I UK 87/11

Sygn. akt I UK 87/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 października 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Iwulski (przewodniczący)

SSN Katarzyna Gonera

SSN Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania Kazimierza U.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych o prawo do emerytury,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 4 października 2011 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 14 maja 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny wyrokiem z 14 maja 2010 r. oddalił apelację wnioskodawcy

Kazimierza U. od wyroku Sądu Okręgowego w P. z 21 lipca 2009 r., którym

oddalono jego odwołanie od decyzji pozwanego z 31 grudnia 2008 r. odmawiającej

mu prawa do emerytury na podstawie art. 29 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z FUS (dalej ustawa lub ustawa o emeryturach i rentach)

2

wobec niezaliczenia do stażu emerytalnego okresu opieki nad teściową od 25

czerwca 2004 r. do 13 maja 2008 r. Wnioskodawca ma 31 lat, 5 miesięcy i 29 dni

okresów składkowych i nieskładkowych. W okresie opieki nad teściową nie

pracował i nie osiągał żadnego dochodu. Teściowa była uprawniona do emerytury,

nie legitymowała się orzeczeniem stwierdzającym całkowitą niezdolność do pracy i

niezdolność do samodzielnej egzystencji, nie posiadała też orzeczenia o zaliczeniu

jej do stopnia niepełnosprawności. Sąd Okręgowy stwierdził, że okres opieki nad

teściową nie jest okresem nieskładkowym w rozumieniu art. 7 pkt 7 ustawy, gdyż

użyty w nim termin „członek rodziny” odnosi się do członka rodziny uprawnionego

do renty rodzinnej określonego w art. 67 ust. 1 i 2 ustawy, zatem teściów nie uważa

się za rodziców. Ponadto teściowa nie miała orzeczenia lekarza orzecznika lub

komisji lekarskiej ZUS stwierdzającego całkowitą niezdolność do pracy i

niezdolność do samodzielnej egzystencji, a także orzeczenia zaliczającego ją do

jakiegokolwiek stopnia niepełnosprawności, czyli nie spełniała dalszych warunków z

art. 7 pkt 7 ustawy. Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu wyroku oddalającego apelację

podzielił wykładnię Sądu pierwszej instancji, że termin „członek rodziny” odnosi się

do członków rodziny uprawnionych do renty rodzinnej. Niezależnie teściowa nie

legitymowała się orzeczeniem stwierdzającym całkowitą niezdolność do pracy i

niezdolność do samodzielnej egzystencji, ani nie posiadała orzeczenia o zaliczeniu

jej do jakiegokolwiek stopnia niepełnosprawności. Okres sprawowania opieki nie był

zatem okresem nieskładkowym w rozumieniu art. 7 pkt 7 ustawy.

Skarga kasacyjna zarzuciła naruszenie: 1) art. 7 pkt 7 ustawy przez błędną

wykładnię, polegającą na przyjęciu, że termin „członek rodziny” odnosi się do

członków rodziny uprawnionych do renty rodzinnej wymienionych w art. 67 ust. 1 i 2

ustawy; 2) art. 7 pkt 7 ustawy przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że

przepis ten określa osobę uznaną za całkowicie niezdolną do samodzielnej

egzystencji albo uznaną za niepełnosprawną w stopniu znacznym jedynie wtedy,

gdy ta osoba miała orzeczenie lekarza orzecznika lub komisji lekarskiej ZUS

stwierdzające jej niezdolność do samodzielnej egzystencji lub orzeczenie o stopniu

niepełnosprawności; 3) art. 233 § 1 w związku z art. 328 § 2 k.p.c. oraz art. 316 § 1

w związku z art. 391 § 1 k.p.c. a także art. 382 i art. 386 § 1 k.p.c., w następstwie

którego doszło do pominięcia części materiału zebranego w postępowaniu a

3

zwłaszcza zaświadczeń lekarskich o stanie zdrowia osoby nad którą opieka była

sprawowana. Skarżący wniósł o uchylenie wyroków i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga nie jest zasadna, gdyż zaskarżony wyrok odpowiada prawu. Sąd

Apelacyjny skupił się wprawdzie na analizie kręgu członków rodziny uprawnionych

do zaliczenia opieki jako okresu nieskładkowego, niemniej jako podstawę

negatywnego rozstrzygnięcia podzielił też stanowisko Sądu Okręgowego, że okres

nieskładkowy z tytułu opieki warunkuje orzeczenie lekarza orzecznika lub komisji

lekarskiej ZUS o inwalidztwie I grupy, całkowitej niezdolności do pracy oraz

samodzielnej egzystencji a także orzeczenie o niepełnosprawności w znacznym

stopniu.

Zgodnie z art. 7 pkt 7 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych okresem nieskładkowym jest przypadający

przed dniem nabycia prawa do emerytury lub renty okres niewykonywania pracy, w

granicach do 6 lat, spowodowany koniecznością opieki nad innym niż dziecko

członkiem rodziny zaliczonym do I grupy inwalidów lub uznanym za całkowicie

niezdolnego do pracy oraz do samodzielnej egzystencji albo uznanym za osobę

niepełnosprawną w stopniu znacznym, sprawowanej przez członka jego rodziny w

wieku powyżej 16 lat, który w okresie sprawowania opieki nie osiągnął przychodu

przekraczającego miesięcznie połowę najniższego wynagrodzenia.

