I UK 296/10

Sygn. akt I UK 296/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 września 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Romualda Spyt (sprawozdawca)

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z odwołania Z. P.

przeciwko Wojskowemu Biuru Emerytalnemu w K.

o ponowne ustalenie wysokości świadczenia emerytalnego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 13 września 2011 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 28 kwietnia 2010 r.,

1. oddala skargę kasacyjną,

2. zasądza od ubezpieczonego Z. P. na rzecz Wojskowego

Biura Emerytalnego kwotę 120 zł tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Wyrokiem z dnia 9 listopada 2009 r. Sąd Okręgowy - Sąd Ubezpieczeń

Społecznych w K. oddalił odwołanie Z. P. od decyzji Wojskowego Biura

Emerytalnego z dnia 3 marca 2009 r., którą odmówiono wnioskodawcy wznowienia

postępowania w celu ponownego ustalenia wysokości świadczenia i odmówiono

wypłaty kwot wynikających z różnicy pomiędzy świadczeniami w wysokości żądanej

a wypłaconej oraz od decyzji z dnia 13 marca 2009 r., którą odmówiono

stwierdzenia nieważności decyzji Dyrektora Wojskowego Biura Emerytalnego

wydanych po dniu 1 stycznia 1999 r. o waloryzacji świadczenia a nadto zasądził od

odwołującego na rzecz Wojskowego Biura Emerytalnego kwotę 60 zł tytułem

zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że decyzją Szefa Wojewódzkiego Sztabu

Wojskowego w K. z dnia 16 października 1986 r. odwołujący się uzyskał prawo do

emerytury wojskowej od 1 września 1986 r. na podstawie przepisów ustawy z dnia

16 grudnia 1972 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich

rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 29, poz. 139 ze zm.). Do 31 grudnia 1998

r. świadczenie przysługujące odwołującemu się podlegało sukcesywnie waloryzacji

w takim samym stopniu i terminie, w jakim następował wzrost uposażenia

zasadniczego żołnierzy zawodowych pozostających w służbie i zajmujących

analogiczne stanowiska. Na mocy decyzji z dnia 7 kwietnia 1994 r. Wojskowe Biuro

Emerytalne ustaliło odwołującemu się od 1 marca 1994 r. nową wysokość

emerytury na podstawie art. 53 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu

emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r.

Nr 8, poz. 66 ze zm.). Po 1 stycznia 1999 r. świadczenie przysługujące

odwołującemu się podlegało waloryzacji według zasad wynikających z nowego

brzmienia art. 6 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz

ich rodzin, zgodnie z którym emerytury i renty podlegają waloryzacji na zasadach i

w terminach przewidzianych w przepisach o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych.

W sprawie sporne było to, czy zachodzą przesłanki do ponownego ustalenia

wysokości świadczenia z zaopatrzenia emerytalnego na podstawie art. 32 ust. 1

ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin oraz do

3

stwierdzenia nieważności decyzji Wojskowego Biura Emerytalnego wydanych po 1

stycznia 1999 r.

Sąd Okręgowy uznał, że odwołanie nie zasługuje na uwzględnienie.

Wnioskodawca domagał się ponownego ustalenia prawa do świadczenia z

zastosowaniem waloryzacji w takim samym stopniu i terminie, w jakim następuje

wzrost uposażenia zasadniczego żołnierzy zawodowych pozostających w służbie i

zajmujących analogiczne stanowiska, tj. z zastosowaniem zasad waloryzacyjnych

obowiązujących przed 1 stycznia 1999 r., a w konsekwencji stwierdzenia

nieważności decyzji waloryzacyjnych wydanych po 31 grudnia 1999 r. Stosownie

do brzmienia art. 32 ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy

zawodowych oraz ich rodzin, ustalenia dotyczące prawomocnych decyzji organu

rentowego mogą być podważone tylko wtedy, gdy nowe (tj. nieznane organowi

rentowemu) dowody lub ujawnione okoliczności, o których mowa w art. 32 ust. 1,

istniały w dniu wydania decyzji i mają wpływ na prawo do świadczeń lub ich

wysokość. Zatem podstawowe znaczenie dla ponownego ustalenia wysokości

świadczenia ma przedstawienie przez świadczeniobiorcę nowych okoliczności

faktycznych albo dowodów istniejących w dniu wydania decyzji. Zarówno we

wniosku z dnia 8 grudnia 2008 r., jak i we wniesionym do Sądu odwołaniu

ubezpieczony - jako przesłankę do ponownego ustalenia wysokości świadczenia -

wskazywał okoliczność, że na skutek nowelizacji przepisów od 1 stycznia 1999 r.

