II UK 32/11

Wyrok z dnia 21 września 2011 r.

II UK 32/11

Przepis art. 13 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r.

Nr 153, poz. 1227 ze zm.) w związku z art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 27 czerwca

2003 r. o rencie socjalnej (Dz.U. Nr 135, poz. 1268 ze zm.), w odniesieniu do

osób ubiegających się o rentę socjalną obejmuje orzeczenie o trwałej niezdol-

ności do pracy.

Przewodniczący SSN Małgorzata Gersdorf, Sędziowie SN: Józef Iwulski,

Zbigniew Hajn (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 21 wrześ-

nia 2011 r. sprawy z wniosku Magdaleny G. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Spo-

łecznych-Oddziałowi w W. o rentę socjalną na stałe, na skutek skargi kasacyjnej

wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 21 lipca 2010

r. […]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 29 września 2009 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych oddalił odwołanie Magdaleny G. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Spo-

łecznych-Oddziału w W. z 26 września 2008 r., którą organ rentowy przyznał wnio-

skodawczyni rentę socjalną na okres od 22 lipca 2008 r., tj. od dnia ukończenia 18-

go roku życia, do 31 sierpnia 2013 r.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że odwołująca się Magdalena G., urodzona 22

lipca 1990 r., złożyła 4 lipca 2008 r. wniosek o rentę socjalną. Lekarz orzecznik ZUS

w orzeczeniu z 4 sierpnia 2008 r. rozpoznał u niej mózgowe porażenie dziecięce z

upośledzeniem umysłowym w stopniu umiarkowanym, osobowość infantylną, wyco-

fanie społeczne, niedorozwój mowy, objawy nieznacznego niedowładu prawostron-

2

nego, skoliozę odcinka TH kręgosłupa znacznego stopnia, niedowidzenie obu oczu.

Lekarz orzecznik, ustalając niezdolność Magdaleny G. do jakiejkolwiek pracy spo-

wodowaną przede wszystkim stanem psychicznym i poziomem intelektualnym, orzekł

jej niezdolność do pracy na okres 5 lat. Stwierdził, że rokowania poprawy są wątpli-

we, niemniej z uwagi na wiek wnioskodawczyni (18 lat), nie można wykluczyć popra-

wy. Wnioskodawczyni wniosła sprzeciw od powyższego orzeczenia, domagając się

zmiany okresu, na jaki ustalono całkowitą niezdolność do pracy z 5 lat na trwałą nie-

zdolność. Komisja lekarska ZUS, po zapoznaniu się z dokumentacją, przeprowadzo-

nym wywiadzie i bezpośrednim badaniu rozpoznała u wnioskodawczyni: mózgowe

porażenie dziecięce, upośledzenie umysłowe w stopniu umiarkowanym, skrzywienie

boczne kręgosłupa piersiowego znacznego stopnia, niedowidzenie obu oczu, celia-

kię. W uzasadnieniu Komisja lekarska wyjaśniła, że charakter i stopień zaawanso-

wania rozpoznawanych i leczonych schorzeń, zwłaszcza zaburzenia stanu psychicz-

nego oraz poziom funkcji intelektualnych, niewątpliwie powoduje naruszenie spraw-

ności organizmu do poziomu niezdolności do podejmowania jakiegokolwiek syste-

matycznego zatrudnienia. Jednakże z uwagi na młody wiek wnioskodawczyni, moż-

liwość dalszego postępowania terapeutycznego „skutkującego w przyszłości zwięk-

szeniem aktywności poznawczej i mobilizacji zadaniowej, a także postępem w opa-

nowaniu technik szkolnych, poprawą funkcjonowania procesów poznawczych i

zmniejszeniem poziomu lęku, nie można jednoznacznie wykluczyć możliwości uzy-

skania w przyszłości poprawy stanu czynnościowego. W tej sytuacji Komisja lekarska

ZUS nie znalazła podstaw do zmiany orzeczenia Lekarza orzecznika ZUS. W

związku z tym orzeczeniem organ rentowy, wskazaną już wyżej decyzją z 26 wrześ-

nia 2008 r., przyznał Magdalenie G., rentę socjalną od 22 lipca 2008 r., tj. od dnia

ukończenia osiemnastego roku życia, do 31 sierpnia 2013 r. Powołani w toku postę-

powania przed Sądem pierwszej instancji biegli z zakresu psychologii i psychiatrii

rozpoznali u odwołującej się mózgowe porażenie dziecięce z upośledzeniem umy-

słowym umiarkowanym i fobią szkolną. W opinii z dnia 6 stycznia 2009 r. […] biegli

orzekli, że badana jest całkowicie niezdolna do pracy od dzieciństwa do 31 sierpnia

