II CSK 681/10

Sygn. akt II CSK 681/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 września 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Wojciech Katner

SSN Anna Kozłowska

w sprawie z powództwa Macieja M.

przeciwko Polskiemu Górnictwu Naftowemu i Gazownictwu -

Spółce Akcyjnej w Warszawie

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 15 września 2011 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 29 czerwca 2010 r.,

1) oddala skargę kasacyjną i zasądza od powoda na rzecz

pozwanej 1.800 (tysiąc osiemset) zł tytułem kosztów

postępowania kasacyjnego;

2) przyznaje od Skarbu Państwa - Sądu Apelacyjnego

adwokat Magdalenie P. kwotę 2.700 (dwa tysiące

siedemset) zł powiększoną o stawkę podatku od

towarów i usług tytułem pomocy prawnej udzielonej

powodowi z urzędu w postępowaniu kasacyjnym.

2

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 9 lutego 2010 r. zasądził od pozwanego

Polskiego Górnictwa Naftowego i Gazownictwa S.A. w Warszawie na rzecz powoda

Macieja M. kwotę 206.180 zł z ustawowymi odsetkami od 4 września 2007 r. do

dnia zapłaty, oddalił powództwo w pozostałej części co do żądania odsetek,

umorzył postępowanie w pozostałym zakresie, nadał wyrokowi rygor

natychmiastowej wykonalności w części uwzględniającej powództwo co do kwoty

40.000 zł i orzekł o kosztach procesu.

Sąd Okręgowy ustalił, że powód Maciej M. jest właścicielem nieruchomości

gruntowej niezabudowanej, położonej w W., dla której Sąd Rejonowy prowadzi

księgę wieczystą nr /.../. Nieruchomość tę darował powodowi jego dziadek

Maksymilian M. w 1995 r. Jest ona położona w niewielkiej odległości od jeziora

przy drodze krajowej P. – Z., koło węzła komunikacyjnego.

W 1987 r. poprzednik prawny pozwanego Dolnośląski Okręgowy Zakład

Gazownictwa wybudował, na podstawie pozwolenia na budowę z 17 marca 1986 r.,

gazociąg wysokiego ciśnienia relacji R. – S. z odgałęzieniem do W o średnicy

nominalnej DN 80 i ciśnieniu PN 6,3 MPa. Gazociąg przecina wszystkie działki

nieruchomości powoda ukośnie, przebiegając przez środek działki 187/4 oraz

zachodnie części działek 188/2 i 189 i ma łączną długość 105 m. Na budowę

gazociągu właściciel nieruchomości nie wyraził zgody.

W trakcie instalacji gazociągu działki wchodzące w skład nieruchomości

powoda były oznaczone jako tereny upraw rolnych i tereny lasów. W studium

uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy

Wolsztyn z 2001 r. grunty te zostały przeznaczone od 1 stycznia 2004 r. pod

działalność komercyjną, usługi różne, w tym handel, gastronomię, obsługę

bankową itp. oraz jako tereny infrastruktury technicznej i urządzeń komunikacji.

W październiku 2006 r. powód zażądał od pozwanego odszkodowania

w związku z ograniczeniem możliwości korzystania z nieruchomości, a następnie –

po odmowie zapłaty - wystąpił na drogę sądową.

W okresie od 1 marca 1997 r. do 31 grudnia 2003 r., gdy grunty miały

charakter terenów leśnych, powód mógł uzyskać z tytułu ich dzierżawy miesięczny

3

czynsz w wysokości 1 grosza za m2

, a powierzchnia zajętego wówczas pasa gruntu

wynosiła 456 m2

. Natomiast w okresie od 1 stycznia 2004 r. do 31 marca 2007 r.

stawka czynszu mogła wynieść 1,06 zł, z uwagi na zmianę przeznaczenia gruntów

i możliwość wykorzystania ich pod zabudowę usługową – komercyjną, przy czym

powód nie mógł wówczas korzystać z obszaru 4.313 m2

.

Od 15 października 2008 r. pozwany nie jest właścicielem gazociągu

przebiegającego przez nieruchomość powoda, gdyż gazociąg ten nabył Operator

Gazociągów Przesyłowych Gaz-System S.A. w Warszawie.

W styczniu 2009 r. powód, w związku z zamierzoną inwestycją, uzyskał

decyzję o warunkach zabudowy dla inwestycji polegającej na budowie budynku

usługowo – gastronomicznego oraz dwóch zbiorników bezodpływowych szczelnych

na ścieki bytowe na działkach 187/4, 188/2 i 189.

Gazociąg przebiegający przez nieruchomość powoda ogranicza sposób

użytkowania zajętego na ten cel pasa gruntu oraz tej jego części, z której korzysta

operator sieci gazowej w celu zapewnienia prawidłowej eksploatacji gazociągu.