zmienił się sposób waloryzacji świadczeń przysługujących żołnierzom zawodowym

na mniej korzystny. W ocenie Sądu, okoliczność, na jaką powołuje się odwołujący,

tj. zmiana prawa, nie może stanowić przesłanki do ponownego ustalenia wysokości

świadczenia. Zmiana przepisów prawa nie jest bowiem ani nowym dowodem, ani

faktem w rozumieniu art. 32 ust. 1 powyższej ustawy.

Sąd pierwszej instancji uznał także, że nie zasługuje na uwzględnienie

zarzut odwołującego się, iż decyzje waloryzacyjne wydane od 1 stycznia 1999 r.

zostały wydane z rażącym naruszeniem prawa. W pierwszej kolejności Sąd

wskazał, że jest właściwy do rozpoznania odwołania od decyzji Wojskowego Biura

Emerytalnego o odmowie stwierdzenia nieważności decyzji, gdyż decyzje

wydawane na podstawie art. 32 ust. 2 powołanej ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r.

są decyzjami z zakresu ubezpieczeń społecznych i przysługuje od nich odwołanie

4

do sądu powszechnego. Odnosząc się do zasadniczej kwestii związanej z

zarzutem odwołującego się, że decyzje waloryzacyjne wydane od 1 stycznia 1999

r. zostały wydane z rażącym naruszeniem prawa, wskazał, iż rażące naruszenie

prawa zachodzi w przypadku naruszenia przepisu, którego treść bez żadnych

wątpliwości interpretacyjnych może być ustalona w bezpośrednim rozumieniu.

Naruszenie prawa ma miejsce w szczególności wówczas, gdy decyzja została

wydana wbrew zakazom lub nakazom ustanowionym w przepisie, a także wtedy

gdy wbrew przesłankom przepisu nadano prawa lub obowiązki lub też odmówiono

ich. Naruszenie prawa ma również miejsce w przypadku zastosowania nietrafnej

wykładni przepisów prawnych. Tymczasem od 1 stycznia 1999 r. organ rentowy

wydawał kolejne decyzje waloryzacyjne zgodnie z obowiązującymi przepisami

prawa, tj. zgodnie z nowym brzmieniem art. 6 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o

zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin. Przepis ten,

zdaniem Sądu, zawiera jednoznaczne i niebudzące wątpliwości normy prawne.

Sąd Okręgowy przywołał w tym kontekście wyrok Trybunału Konstytucyjnego

z dnia 20 grudnia 1999 r. w sprawie o sygn. akt K 4/99 (OTK 2000 nr 2, poz. 65), w

którym stwierdzono zgodność art. 159 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U.

z 2009 r. Nr 157, poz. 1227 ze zm.), nadającego nowe brzmienie art. 6 ustawy z

dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz

ich rodzin i wprowadzającego waloryzację świadczeń na zasadach i w terminach

przewidzianych w przepisach o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych, z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Nawiązując do jego

uzasadnienia Sąd wskazał, że należy dokonać odróżnienia prawa do waloryzacji,

rozumianego jako uprawnienie do zachowania stałej wartości ekonomicznej

przyznanych świadczeń emerytalno-rentowych, od metody podwyższania

nominalnej wartości przysługujących świadczeń przyjętej w normujących

waloryzację przepisach. Skutkiem wejścia w życie kwestionowanych przez

odwołującego przepisów nie jest ani pozbawienie go prawa do świadczenia, ani

wyłączenie waloryzacji samego świadczenia, a jedynie zmiana metody

podwyższania nominalnej wartości świadczenia. W ocenie Sądu, naruszenie

oczekiwań co do przewidywanego poziomu przyszłych świadczeń nie stanowi

5

naruszenia prawa do waloryzacji. W rozpatrywanej sprawie nie wyszły również na

jaw żadne inne nowe okoliczności faktyczne istotne dla sprawy ani nie zostały

ujawnione żadne nowe dowody. Zatem, w ocenie Sądu, brak podstaw do

ponownego ustalenia wysokości świadczenia na podstawie art. 32 ust. 1 ustawy o

zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin.