2013 r. Stwierdzili, że charakter zaburzeń i stopień ich nasilenia czynią ją całkowicie

niezdolną do pracy. W ich ocenie orzeczenia Lekarza orzecznika ZUS i Komisji le-

karskiej ZUS są prawidłowe, ponieważ mimo tego, że rokowania poprawy są wątpli-

wie, to jednak nie można wykluczyć poprawy funkcjonowania. Biegli uznali także, że

za nieorzekaniem o trwałej niezdolności przemawiają młody wiek ubezpieczonej,

3

możliwość dalszego postępowania terapeutycznego modyfikowanego w każdej dzie-

dzinie w miarę rozwoju nauki i wzrostu poziomu wiedzy. W opinii uzupełniającej z

dnia 9 czerwca 2009 r. […] biegli ci podtrzymali w swoje stanowisko o ustaleniu cał-

kowitej niezdolności do pracy na okres 5 lat do 31 sierpnia 2013 r., podkreślając, że

również Powiatowy Zespół do spraw Orzekania o Niepełnosprawności w orzeczeniu

z 1 sierpnia 2006 r. ustalił znaczny stopień niepełnosprawności Magdaleny G. na

czas określony. W rezultacie, powołując się na art. 4 ustawy z dnia 27 czerwca 2003

r. o rencie socjalnej (Dz.U. Nr 135, poz. 1268 ze zm., powoływanej dalej jako „ustawa

o rencie socjalnej) i przepisy ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i ren-

tach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 169,

poz. 1412 ze zm., powoływanej dalej, jako „ustawa o emeryturach i rentach z FUS”),

określające zasady i tryb ustalania niezdolności do pracy, Sąd Okręgowy uznał, że

decyzja organu rentowego była zasadna.

Sąd Apelacyjny, wyrokiem zaskarżonym rozpoznawaną obecnie skargą kasa-

cyjną, oddalił apelację odwołującej się od powyższego wyroku Sądu pierwszej in-

stancji, uznając, że nie zasługuje ona na uwzględnienie. Sąd wskazał, że przy bez-

spornie istniejącej niezdolności odwołującej się do podejmowania jakiegokolwiek za-

trudnienia, spór występujący w sprawie dotyczył rozstrzygnięcia, czy jej niezdolność

do pracy ma charakter trwały. Sąd Apelacyjny zważył, że niezdolność do pracy, bę-

dąca przesłanką przyznania renty socjalnej według art. 4 ustawy o rencie socjalnej,

jest oceniana na podstawie przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W

szczególności, zgodnie z art. 13 ust. 2 tej ustawy niezdolność do pracy orzeka się na

okres nie dłuższy niż 5 lat, natomiast art. 13 ust. 3 stanowi, że niezdolność do pracy

orzeka się na okres dłuższy niż 5 lat, jeżeli według wiedzy medycznej nie ma roko-

wań odzyskania zdolności do pracy przed upływem tego okresu. Od 1 listopada 2005

r. (daty wejścia w życie znowelizowanego art. 13), zasadą jest orzekanie niezdolno-

ści do pracy na okres nie dłuższy niż 5 lat, a brak rokowań odzyskania zdolności do

pracy według wiedzy medycznej, nie obliguje już do orzeczenia trwałej niezdolności

do pracy. Konieczne jest wówczas ustalenie niezdolności na okres dłuższy niż 5 lat.

Sąd Apelacyjny uznał, że Sąd Okręgowy przeprowadził właściwe postępowanie do-

wodowe, niemniej jednak, ze względu na zastrzeżenia pełnomocnika odwołującej się

i w celu pełnego i wszechstronnego rozstrzygnięcia sprawy, dopuścił dowód z opinii

innego zespołu biegłych z zakresu psychologii i psychiatrii. Biegli ci, w opinii z 5

marca 2010 r., zgodzili się z wcześniejszymi opiniami co do stopnia niezdolności

4

Magdaleny G. do pracy, jednak nie znaleźli przesłanek do prognozowania zasadni-

czej poprawy funkcjonowania Magdaleny G. w stopniu umożliwiającym jej odzyska-

nie zdolności do pracy, nawet w bardzo ograniczonym stopniu. Opinię tę zakwestio-

nował organ rentowy, wskazując, że odwołująca się jest osobą bardzo młodą i nie

można jednoznacznie wykluczyć możliwości uzyskania w przyszłości poprawy stanu

czynnościowego przy stosowaniu dalszego postępowania terapeutycznego (modyfi-

kowanego w miarę rozwoju nauki i wzrostu poziomu wiedzy), które już w przeszłości

powodowało zwiększenie jej aktywności poznawczej i zmniejszenie poziomu lęku.

