu.

Natomiast w razie uprawomocnienia się decyzji na skutek rozpoznania odwołania

8

wyrokiem sądu, kompetencja organu rentowego do wzruszalności prawomocnych

decyzji rentowych została wyłączona w sytuacji określonej w przepisie art. 114 ust.

2 pkt 2 ustawy emerytalnej. Zgodnie z powołanym przepisem organ rentowy

występuje do sądu z wnioskiem o wznowienie postępowania, gdy z przedłożonych

dowodów lub ujawnionych okoliczności wynika, że prawo do świadczeń nie istnieje

lub świadczenia przysługują w niższej wysokości.

Przedstawiona wykładnia nie ma jednak większego znaczenia w niniejszej

sprawie z następujących przyczyn. Podstawową przesłanką zastosowania trybu

wskazanego w art. 114 ust. 2 pkt 2 ustawy emerytalnej (przewidzianego tylko dla

organu rentowego) jest uprzednie ustalenie prawa do świadczeń (lub ich

wysokości) orzeczeniem organu odwoławczego. W przedmiotowej sprawie

ustalenie prawa do emerytury nastąpiło pod warunkiem rozwiązania stosunku

pracy, bowiem tylko takie znaczenie należy przypisać brzmieniu sentencji wyroku, z

której wynika, że Sąd pierwszej instancji zmienia zaskarżoną decyzję i przyznaje

ubezpieczonej „prawo do emerytury od daty rozwiązania stosunku pracy”.

Abstrahując od oceny, że takie warunkowe ustalenie prawa jest wadliwe w świetle

obowiązujących przepisów (w szczególności biorąc pod uwagę to, że ustalenie to

ma potwierdzać spełnienie in abstracto wszystkich ustawowych przesłanek prawa

do świadczenia – art. 100 ust. 1 ustawy emerytalnej), wyrok w takim kształcie

uprawomocnił się ze wszystkimi stąd wynikającymi konsekwencjami (art. 365 § 1

k.p.c., art. 366 k.p.c.). Z wyroku tego z jednej strony wynika prawo do emerytury w

przyszłości i pod warunkiem, z drugiej zaś strony jego treść wskazuje na brak

prawa do tego świadczenia dopóty, dopóki nie zostanie rozwiązany stosunek pracy.

Skoro nie został on rozwiązany ani w dacie wniosku, ani w dacie wyrokowania,

wyrok ten przesądza o braku prawa do świadczenia w tym okresie.

Bezprzedmiotowe jest więc żądanie ponownego ustalenia prawa do emerytury w

trybie art. 114 ust. 2 pkt 2 ustawy emerytalnej, jeśli miałoby ono polegać na

potwierdzeniu poprzedniego rozstrzygnięcia.

Należy zauważyć, że organ rentowy nie formułował wniosku, iż prawo

ubezpieczonej do emerytury nie powstanie nawet w przypadku rozwiązania

stosunku pracy (po ziszczeniu się warunku wynikającego z wyroku), a taka właśnie

motywacja pozwalałaby na uruchomienie procedury wskazanej w art. 114 ust. 2 pkt

9

2 ustawy emerytalnej, bowiem w tej sytuacji ponowne ustalenie prawa polegałoby

na negatywnym rozstrzygnięciu o tym, co uprzednio zostało pozytywnie

potwierdzone. Oczywiście nie przesądza to samo w sobie o zasadności takiego

wniosku. Wbrew bowiem stanowisku organu rentowego okoliczność kontynuacji

zatrudnienia przez ubezpieczoną była znana Sądowi wydającemu wyrok z dnia 4

kwietnia 2005 r. i oceniana z punktu widzenia przesłanek prawa do emerytury. W

motywach wyroku Sąd ten stwierdził, że jego zdaniem „nie stanowi przeszkody w

przyznaniu wcześniejszej emerytury fakt wykonywania przez odwołującą do dnia

wyrokowania zatrudnienia”, bowiem nie można wymagać od niej, aby w przypadku

braku gwarancji uzyskania prawa do emerytury ryzykowała utratę zatrudnienia.

Okoliczności i dowody wskazane w art. 114 ust. 1 i 1a ustawy emerytalnej

uzasadniają ponowne ustalenie prawa do świadczenia, o ile nie stanowią elementu

stanu faktycznego sprawy. Jeśli kształtują one faktyczną podstawę wyroku, to

oznacza, że zostały przez sąd ocenione – w odniesieniu do dowodów na podstawie

art. 233 k.p.c., a w odniesieniu do ustalonych okoliczności faktycznych – przez

pryzmat przepisów prawa materialnego. Błędne zaś zastosowanie przepisów prawa

materialnego przez sąd do ustalonego stanu faktycznego (błąd w subsumcji) nie

może stanowić podstawy do ponownego ustalenia prawa do świadczenia na

podstawie art. 114 ustawy emerytalnej. Innymi słowy, skoro Sąd uznał, że przepisy

prawa materialnego pozwalają na przyznanie prawa do świadczenia pod

warunkiem ze względu na kontynuowanie przez ubezpieczoną zatrudnienia, to

okoliczność ta (nieprzerwane pozostawanie w stosunku pracy) nie może stanowić

podstawy ponownego ustalenia prawa do świadczenia.

W rezultacie więc uzasadniony okazał się zarzut naruszenia art. art. 114 ust.

2 pkt 2 oraz art. 114 ust. 1a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na mocy art. 39815

§ 1 k.p.c.

orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnięto po

myśli art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c.