Apelację od wyroku Sądu pierwszej instancji wywiódł wnioskodawca,

zaskarżając go w całości i wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku i przeliczenie

emerytury zgodnie z żądaniem odwołania. Zarzucił orzeczeniu naruszenie prawa

materialnego poprzez niewłaściwą interpretację przepisów ustawy o zaopatrzeniu

emerytalnym z 1993 r. oraz naruszenie konstytucyjnej zasady państwa prawa.

Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 28

kwietnia 2010 r. oddalił apelację.

W uzasadnieniu stwierdził, że w pełni podziela ustalenia Sądu pierwszej

instancji oraz dokonaną przez ten Sąd wykładnię podstawy prawnej

rozstrzygnięcia. Wskazał, że zmiana regulacji prawnych nie uzasadnia przeliczenia

wysokości emerytury na mocy art. 32 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. Zmiana

obowiązującego prawa nie może być rozpatrywana ani w kategoriach nowego

dowodu, ani też w kategoriach nowych okoliczności faktycznych. Podniósł także, że

nie można twierdzić, iż decyzje Wojskowego Biura Emerytalnego naruszały

przepisy ustawy.

Sąd drugiej instancji wskazał ponadto, że skarżący nie ma racji, wywodząc,

iż zmienione zasady waloryzacji świadczeń emerytalno - rentowych nie dotyczą

osób, które nabyły prawo do emerytury wojskowej przed 1 stycznia 1999 r. Takiej

wykładni obowiązujących unormowań nie uzasadnia na pewno art. 1 ust. 2 pkt 1

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych. Po pierwsze, przepis ten z dniem 1 października 2003 r. został

uchylony przez art. 10 pkt 1 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o zmianie ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 166,

poz. 1609), a po drugie dotyczył on bezpośrednio żołnierzy pozostających w

czynnej służbie wojskowej. Wykładnia tego przepisu w żaden sposób nie prowadzi

do wniosku, iż emerytury wojskowe przyznane przed wejściem w życie ustawy z

dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

6

Społecznych podlegają waloryzacji na dotychczasowych zasadach. Wyraźnie

przeczy temu treść art. 159 tej ustawy, na mocy którego dokonano nowelizacji art. 6

ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy

zawodowych oraz ich rodzin.

Podkreślono także, że nie zasługuje na akceptację pogląd skarżącego, iż

przepis art. 159 powołanej wyżej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych dotyczył jedynie żołnierzy, którzy wstąpili do zawodowej

służby wojskowej po 1 stycznia 1999 r. Zamieszczona w nim regulacja nie

wprowadza rozróżnienia na osoby, które wstąpiły do służby wojskowej przed 1

stycznia 1999 r. czy też po tej dacie. Nowa metoda waloryzacji świadczeń odnosi

się do wszystkich, tj. obecnych i przyszłych ubezpieczonych pobierających

emerytury i renty z zaopatrzenia emerytalnego żołnierzy zawodowych. W

przeciwnym razie konieczny byłby przepis o rozdzieleniu poprzedniego i nowego

sposobu waloryzacji świadczeń odpowiednio do praw nabytych przed i po tej

zmianie. W sytuacji, gdy brak jest oddzielnych (wyodrębnionych jako jednostki

redakcyjne tekstu ustawy zmieniającej) przepisów intertemporalnych, wbrew

potocznemu rozumieniu, nie zachodzi brak regulacji kwestii intertemporalnej. W

takim przypadku mamy do czynienia z zasadą bezpośredniego stosowania ustawy

zmieniającej.

Wyrok ten został zaskarżony przez wnioskodawcę Z. P. w całości skargą

kasacyjną. Jako podstawy skargi skarżący wskazał zarówno naruszenie przepisów

postępowania, jak i przepisów prawa materialnego: art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 10

grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin

- poprzez prowadzenie przed sądem powszechnym postępowania w sprawie

stwierdzenia nieważności ostatecznych decyzji organu emerytalnego wydanych po

1 stycznia 1999 r., co prowadzi do nieważności postępowania w części dotyczącej

odwołania od decyzji odmawiającej stwierdzenia nieważności tychże aktów; art. 1

ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych, w brzmieniu obowiązującym dnia 1 stycznia 1999 r. w

związku z art. 6 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym

żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin w brzmieniu obowiązującym w tejże dacie -

przez ich błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, jakoby od 1 stycznia 1999 r.