Sąd Apelacyjny uznał te zastrzeżenia za uzasadnione przede wszystkim ze względu

na młody wiek odwołującej się (18 lat). W ocenie Sądu trudno jest przesądzić na tym

etapie jej życia, że w jej stanie psychicznym już nic się nie zmieni i pozostanie nie-

zdolna do pracy do końca życia. Dlatego orzeczenie trwałej niezdolności do pracy

Magdaleny G. byłoby przedwczesne i niezasadne. Poza tym Sąd podkreślił wskaza-

ną wyżej zmianę prawa, wprowadzającą zasadę orzekania o niezdolności do pracy

na okres nie dłuższy niż 5 lat. Z tych względów, biorąc pod uwagę rzeczową i spójną

opinię lekarzy specjalistów co do stanu zdrowia odwołującej się, Sąd Apelacyjny

uznał wyrok Sądu pierwszej instancji za słuszny i na podstawie art. 385 k.p.c. oddalił

jej apelację jako bezzasadną.

W skardze kasacyjnej pełnomocnik odwołującej się zaskarżył wyrok Sądu

Apelacyjnego w całości, zarzucając naruszenie prawa materialnego przez błędną

wykładnię art. 13 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, polegającą na uzna-

niu, że z treści tego przepisu wynika reguła nakazująca orzekanie niezdolności do

pracy na okres nieprzekraczający pięciu lat nawet w tych sprawach, w których wska-

zania wiedzy medycznej uzasadniają ustalenie dłuższego albo trwałego okresu tej

niezdolności, następstwem czego było pominięcie przez Sąd Apelacyjny unormowa-

nia zawartego w art. 13 ust. 3 tej ustawy, dającego podstawę, przy uwzględnieniu

innych jej przepisów, do orzeczenia wobec wnioskodawczyni trwałej niezdolności do

pracy, a w konsekwencji niesłuszne odstąpienie od zastosowania w niniejszej spra-

wie art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy o rencie socjalnej, przewidującego możliwość orzecze-

nia takiej niezdolności i przyznania renty na stałe.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

5

Skarga jest nieuzasadniona. Zgodnie z art. 4 ust. 2 ustawy o rencie socjalnej,

osobie spełniającej warunki do nabycia renty socjalnej przysługuje renta socjalna

stała - jeżeli całkowita niezdolność do pracy jest trwała (pkt 1) albo renta socjalna

okresowa - jeżeli całkowita niezdolność do pracy jest okresowa (2). Zgodnie z art. 4

ust. 3 tej ustawy, renta socjalna okresowa przysługuje przez okres wskazany w de-

cyzji jednostki organizacyjnej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Z powołanych

przepisów wynika, że w przypadku orzeczenia trwałej niezdolności do pracy, przy-

znaje się rentę socjalną stałą, a w razie orzeczenia okresowej niezdolności do pracy,

rentę socjalną okresową. Nie ma wątpliwości, że unormowanie to opiera się na zało-

żeniu dopuszczalności orzeczenia trwałej niezdolności do pracy. Konstatacja ta nie

jest sprzeczna z art. 13 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, mającym zgod-

nie z art. 15 ustawy o rencie socjalnej zastosowanie do tego świadczenia. Według

tego przepisu (pierwszego z wymienionych), niezdolność do pracy orzeka się na

okres nie dłuższy niż 5 lat, z zastrzeżeniem ust. 3, który stanowi, że niezdolność do

pracy orzeka się na okres dłuższy niż 5 lat, jeżeli według wiedzy medycznej nie ma

rokowań odzyskania zdolności do pracy przed upływem tego okresu. Przepis ten,

obowiązujący od 1 listopada 2005 r., wprowadził zmianę w porównaniu z poprzednim

stanem prawnym, w którym w przypadku istnienia rokowań odzyskania zdolności do

pracy, zgodnie ze stanem wiedzy medycznej w czasie orzekania, orzekano niezdol-

ność okresową, a w razie braku takich rokowań, orzekano o trwałej niezdolności do

pracy. Powyższe kryterium stanowiło przesłankę prawa do renty stałej lub okresowej

(art. 59 ustawy o emeryturach i rentach). Po opisanej wyżej zmianie przepisów, za-

sadą jest orzekanie o okresowej niezdolności do pracy na czas nie dłuższy niż 5 lat,

chyba że, według wiedzy medycznej, nie ma rokowań do odzyskania zdolności do

pracy przed upływem tego okresu. Brak rokowań do odzyskania zdolności do pracy

przed upływem okresu 5 lat obliguje do orzeczenia niezdolności na okres dłuższy.