Sąd Najwyższy w uchwale z 5 lipca 2011 r. (I UZP 3/11) rozstrzygnął

zagadnienie prawne i stwierdził, że: „Przypadający przed dniem nabycia prawa do

emerytury okres niewykonywania pracy, spowodowany koniecznością opieki nad

innym niż dziecko członkiem rodziny, który nie legitymował się orzeczeniem o

całkowitej niezdolności do pracy oraz do samodzielnej egzystencji, nie stanowi

okresu nieskładkowego w rozumieniu art. 7 pkt 7 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.

o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst:

Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1127 ze zm.)”. W uzasadnieniu uchwały podkreślono

między innymi, że uznanie osoby za całkowicie niezdolną do pracy i samodzielnej

4

egzystencji oraz zaliczenie do grupy inwalidzkiej następuje w trybie przepisów

ustawy emerytalnej, a uznanie za osobę niepełnosprawną w trybie ustawy o

rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych

oraz rozporządzeń wykonawczych do tych ustaw. Tak więc inwalidztwo I grupy,

całkowita niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji są stanami prawnymi.

Ich zaistnienie musi więc zostać stwierdzone wcześniej orzeczeniem, w trybie

wynikającym z przepisów. Z tego powodu ustawodawca nie musiał dodatkowo

precyzować, że przesłanki te mają być stwierdzone wcześniej lub, że chodzi o

opiekę nad członkiem rodziny posiadającym orzeczenie (legitymującym się

orzeczeniem). Wynika z tego, że konieczność opieki nad osobą posiadającą

określone w przepisie art. 7 pkt 7 ustawy cechy wymaga, by cechy te zostały

stwierdzone w trybie ustawowym przed okresem opieki.

Skład rozpoznający skargę w pełni podziela wykładnię art. 7 pkt 7 ustawy

przyjętą w uchwale Sądu Najwyższego z 5 lipca 2011 r. Staż emerytalny, w tym

okres nieskładkowy, powinien być każdorazowo wykazany (udowodniony) przez

ubezpieczonego zainteresowanego prawem do emerytury. Z art. 7 pkt 7 ustawy

wynika, że nie chodzi o jakąkolwiek opiekę, lecz tylko o opiekę nad osobą o

szczególnie wysokim stopniu niezdolności do pracy (I grupy, całkowicie niezdolnej

do pracy oraz samodzielnej egzystencji) lub ze znacznym stopniem

niepełnoprawności. Znaczenie ma więc aspekt dowodowy, który rozwiązuje sam

ustawodawca stawiając wymóg uprzedniego „zaliczenia” lub „uznania” tych stanów

za inwalidztwo lub niepełnosprawność, a więc formalnego ich potwierdzenia. Tylko

wówczas spełnia się warunek okresu nieskładkowego, czyli czy opieka

wykonywana jest nad osobą o kwalifikowanym stopniu niezdolności do pracy lub

niepełnosprawności. Rozwiązanie to eliminuje ewentualne przyszłe spory w tym

zakresie. Ustalenie ex post tych stanów lub granic między stopniami niezdolności

do pracy czy niepełnosprawności może być utrudnione i nie ma przede wszystkim

waloru wynikającego z aktualnego badania osoby będącej pod opieką. Uprzednie

potwierdzenie przez uprawnione organy stopnia niezdolności do pracy czy

niepełnosprawności jasno też określa sytuację ubezpieczonego zainteresowanego

emeryturą, który w okresie opieki z reguły nie podejmuje zatrudnienia lub znacznie

je redukuje. Wówczas posiadanie potwierdzenia określonego inwalidztwa czy

5

niepełnosprawności stanowi warunek wyjściowy do przyszłego zaliczenia okresu

jako nieskładkowego a zarazem ma wpływ na określenie relacji z osobą nad którą

opieka jest wykonywana.

W sprawie ustalono, że teściowa skarżącego nie została uznana za

całkowicie niezdolną do pracy oraz do samodzielnej egzystencji albo za osobę

niepełnosprawną w stopniu znacznym. Orzeczeń w tym zakresie nie zastępują

zaświadczenia lekarskie o stanie jej zdrowia, gdyż lekarze leczący nie decydują o

niezdolności do pracy. Chodzi tu o prawne rozumienie niezdolności do pracy lub

niepełnosprawności. Ustrojowo orzekanie w tym zakresie należy do lekarzy

orzeczników i komisji lekarskich na podstawie ustawy o emeryturach i rentach oraz

ustawy z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz

zatrudnianiu osób niepełnosprawnych. Z braku orzeczeń wydanych w tym trybie nie

są zasadne zarzuty procesowe, gdyż sprawa została wyjaśniona do rozstrzygnięcia

i Sąd mógł pominąć materiał dowodowy, skoro warunkiem zaliczenia opieki jako

okresu nieskładkowego było posiadanie (legitymowanie) się wskazanymi

orzeczeniami przed rozpoczęciem opieki. Zaświadczenia lekarskie tych orzeczeń

nie mogły zastąpić. Nie spełniał się zatem warunek, pozwalający zaliczyć okres

opieki jako okres nieskładkowy i przepis art. 7 pkt 7 ustawy nie miał zastosowania.

W takiej sytuacji nie była konieczna ocena drugiego zarzutu skargi.

Z tych motywów orzeczono jak w sentencji, stosownie do art. 39814

k.p.c.