7

skarżący miał utracić prawo do waloryzacji świadczeń emerytalnych na zasadach

szczególnych obowiązujących przed tą datą; art. 20 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r.

o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych

ustaw - poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, jakoby ów przepis

nie gwarantował wnioskodawcy zachowania nabytego wcześniej prawa do

waloryzacji świadczeń wedle zasad obowiązujących przed 1 stycznia 1999 r.; art.

32 ust. 1 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy

zawodowych oraz ich rodzin - poprzez przyjęcie, jakoby nie zachodziły podstawy

do ponownego ustalenia wysokości świadczeń należnych wnioskodawcy;

naruszenie to miało istotny wpływ na wynik sprawy, doprowadziło bowiem do

oddalenia apelacji i utrzymania w mocy orzeczenia oddalającego trafne odwołanie

wnioskodawcy.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną wnioskodawcy Wojskowe Biuro

Emerytalne wniosło o odmowę przyjęcia jej do rozpoznania, ewentualnie o jej

oddalenie i zasądzenie na swoją rzecz kosztów postępowania kasacyjnego według

norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności rozważeniu podlega zarzut nieważności

postępowania oparty na niedopuszczalności drogi sądowej. Stosownie do treści art.

32 ust. 2 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy

zawodowych oraz ich rodzin „decyzje ostateczne, od których nie zostało wniesione

odwołanie do właściwego sądu, mogą być z urzędu przez wojskowy organ

emerytalny zmienione, uchylone lub unieważnione, na zasadach określonych w

przepisach ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania

administracyjnego (Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071, z późn. zm.)”. Przepis ten ma

analogiczne brzmienie jak art. 83a ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz.

1585 ze zm.), w myśl którego „decyzje ostateczne Zakładu, od których nie zostało

wniesione odwołanie do właściwego sądu, mogą być z urzędu przez Zakład

uchylone, zmienione lub unieważnione, na zasadach określonych w przepisach

8

Kodeksu postępowania administracyjnego”. Obie te normy regulują tę samą

kwestię, a mianowicie dotyczą zmiany, uchylenia lub unieważnienia poprzednio

wydanej decyzji w sprawie ubezpieczeń społecznych w trybie postępowania

administracyjnego. Problem dopuszczalności drogi sądowej w tej materii – w

związku z rozbieżnością w judykaturze Sądu Najwyższego (zob. uchwałę z dnia 7

kwietnia 2010 r., II UZP 3/10, OSNP 2010 nr 17-18 poz. 217) - rozważany był w

uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 2011 r., I

UZP 3/11 (LEX nr 738185), której nadano moc zasady prawnej. Zgodnie z jej tezą,

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (organu rentowego) wydanej na

podstawie art. 83a ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych w przedmiocie nieważności decyzji przysługuje

odwołanie do właściwego sądu pracy i ubezpieczeń społecznych. W uzasadnieniu

tej uchwały zwrócono między innymi uwagę na to, że jeżeli prawo lub obowiązek

stwierdzone było decyzją, to jej "unieważnienie", chociaż odnosi się do decyzji

"unieważnionej", to przecież odnosi się także, a nawet przede wszystkim, do prawa

lub obowiązku poprzednio stwierdzonego. "Dotyczy" więc przedmiotu, o którym

mowa tak w art. 83 ust. 1 ustawy systemowej, jak i w art. 476 § 2 k.p.c. Bliższy

wgląd w podstawy rozpoznania odwołania od decyzji dotyczącej unieważnienia

decyzji poprzednio przez Zakład wydanej potwierdza powyższe spostrzeżenie. Sąd

rozpoznający odwołanie na zasadach procesu cywilnego uzyskuje wyjaśnienie

przewidzianych w Kodeksie postępowania administracyjnego przesłanek

"stwierdzenia nieważności decyzji" (art. 156 § 1 k.p.a.). Jeżeli one zachodzą, np.