Literalne brzmienie art. 13 ust. 2 i 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS

wskazuje, że niezdolność do pracy powinna być zawsze orzekana na pewien okres,

a więc na pewien odcinek czasu (Słownik języka polskiego, tom drugi, praca zbioro-

wa pod red. M. Szymczaka, Warszawa 1988, s. 506). Pewność tego wniosku do-

znaje jednak osłabienia przez to, że ustawodawca w samej ustawie o emeryturach i

rentach z FUS pozostawił przepisy odwołujące się do trwałej bądź okresowej nie-

zdolności do pracy (art. 14 ust. 1 pkt 2, art. 59, art. 102 ust. 1, art. 119 ust. 1, art. 134

ust. 2 pkt 1), co dało podstawę do wysunięcia poglądu, że możliwość orzekania o

6

trwałej niezdolności została zachowana także na gruncie tej ustawy (zob. M. Bart-

nicki, Komentarz do art. 13 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach

z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych [w:] K. Antonów, M. Bartnicki, B. Suchacki,

Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Komentarz,

Warszawa, 2009, wyd. III). Jednakże, nawet gdyby pominąć te wątpliwości i uznać,

że art. 13 ustawy o emeryturach i rentach z FUS dopuszcza jedynie orzeczenie o

okresowej niezdolności do pracy, to wniosek taki nie może być odniesiony do orze-

kania o rencie socjalnej. Zgodnie bowiem z art. 15 ustawy o rencie socjalnej, art. 13

ustawy o emeryturach i rentach z FUS może być stosowany do orzekania o tym

świadczeniu jedynie w zakresie nieuregulowanym w pierwszym z wymienionych

aktów, a jak już wyżej wskazano, art. 4 ust. 2 ustawy o rencie socjalnej przewiduje

wprost trwałą niezdolność do pracy, uznając ją za przesłankę do przyznania renty

stałej.

W rezultacie, w odniesieniu do osób ubiegających się o rentę socjalną, dyspo-

zycję art. 13 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, zgodnie z którą „niezdol-

ność do pracy orzeka się na okres dłuższy niż 5 lat, jeżeli według wiedzy medycznej

nie ma rokowań odzyskania zdolności do pracy przed upływem tego okres” należy, w

związku z art. 4 ust. 2 ustawy o rencie socjalnej, rozumieć w ten sposób, że obejmuje

ona także orzeczenie o trwałej niezdolności do pracy. Orzeczenie takie powinno za-

paść, gdy według wiedzy medycznej z daty orzekania całkowita niezdolność do pracy

osoby ubiegającej się o rentę socjalną jest trwała, to znaczy nie ma rokowań na jej

odzyskanie przed upływem określonego czasu. Tak odczytana norma prawna nie

usuwa jednak dyrektywy preferencyjnej wynikającej z art. 13 ust. 2 i 3 ustawy o eme-

ryturach i rentach z FUS, zgodnie z którą, w razie braku wyraźnych wskazań wyni-

kających z wiedzy medycznej do ustalenia dłuższego okresu niezdolności do pracy,

powinna być ona orzekana na okres nie dłuższy niż 5 lat.

Wobec tego sformułowany w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 13 ust.

2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest nieuzasadniony. Wbrew twierdzeniom

skarżącej Sąd nie uznał, że orzekanie o trwałej niezdolności do pracy (a tym samym

przyznawanie renty stałej) jest niedopuszczalne, lecz jedynie słusznie stwierdził, że

zasadą jest orzekanie o niezdolności do pracy na okres do 5 lat. Poza tym, zarzut

naruszenia art. 13 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS skarżąca opiera na

przypisaniu Sądowi faktycznego założenia, którego Sąd nie przyjął. Skarżąca twier-

dzi mianowicie, że Sąd uznał, że „z treści tego przepisu wynika reguła nakazująca

7

orzekanie niezdolności do pracy na okres nie przekraczający pięciu lat, nawet w tych

sprawach, w których wskazania wiedzy medycznej uzasadniają ustalenie dłuższego

albo trwałego okresu tej niezdolności”. Tymczasem Sąd Apelacyjny, po rozważeniu

opinii biegłych lekarzy, ustalił, że w niniejszej sprawie nie ma podstaw do uznania, że

odwołująca się pozostanie niezdolna do pracy przez okres przekraczający 5 lat.

Skarżąca nie podważyła tego ustalenia w drodze stosownych zarzutów naruszenia

przepisów postępowania.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie

art. 39814

k.p.c.

========================================