Sąd Okręgowy uznał, że zlokalizowanie gazociągu na nieruchomości

powoda stanowiło zachowanie bezprawne i zawinione ze względu na brak zgody

ówczesnego właściciela, a także brak pozwolenia administracyjnego wymaganego

w przypadku braku zgody właściciela na inwestycję (art. 75 ust. 1 i art. 79 ustawy

z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości,

Dz. U. Nr 22, poz. 99). Opierając się na opinii biegłego uznał, że wartość

nieruchomości powoda w związku z wybudowaniem na niej gazociągu uległa

obniżeniu o 166.180 zł i kwotę tą zasądził od pozwanego na podstawie art. 415

k.c. Wyraził przy tym pogląd, że dochodzeniu tego roszczenia nie sprzeciwia się -

istniejąca w obecnym stanie prawnym - możliwość domagania się wynagrodzenia

za ustanowienie służebności przesyłu.

Pozostała zasądzona przez Sąd pierwszej instancji kwota 40.000 zł

stanowiła uznane przez pozwanego roszczenie z tytułu wynagrodzenia za

bezumowne korzystanie z nieruchomości w okresie od marca 1997 r. do marca

2007 r. Natomiast postępowanie co do dalej idącego powództwa z tego tytułu,

wobec cofnięcia przez powoda żądania, zostało umorzone (art. 355 § 1 k.p.c.).

4

Sąd Apelacyjny, na skutek apelacji pozwanego, wyrokiem zaskarżonym

skargą kasacyjną zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że zasądzoną

na rzecz powoda kwotę obniżył do 40.000 zł z ustawowymi odsetkami od 4

września 2007 r. do dnia zapłaty, a w pozostałym zakresie powództwo oddalił.

Sąd Apelacyjny nie podzielił zarzutu naruszenia art. 415 k.c. Wskazał przy

tym, że roszczenie powoda może podlegać ocenie również w płaszczyźnie art. 230

w związku z art. 352 § 2 k.c. Uznał jednak, że szkoda powoda wynikająca

z obniżenia wartości gruntu na skutek pobudowania na nim instalacji przesyłowych

nie ma charakteru wystarczająco trwałego, gdyż powodowi w dalszym ciągu

przysługuje roszczenie negatoryjne o usunięcie gazociągu z jego nieruchomości

(art. 222 § 2 k.c.). Skorzystanie z tego roszczenia powinno spowodować, że stan

obniżenia wartości nieruchomości bezpowrotnie przeminie. Powodowi przysługuje

również roszczenie o ustanowienie służebności przesyłu za wynagrodzeniem, które

obejmuje uszczerbek z tytułu zmniejszenia wartości nieruchomości (art. 3052

§ 2

k.c.)

Powód w skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach określonych w art.

3983

§ 1 k.p.c., zarzucił naruszenie:

- art. 316 § 1 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez nieuwzględnienie faktu, że

szkoda w majątku powoda istnieje, a ustawodawca nie przewidział pojęcia „szkody

trwałej” jako przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej;

- art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przez niewyjaśnienie w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku podstawy prawnej wskazującej na konieczność wniesienia

powództwa negatoryjnego przewidzianego w art. 222 § 2 k.c. przed wytoczeniem

na podstawie art. 415 k.c.;

- art. 222 § 2 k.c. przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające

na uznaniu, że zachodzi konieczność wniesienia powództwa negatoryjnego przed

możliwością korzystania z roszczeń odszkodowawczych według reżimu

odpowiedzialności deliktowej;

- art. 415 k.c. przez błędną wykładnię prowadzącą do uznania, że przesłankę

odpowiedzialności na podstawie tego przepisu stanowi szkoda o charakterze

trwałym.

5

W konkluzji wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie

zaskarżonego wyroku i oddalenie apelacji pozwanego w całości.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną strona pozwana wniosła o jej oddalenie

i zasądzenie kosztów procesu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W świetle zakreślonych w skardze kasacyjnej granic zaskarżenia oraz

przytoczonych w niej podstaw, przedmiotem sporu na obecnym etapie

postępowania pozostaje ocena zasadności roszczenia o zapłatę odszkodowania za

zmniejszenie wartości nieruchomości powoda, wynikające z samego bezprawnego

posadowienia na niej i eksploatowania przez pozwanego urządzeń służących do

przesyłu gazu.

W judykaturze dominuje pogląd, zgodnie z którym do rozliczeń między

właścicielem nieruchomości a posiadaczem służebności mają odpowiednie

zastosowanie art. 225 i art. 224 § 2 k.c. w związku z art. 352 oraz art. 230 k.c.

(zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 14 grudnia 2004 r., II CK 255/04,

niepubl.; z dnia 11 maja 2005 r., III CK 556/04, niepubl.; z dnia 8 czerwca 2005 r.,

V CK 680/04, niepubl.; z dnia 6 maja 2010 r., II CSK 626/09, niepubl.; z dnia

6 października 2010 r., II CSK 156/10, niepubl.). Prezentowane jest także

zapatrywanie, że ingerencja w prawo własności, polegająca na przeprowadzeniu

urządzenia przesyłowego bez zezwolenia organu administracji i bez zgody

właściciela nieruchomości może stanowić również podstawę odpowiedzialności

deliktowej za pogorszenie rzeczy (zob. uzasadnienie postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 22 października 2002 r., III CZP 64/06, niepubl. oraz wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2009 r., V CSK 175/09, niepubl.).