decyzja została skierowana do osoby niebędącej stroną w sprawie, albo wydana

została bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, to znaczy, że

stwierdzone tą decyzją prawo lub zobowiązanie jest inne od stwierdzonego i

dlatego to wadliwe stwierdzenie podlega "unieważnieniu". Chociaż bezpośrednim

przedmiotem postępowania jest wadliwa decyzja Zakładu, to nie sposób rozpoznać

tego przedmiotu bez także bezpośredniego wglądu w stosunek prawny

ubezpieczenia społecznego, w jego treść. Okazuje się zatem, że zasada

"przeniesienia" sprawy na etap postępowania sądowego na skutek "zwykłego

odwołania" (od decyzji o bezpośrednim przedmiocie co do prawa lub zobowiązania)

działa tak samo i w tym wypadku. Z tego punktu widzenia zasada wyjaśnienia

9

sprawy przez sąd ubezpieczeń społecznych, wyjaśnienia jej istoty dotyczącej

prawa, zobowiązania albo roszczenia strony znajduje właściwe zwieńczenie w

kompetencji tego sądu do oddalenia odwołania, jeżeli nie ma podstaw do jego

uwzględnienia (art. 47714

§ 1 k.p.c.) albo zmiany zaskarżonej decyzji w całości lub

w części i orzeczenia co do istoty sprawy (art. 47714

§ 2 k.p.c.).

Podzielając powyższe stanowisko, Sąd Najwyższy stwierdził, że zarzut

nieważności postępowania (art. 379 pkt 1 k.p.c.) - z odniesieniem się do treści art.

32 ust. 2 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy

zawodowych oraz ich rodzin, powielającej brzmienie art. 83a ust. 2 ustawy z dnia

13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, nie ma uzasadnionej

podstawy.

Nie zasługują również na uwzględnienie zarzuty naruszenia prawa

materialnego. Przepis art. 6 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy

zawodowych, w brzmieniu nadanym przez art. 159 pkt 1 ustawy o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych stanowi, że emerytury i renty

podlegają waloryzacji na zasadach i w terminach przewidzianych w przepisach o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W obowiązującej

poprzednio wersji tego przepisu świadczenia te podlegały waloryzacji w takim

samym stopniu i terminie, w jakim następował wzrost uposażenia zasadniczego

żołnierzy zawodowych pozostających w służbie i zajmujących analogiczne

stanowiska (art. 6 ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu żołnierzy zawodowych w brzmieniu

obowiązującym do 31 grudnia 1998 r.). Równocześnie w art. 179 ustawy o

emeryturach i rentach zmodyfikowano z dniem 1 stycznia 1999 r. wysokość

emerytur i rent przyznanych od uposażeń osiągniętych przed tą datą między innymi

na podstawie przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych,

poprzez ich poddanie dodatkowej waloryzacji wskaźnikiem 104,3%. Z mocy art.

196 powołanej ustawy, weszła ona w życie z dniem 1 stycznia 1999 r. (poza art.

182), nie budzi więc wątpliwości, że z tym dniem weszło także w życie nowe

brzmienie art. 6 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych, co jest

równoznaczne z utratą ze wskazaną datą mocy obowiązującej jego dotychczasowej

treści. Oznacza to, że ustawa o emeryturach i rentach zmodyfikowała ze wskazaną

datą zarówno wysokość świadczeń emerytalnych żołnierzy zawodowych

10

przyznanych przed dniem 1 stycznia 1999 r., poprzez ich podwyższenie

wskaźnikiem dodatkowej waloryzacji, jak i zasady waloryzacji tych świadczeń na

przyszłość. Brak przepisu intertemporalnego, który stanowiłby o zachowaniu

dotychczasowego mechanizmu waloryzacji emerytur wojskowych do świadczeń, do

których prawo zostało nabyte przed 1 stycznia 1999 r., wskazuje, że art. 6 ustawy o

zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych w nowej wersji ma zastosowanie

także do świadczeń, do których prawo powstało przed tą datą.

Wbrew wywodom skarżącego art. 20 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o

zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw

nie dotyczy zachowania prawa do uprzedniego sposobu waloryzacji świadczeń, ale

zachowania prawa do świadczeń nabytych na podstawie przepisów w uprzednim

brzmieniu, niezależnie od ukształtowania nowych zasad nabywania tych praw.

Również z art. 1 ust. 2 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (obowiązującego do 30 września 2003 r.) nie sposób

wywodzić, że zmienione zasady waloryzacji świadczeń emerytalno - rentowych nie

dotyczą osób, które nabyły prawo do emerytury wojskowej przed 1 stycznia 1999 r.