Sąd Apelacyjny uznał, że roszczenie powoda o naprawienie szkody z tytułu

obniżenia wartości nieruchomości nie może być uwzględnione na żadnej

z wymienionych podstaw ze względu na to, że szkoda ta nie ma charakteru

wystarczająco trwałego.

Podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia prawa materialnego

i procesowego, zmierzające do podważenia tego zapatrywania, nie mogły wywrzeć

zamierzonego skutku.

6

W piśmiennictwie trafnie zwrócono uwagę, że szkoda w postaci zmniejszenia

wartości nieruchomości występuje wtedy, gdy ma charakter trwały i nieodwracalny.

Nie można mówić o takiej szkodzie wówczas, gdy właścicielowi nieruchomości

przysługuje roszczenie negatoryjne umożliwiające przywrócenie stanu zgodnego

z prawem. Dopóki zatem przysługuje mu to roszczenie, dopóty nie może żądać

naprawienia szkody w postaci obniżenia wartości nieruchomości na skutek

posadowienia i eksploatacji na nieruchomości urządzeń przesyłowych przez

zapłatę odszkodowania. Utrata tego roszczenia wiąże się zazwyczaj z uzyskaniem

przez przedsiębiorcę przesyłowego tytułu prawnego do korzystania

z nieruchomości, z czym wiąże się obowiązek zapłaty właścicielowi odpowiedniego

ekwiwalentu, co wyklucza odszkodowanie.

W orzecznictwie wyrażono pogląd, że nie stanowi pogorszenia rzeczy

zmniejszenie jej wartości, które podlega kompensacji w ramach wynagrodzenia za

korzystanie z rzeczy, gdyż w przeciwnym wypadku posiadacz płaciłby podwójnie

(zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 lutego 1969 r., II CR 13/69, niepubl.).

Przyjmuje się przy tym, że jakkolwiek wynagrodzenie za bezumowne korzystanie

z rzeczy nie ma charakteru odszkodowawczego, to może ono spełniać cele

odszkodowawcze (zob. uchwały Sądu Najwyższego: z dnia 7 stycznia 1998 r.,

III CZP 62/97, OSNC 1998, nr 6, poz. 1 oraz z dnia 13 marca 2008 r., III CZP 3/08,

OSNC 2009, nr 4, poz. 53). O jego wysokości decyduje wynagrodzenie rynkowe,

jakie nieuprawniony posiadacz musiałby zapłacić za korzystanie z rzeczy danego

rodzaju w przypadku, gdyby jego władztwo było oparte na tytule prawnym

(zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 10 lipca 1984 r.,

III CZP 20/84, OSNCP 1984, nr 12, poz. 209). Niewątpliwie zatem uszczerbek

właściciela związany z pogorszeniem nieruchomości tylko w następstwie

posadowienia na niej i eksploatacji urządzeń przesyłowych rekompensowany jest

wynagrodzeniem, które może on uzyskać – na podstawie art. 3052

k.c. - za

obciążenie jego prawa służebnością przesyłu. Nie budzi również wątpliwości, że

uszczerbek ten nie ma charakteru trwałego i nieodwracalnego, skoro właścicielowi

przysługuje roszczenie o ustanowienie służebności przesyłu za odpowiednim

wynagrodzeniem. Roszczenie to – na co zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w uchwale

z dnia 8 września 2011 r., III CZP 43/11 (niepubl.) – pozwala zrealizować ten sam

7

interes, co roszczenie o naprawienie szkody z powodu pogorszenia rzeczy, a ten

sam interes nie może być zaspokajany podwójnie.

Nie jest oczywiście wyłączona możliwość dochodzenia – na zasadach

ogólnych - naprawienia szkody z powodu pogorszenia rzeczy związanego

z nieprawidłowym korzystaniem z niej. Zgłoszone przez powoda roszczenie nie

dotyczy jednak takiej szkody. Skoro więc powodowi nie przysługuje wobec

pozwanego roszczenie o naprawienie szkody z powodu obniżenia wartości

nieruchomości, wynikającego z normalnego korzystania z niej w zakresie

odpowiadającym treści służebności przesyłu, to zarzuty podniesione w skardze

kasacyjnej, oparte na odmiennym założeniu i pomijające zupełnie znaczenie

zastosowanego przez Sąd Apelacyjny art. 3052

k.p.c., nie mogły wywrzeć

zamierzonego skutku.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

§ 1 k.p.c. orzekł,

jak w sentencji, rozstrzygając o kosztach postępowania kasacyjnego stosownie do

art. 98 i art.108 §1 w związku z art. 39821

k.p.c. i § 6 pkt 6 oraz § 12 ust. 4 pkt 2

Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002 r. w sprawie opłat za

czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów

pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U.

Nr 163, poz. 1349 ze zm.).

O przyznaniu pełnomocnikowi powoda kosztów nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej z urzędu orzeczono na podstawie § 2 ust. 3, § 6 pkt 6 oraz § 13

ust. 4 pkt 2 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r.

w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa

kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. nr 163, poz.

1348 ze zm.).

db