To, że żołnierze zawodowi, którzy zakończyli służbę przed 1 stycznia 1999 r., nie

podlegali nigdy powszechnemu systemowi ubezpieczeń społecznych, nie oznacza,

że ustawodawca nie może w stosunku do nich zastosować zasad waloryzacji

świadczeń obowiązujących w tym systemie. Zasady te obowiązują przecież nie

wprost na podstawie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych, ale na podstawie przepisu odsyłającego zawartego w ustawie o

zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych (art. 6), obejmującej swym

działaniem wszystkich emerytowanych żołnierzy zawodowych.

Kwestia zgodności art. 6 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy

zawodowych w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 1999 r. z zasadą ochrony

praw nabytych została rozstrzygnięta w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia

20 grudnia 1999 r., K 4/99, w którym stwierdzono, że nie stanowi jej naruszenia

zrównanie zasady waloryzacji świadczeń wojskowych z zasadami waloryzacji

przewidzianymi w ustawie o emeryturach i rentach, również w odniesieniu do osób,

którym przed 1 stycznia 1999 r. przysługiwało prawo podmiotowe do świadczenia z

zaopatrzenia wojskowego. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał podkreślił między

11

innymi, że przedmiotem ochrony przewidzianej w zasadzie ochrony praw słusznie

nabytych jest przysługujące już określonej osobie prawo podmiotowe. Z zasady tej

nie wynika natomiast zakaz zmiany przepisów określających sytuację prawną

osoby w zakresie, w którym sytuacja ta nie wyraża się w przysługującym danej

osobie prawie podmiotowym. Prawo do waloryzacji emerytur i rent - rozumiane jako

uprawnienie do zachowania stałej wartości ekonomicznej przyznanych świadczeń

emerytalno-rentowych - jest istotnym elementem prawa do zabezpieczenia

społecznego w zakresie i formie, które określa ustawa (art. 67 ust. 1 Konstytucji

RP), jednakże sama metoda podwyższania nominalnej wartości przysługujących

świadczeń przyjęta w normujących waloryzację przepisach nie stanowi istoty prawa

do waloryzacji. Poprzez zmianę sposobu waloryzacji przysługujących świadczeń

(ich podwyższania), zachowującą instytucję przystosowania ich wartość do siły

nabywczej pieniądza, nie dochodzi ani do pozbawienia prawa do świadczeń

emerytalno-rentowych, ani wyłączenia ich waloryzacji, a jedynie do zmodyfikowania

na przyszłość mechanizmu ich waloryzowania. Natomiast naruszenie oczekiwań

określonej grupy świadczeniobiorców co do przewidywanego poziomu przyszłych

świadczeń nie stanowi samo przez się naruszenia prawa do waloryzacji, a w

konsekwencji - niezgodnego z ustawą zasadniczą arbitralnego ograniczenia zasady

ochrony praw nabytych.

Treścią zasady lex retro non agit jest zakaz stanowienia prawa, które

nakazywałoby stosowanie nowo ustanowionych norm prawnych do sytuacji

zaistniałych przed ich wejściem w życie. Prawo powinno co do zasady działać na

przyszłość i wobec tego nie należy stanowić przepisów, które miałyby być

stosowane do zdarzeń zaszłych i zakończonych przed ich wejściem w życie, jeżeli

nowe ukształtowanie praw i obowiązków obywateli prowadziłoby lub mogło

prowadzić do pogorszenia ich sytuacji prawnej w stosunku do stanu poprzedniego,

co pozostaje w ścisłym związku z nakazem poszanowania praw słusznie nabytych

(por. między innymi wyroki Trybunału Konstytucyjnego z dnia 12 maja 2009 r., P

66/07, OTK-A 2009 nr 5, poz. 65 oraz z dnia 15 lipca 2009 r., K 64/07, OTK-A 2009

nr 7, poz. 110 i orzeczenia w nich powołane).

Nie budzi wątpliwości, że ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych nie zmodyfikowała sposobu waloryzacji wojskowych

12

świadczeń emerytalno-rentowych z mocą wsteczną, ale na przyszłość, a sam

mechanizm (metoda) podwyższania ustalonych już świadczeń nie jest

równoznaczny z prawem do waloryzacji i nie jest jego istotą, o czym wyżej była

mowa. Prawo do świadczenia emerytalno-rentowego nie obejmuje prawa do

konkretnego sposobu jego waloryzowania. Czym innym jest bowiem ukształtowane

prawo podmiotowe do świadczenia emerytalno-rentowego i sposobu ustalenia

podstawy wymiaru jego wysokości, a czym innym sposób waloryzowania

(podwyższania) na przyszłość ustalonego już świadczenia. Zmiana metody

podwyższania świadczenia w przyszłości nie pozbawiła wnioskodawcy prawa do

jego waloryzacji, a w konsekwencji sytuacja prawna skarżącego w zakresie

istotnych elementów już ukształtowanego i przysługującego mu prawa do

świadczenia nie uległa pogorszeniu.

Należy wreszcie zwrócić uwagę, że w powołanym wyżej wyroku z dnia 20

grudnia 1999 r., K 4/99 Trybunał Konstytucyjny wyraził pogląd, iż - w odniesieniu do

emerytów służb mundurowych - „przy wprowadzonej kompleksowej i gruntownej

zmianie systemu ubezpieczeń społecznych zasada równości uzasadnia

modyfikację sfery dotychczasowych uprawnień, chyba że miałyby one uzasadnienie

w treści obowiązujących przepisów konstytucyjnych, co jednak nie ma miejsca w

rozpatrywanej sprawie”. W ocenie Trybunału, „istotna podmiotowo różnica

(podstawa zróżnicowania statusu prawnego) ma tu miejsce do czasu pozostawania

w służbie (…), natomiast później osoba taka staje się przede wszystkim emerytem i

winna zasadniczo podlegać ogólnym regulacjom dotyczącym tej grupy osób.”.

Należy więc przyjąć, że dostosowanie po dniu 1 stycznia 1999 r. mechanizmów

waloryzacji emerytur wojskowych do powszechnych, jednolitych i równych dla

wszystkich ubezpieczonych reguł waloryzowania świadczeń emerytalno-rentowych

nastąpiło w drodze uprawnionej ingerencji ustawodawcy, który nie naruszył tzw.

ekspektatyw maksymalnie ukształtowanych, do jakich nie zalicza się stosowania na

przyszłość mechanizmów waloryzowania tych świadczeń. Tego typu mechanizmy

mogą być zatem legislacyjnie modyfikowane z mocą ex nunc. Ustawodawca nie

tylko był legitymowany, ale nawet zobowiązany do realizacji zawartej w art. 32 ust.

1 Konstytucji RP zasady równości wobec prawa wszystkich obywateli znajdujących

się w podobnej sytuacji prawnej (tu: posiadających status emeryta), a w

13

szczególności do zapewnienia zasady równości wszystkich ubezpieczonych

niezależnie od systemu ubezpieczeń społecznych (zaopatrzeniowego lub

powszechnego), któremu podlegają. W takim postrzeganiu normatywnym określona

data zakończenia służby wojskowej i uzyskanie uprawnień z wojskowego

zaopatrzenia emerytalnego nie jest usprawiedliwionym kryterium zróżnicowania

wojskowych uprawnień zaopatrzeniowych dla utrzymania korzystniejszego

mechanizmu waloryzacji „starszych” emerytur wojskowych w porównaniu do tego

samego typu świadczeń, które uprawnieni nabywają po dniu 1 stycznia 1999 r. i

które następnie miałyby podlegać mniej korzystnym sposobom waloryzacji.

Podkreślenie wymaga też to, że przedstawiony kierunek wykładni

powyższych przepisów jest potwierdzeniem ich dotychczasowej interpretacji w

orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. wyroki: z dnia 28 października 2101 r., II UK

109/10, LEX nr 688683, z dnia 1 września 2010 r., II UK 97/10, LEX nr 603841).

Nie jest także usprawiedliwiony zarzut naruszenia art. 32 ust. 1 ustawy z

dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz

ich rodzin, gdyż trafnie przyjął Sąd drugiej instancji, że nie zachodziły podstawy do

wznowienia postępowania.

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na mocy art. 39814

k.p.c. orzekł

jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnięto po myśli art.

98 k.p.c. w związku z § 11 ust. 2 w związku z § 12 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej

udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz.

1349 ze zm.).